Book of the Earth (Sacred Geography & Moral Narratives)

पद्मपुराणस्य भूमिखण्डः ‘भौम’मञ्चे धर्मस्य निरूपणं करोति—तीर्थक्षेत्राणि, लोकाचाराः, गृहस्थधर्मः, तथा च दृष्टान्तकथाः इत्येतैः तत्त्वं व्यवहाररूपेण प्रकाश्यते। केवलं सृष्टिक्रमवर्णनं न, किन्तु पुण्यस्य भूगोलसम्बन्धं, सम्बन्धधर्मस्य च सूक्ष्मतां दर्शयन् तीर्थयात्रा-दान-व्रत-सेवा-आचाराणां महत्त्वं प्रतिपादयति। अस्य खण्डस्य कथनशैली बहुस्तरीय-आख्यानैः समलङ्कृता—सूतेन मुनिभ्यः, अथवा व्यास-ब्रह्मादि-प्राचीनप्रमाणैः—येन नानापरम्पराः प्रमाणीकृताः, संशयाश्च निराकृताः। एतेन पुराणपरम्परायां श्रुति-स्मृत्यनुगुणं समन्वयबुद्ध्या धर्मनिर्णयः प्रदर्श्यते। तत्त्वतः अत्र भक्ति-धर्मयोः ऐक्यं प्रतिपाद्यते। भक्ति केवलं भावमात्रं न; सा मातृ-पितृ-गुरु-आतिथ्य-पितृदेवता-सेवाभिः परीक्ष्यते। पितृधर्मः, अतिथिधर्मः, दानधर्मः, व्रतधर्मः, तथा तीर्थसेवा—एते सर्वे विष्णोः प्रसादस्य साधनत्वेन निरूप्यन्ते, मोक्षस्य च अन्तिमदृष्टिः विष्णुकृपायामेव निबध्यते। विशेषलक्षणं च—दृष्टान्तवत्, कदाचित् तीक्ष्णाः वा विरोधाभासयुक्ताः कथाः, याः केवलं कर्मकाण्डस्य बाह्यरूपं न, किन्तु यथार्थधर्मस्य विवेकं जनयन्ति। अस्मिन् अध्यायसमूहे प्रह्लादस्य वैष्णवस्वभावः सहजभक्तेः आदर्शत्वेन दृश्यते; तथा ‘शिवशर्मा’प्रसङ्गे पुत्रधर्मः, मायाया शिक्षारूपता, आत्मसमर्पण-यज्ञभावश्च नीतिपरीक्षारूपेण प्रकट्यते। एवं भूमिखण्डः तीर्थविशेषतः द्वारकादिक्षेत्रमहिमानं, देवा–असुरसंघर्षस्य पृष्ठभूमिं, तथा गृहस्थजीवने धर्मस्य सूक्ष्मन्यायं सम्यक् उपदिशति—यत्र कर्म, भक्ति, विवेकश्च एकत्र संगच्छन्ति।