Adhyaya 108
The Nahusha Episode: Aśokasundarī’s Austerity and Huṇḍa’s Doom
वसिष्ठो मुनिर्नहुषं समाहूय वन्योपकरणसंग्रहाय प्रेषयति। स प्रत्यागत्य चारणकिन्नरवचनैः कस्यचित् गूढवंशविप्लवस्य दानवकृतविघ्नस्य च वार्तां शृणोति; ततो वाय्विन्दुमत्यशोकसुन्दरीनहुषाणां कः सम्बन्धः, किमस्य कारणमिति जिज्ञासा जायते। वसिष्ठः कथयति—राजा आयुः इन्दुमती च नहुषस्य जनकजननी; शोकसुन्दरी नाम शिवदुहिता गङ्गातटे घोरं तपः करोति, दैवविधानात् नहुष एव तस्याः पतिरिति नियतम्। तां दानवाधिपः हुण्डो कामातुरः पाणिं याचते, अपहृत्य नयति; सा च शापं ददाति—नहुषहस्तेन तव मृत्युर्भविष्यति। अथ वसिष्ठो रहस्यं प्रकाशयति—नहुषोऽपि पूर्वमपहृतः, किन्तु रक्षितः आश्रमं प्रापितश्च। इदानीं तेन हुण्डो निहन्तव्यः, बन्धिनी मोचनीया, शोकसुन्दरीया सह धर्मसंस्थापनाय विवाहः कर्तव्य इति।
Shlokas
Verse 1
कुंजल उवाच । ब्रह्मपुत्रो महातेजा वशिष्ठस्तपतां वरः । नहुषं तं समाहूय इदं वचनमब्रवीत्
कुञ्जल उवाच—ब्रह्मपुत्रो महातेजाः तपतां वरः वसिष्ठः नहुषं तमाहूय इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 2
वनं गच्छ स्वशीघ्रेण वन्यमानय पुष्कलम् । समाकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नहुषो वनमाययौ
वनं गच्छ स्वशीघ्रेण, वन्यमानय पुष्कलम्। मुनेर्वाक्यं समाकर्ण्य नहुषो वनमाययौ॥
Verse 3
तत्र किंचित्सुवृत्तांतं शुश्राव नहुषो बलः । अयमेष स धर्मात्मा नहुषो नाम वीर्यवान्
तत्र किंचित्सुवृत्तान्तं शुश्राव नहुषो बलः। ‘अयमेष स धर्मात्मा नहुषो नाम वीर्यवान्’॥
Verse 4
आयोः पुत्रो महाप्राज्ञो बाल्यान्मात्रा वियोजितः । अस्यैवातिवियोगेन आयुभार्या प्ररोदिति
आयोः पुत्रो महाप्राज्ञो बाल्यान्मात्रा वियोजितः। अस्यैवातिवियोगेन आयुभार्या प्ररोदिति॥
Verse 5
अशोकसुंदरी तेपे तपः परमदुष्करम् । कदा पश्यति सा देवी पुत्रमिंदुमती शुभा
अशोकसुंदरी तेपे तपः परमदुष्करम्। कदा पश्यति सा देवी पुत्रमिन्दुमती शुभा॥
Verse 6
नाहुषं नाम धर्मज्ञं हृतं पूर्वं तु दानवैः । तपस्तेपे निरालंबा शिवस्य तनया वरा
नाहुषो नाम धर्मज्ञः पूर्वं दानवैर्हृतः । ततः शिवस्य तनया वरा निरालम्बा तपस्तेपे ॥
Verse 7
अशोकसुंदरी बाला आयुपुत्रस्य कारणात् । अनेनापि कदा सा हि संगता तु भविष्यति
अशोकसुन्दरी बाला आयुपुत्रस्य कारणात् । अनेनापि कदा सा हि सङ्गता तु भविष्यति ॥
Verse 8
एवं सांसारिकं वाक्यं दिवि चारणभाषितम् । शुश्राव स हि धर्मात्मा नहुषो विभ्रमान्वितः
एवं सांसारिकं वाक्यं दिवि चारणभाषितम् । शुश्राव स हि धर्मात्मा नहुषो विभ्रमान्वितः ॥
Verse 9
स गत्वा वन्यमादाय वशिष्ठस्याश्रमं प्रति । वन्यं निवेद्य धर्मात्मा वशिष्ठाय महात्मने
स गत्वा वन्यमादाय वशिष्ठस्याश्रमं प्रति । वन्यं निवेद्य धर्मात्मा वशिष्ठाय महात्मने ॥
Verse 10
बद्धांजलिपुटोभूत्वा भक्त्या नमितकंधरः । तमुवाच महाप्राज्ञं वशिष्ठं तपतां वरम्
बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा भक्त्या नमितकन्धरः । तमुवाच महाप्राज्ञं वशिष्ठं तपतां वरम् ॥
Verse 11
भगवञ्छ्रूयतां वाक्यमपूर्वं चारणेरितम् । एष वै नहुषो नाम्ना आयुपुत्रो वियोजितः
भगवन् शृणुत वाक्यमिदमपूर्वं चारणेरितम्। एष नहुषो नाम आयुपुत्रः, स्वस्थितेर्वियोजितः॥
Verse 12
मात्रा सह सुदुःखैस्तु इंदुमत्या हि दानवैः । शिवस्य तनया बाला तपस्तेपे सुदुश्चरम्
मात्रा सह सुदुःखार्ता इन्दुमती दानवैः पीडिता। शिवस्य तनया बाला तपस्तेपे सुदुश्चरम्॥
Verse 13
निमित्तमस्य धीरस्य नहुषस्येति वै गुरो । एवमाभाषितं तैस्तु तत्सर्वं हि मया श्रुतम्
निमित्तमस्य धीरस्य नहुषस्येति वै गुरो। एवमाभाषितं तैस्तु तत्सर्वं मया श्रुतम्॥
Verse 14
कोसावायुः स धर्मात्मा कासा त्विंदुमती शुभा । अशोकसुंदरी कासा नहुषेति क उच्यते
कोऽसावायुः स धर्मात्मा का सा त्विन्दुमती शुभा। काशोकसुन्दरी चासौ नहुषेति क उच्यते॥
Verse 15
एतन्मे संशयं जातं तद्भवांश्छेत्तुमर्हति । अन्यः कोपि महाप्राज्ञः कुत्रासौ नहुषेति च
एतन्मे संशयो जातस्तं भवान्छेत्तुमर्हति। अन्यः कोऽपि महाप्राज्ञः कुत्रासौ नहुषोऽधुना॥
Verse 16
तत्सर्वं तात मे ब्रूहि कारणांतरमेव हि । वशिष्ठ उवाच । आयु राजा स धर्मात्मा सप्तद्वीपाधिपो बली
तत्सर्वं तात मे ब्रूहि, कारणान्तरमेव हि। वशिष्ठ उवाच—आयुर्नाम राजा धर्मात्मा बली, सप्तद्वीपाधिपः आसीत्॥
Verse 17
भार्या इंदुमती तस्य सत्यरूपा यशस्विनी । तस्यामुत्पादितः पुत्रो भवान्वै गुणमंदिरम्
तस्य भार्या इन्दुमती नाम सत्यरूपा यशस्विनी। तस्यां पुत्रोऽजनिष्ट त्वमेव, गुणमन्दिरं नृप॥
Verse 18
आयुना राजराजेन सोमवंशस्य भूषणम् । हरस्य कन्या सुश्रोणी गुणरूपैरलंकृता
आयुना राजराजेन सोमवंशस्य भूषणेन। हरस्य कन्या सुश्रोणी गुणरूपैरलङ्कृता जनिता॥
Verse 19
अशोकसुंदरी नाम्ना सुभगा चारुहासिनी । तस्य हेतोस्तपस्तेपे निरालंबा तपोवने
अशोकसुन्दरी नाम्ना सा सुभगा चारुहासिनी। तस्य हेतोस्तपस्तेपे निरालम्बा तपोवने॥
Verse 20
तस्या भर्ता भवान्सृष्टो धात्रा योगेन निश्चितः । गंगायास्तीरमाश्रित्य ध्यानयोग समाश्रिता
तस्या भर्ता भवान् सृष्टो धात्रा योगेन निश्चितः। गङ्गातीरमाश्रित्य सा ध्यानयोगसमाश्रिता॥
Verse 21
हुंडश्च दानवेंद्रो यो दृष्ट्वा चैकाकिनीं सतीम् । तपसा प्रज्वलंतीं च सुभगां कमलेक्षणाम्
हुंडश्च दानवेन्द्रोऽसौ दृष्ट्वा चैकाकिनीं सतीम् । तपसा प्रज्वलन्तीं च सुभगां कमलेक्षणाम् ॥
Verse 22
रूपौदार्यगुणोपेतां कामबाणैः प्रपीडितः । तां बभाषेऽन्तिकं गत्वा मम भार्या भवेति च
रूपौदार्यगुणोपेतां कामबाणैः प्रपीडितः । तां बभाषेऽन्तिकं गत्वा मम भार्या भवेति च ॥
Verse 23
एवं सा तद्वचः श्रुत्वा तमुवाच तपस्विनी । मा हुंड साहसं कार्षीर्मा जल्पस्व पुनः पुनः
एवं सा तद्वचः श्रुत्वा तमुवाच तपस्विनी । मा हुंड साहसं कार्षीर्मा जल्पस्व पुनः पुनः ॥
Verse 24
अप्राप्याहं त्वया वीर परभार्या विशेषतः । दैवेन मे पुरा सृष्ट आयुपुत्रो महाबलः
अप्राप्याहं त्वया वीर परभार्या विशेषतः । दैवेन मे पुरा सृष्ट आयुपुत्रो महाबलः ॥
Verse 25
नहुषो नाम मेधावी भविष्यति न संशयः । देवदत्तो महातेजा अन्यथा त्वं करिष्यसि
नहुषो नाम मेधावी भविष्यति न संशयः । देवदत्तो महातेजा अन्यथा त्वं करिष्यसि ॥
Verse 26
ततः शाप्रं पदास्यामि येन भस्मी भविष्यसि । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं कामबाणैः प्रपीडितः
ततः क्षणादेव शापं प्रवक्ष्यामि येन त्वं भस्मीभविष्यसि। इति तद्वाक्यमाकर्ण्य स कामबाणैः प्रपीडितोऽतिदुःखितोऽभवत्॥
Verse 27
व्याजेनापि हृता तेन प्रणीता निजमंदिरे । ज्ञात्वा तया महाभाग शप्तोऽसौ दानवाधमः
व्याजेनापि तया सह हृता स तेन नीताऽऽत्ममन्दिरम्। तत् ज्ञात्वा सा महाभाग तेन दानवाधमः शप्तोऽभवत्॥
Verse 28
नहुषस्यैव हस्तेन तव मृत्युर्भविष्यति । अजाते त्वयि संजाता वदसे त्वं यथैव तत्
नहुषस्यैव हस्तेन तव मृत्युर्भविष्यति। अजाते त्वयि संजाता इव वदसि, तथैव त्वं प्रतिजानीषे॥
Verse 29
स त्वमायुसुतो वीर हृतो हुंडेन पापिना । सूदेन रक्षितो दास्या प्रेषितो मम चाश्रमम्
स त्वम् आयुसुतो वीरः पापिना हुंडेन हृतः। सूदेन रक्षितो दास्या प्रेषितो मम चाश्रमम्॥
Verse 30
भवंतं वनमध्ये च दृष्ट्वा चारणकिन्नरैः । यत्तु वै श्रावितं वत्स मया ते कथितं पुनः
भवन्तं वनमध्ये दृष्ट्वा चारणकिन्नरैः। यत्तु वै श्रावितं वत्स मया ते कथितं पुनः॥
Verse 31
जहि तं पापकर्तारं हुंडाख्यं दानवाधमम् । नेत्राभ्यां हि प्रमुंचंतीमश्रूणि परिमार्जय
जहि तं पापकर्माणं हुंडाख्यं दानवाधमम्। नेत्राभ्यां प्रवहन्त्यश्रूणि परिमार्जय॥
Verse 32
इतो गत्वा प्रपश्य त्वं गंगातीरं महाबलम् । निपात्य दानवेंद्रं तं कारागृहात्समानय
इतो गत्वा प्रपश्य त्वं गङ्गातीरं महाबलम्। निपात्य दानवेन्द्रं तं कारागृहात् समानय॥
Verse 33
अशोकसुंदरी याहि तस्या भर्ता भवस्व हि । एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रश्नस्यास्य हि कारणम्
अशोकसुन्दरीं याहि तस्या भर्ता भवस्व हि। एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रश्नस्यास्य हि कारणम्॥
Verse 34
आभाष्य नहुषं विप्रो विरराम महामतिः
आभाष्य नहुषं विप्रो विरराम महामतिः॥
Verse 35
आकर्ण्य सर्वं मुनिना प्रयुक्तमाश्चर्यभूतं स हि चिंत्यमानः । तस्यांतमेकः परिकर्तुकाम आयोः सुतः कोपमथो चकार
आकर्ण्य सर्वं मुनिना प्रयुक्तमाश्चर्यभूतं स हि चिन्त्यमानः। तस्यान्तमेकः परिकर्तुकाम आयोः सुतः कोपमथो चकार॥
Verse 108
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नाहुषाख्यानेऽष्टोत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीपद्मपुराणस्य भूमिखण्डे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नाहुषाख्याने च अष्टोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।