Adhyaya 105

Verse 1

कुंजल उवाच । गता सा नंदनवनं सखीभिः सह क्रीडितुम् । तत्राकर्ण्य महद्वाक्यमप्रियं तु तदा पितुः

कुञ्जल उवाच। गता सा नन्दनवनं सखीभिः सह क्रीडितुम्। तत्राकर्ण्य महद्वाक्यमप्रियं तु तदा पितुः॥

Verse 2

चारणानां सुसिद्धानां भाषतां हर्षणेन तु । आयोर्गेहे महावीर्यो विष्णुतुल्यपराक्रमः

चारणानां सुसिद्धानां भाषतां हर्षणेन तु। आयोर्गेहे महावीर्यो विष्णुतुल्यपराक्रमः॥

Verse 3

भविष्यति सुतश्रेष्ठो हुंडस्यांतं करिष्यति । एवंविधं महद्वाक्यमप्रियं दुःखदायकम्

भविष्यति सुतश्रेष्ठो हुंडस्यान्तं करिष्यति—इति। एवंविधं महद्वाक्यमप्रियं दुःखदायकं चाभवत्।

Verse 4

समाकर्ण्य समायाता पितुरग्रे निवेदितम् । समासेन तया तस्य पुरतो दुःखदायकम्

तदाकर्ण्य सा समायाता पितुरग्रे निवेदितम्। समासेन तया तस्य पुरतो दुःखदायकं न्यवेदि।

Verse 5

पितुरग्रे जगादाथ पिता श्रुत्वा स विस्मितः । शापमशोकसुंदर्याः सस्मार च पुराकृतम्

अथ पितुरग्रे जगाद। पिता तच्छ्रुत्वा विस्मितोऽभवत्, अशोकसुन्दर्याः पुराकृतं शापं च सस्मार।

Verse 6

एतस्यार्थे तपस्तेपे सेयं चाशोकसुंदरी । गर्भस्य नाशनायैव इंदुमत्याः स दानवः

एतस्यार्थे तपस्तेपे सेयं चाशोकसुन्दरी। गर्भनाशनायैव इन्दुमत्याः स दानवोऽपि चेष्टितवान्।

Verse 7

विचक्रे उद्यमं दुष्टः कालाकृष्टो दुरात्मवान् । छिद्रान्वेषी ततो भूत्वा इंदुमत्यास्तु नित्यशः

कालाकृष्टो दुरात्मा स दुष्ट उद्यमं विचक्रे। ततः छिद्रान्वेषी भूत्वा इन्दुमत्याः नित्यशो दुर्बलतां अन्वेषयामास।

Verse 8

यदा पश्यति तां राज्ञीं रूपौदार्यगुणान्विताम् । दिव्यतेजः समायुक्तां रक्षितां विष्णुतेजसा

यदा स तां राज्ञीं पश्यति रूपौदार्यगुणान्विताम् । दिव्यतेजःसमायुक्तां विष्णुतेजसा रक्षिताम् ॥

Verse 9

दिव्येन तेजसा युक्तां सूर्यबिंबोपमां तु ताम् । तस्याः पार्श्वे महाभाग रक्षणार्थं स्थितः सदा

दिव्येन तेजसा युक्तां सूर्यबिम्बोपमां तु ताम् । तस्याः पार्श्वे महाभाग रक्षणार्थं स्थितः सदा ॥

Verse 10

दूरात्स दानवो दुष्टस्तस्याश्च बहुदर्शयन् । नानाविद्यां महोग्रां च भीषिकां सुविभीषिकाम्

दूरात्स दानवो दुष्टस्तस्याश्च बहुदर्शयन् । नानाविद्यां महोग्रां च भीषिकां सुविभीषिकाम् ॥

Verse 11

गर्भस्य तेजसा युक्ता रक्षिता विष्णुतेजसा । भयं न जायते तस्या मनस्येव कदापुनः

गर्भस्य तेजसा युक्ता रक्षिता विष्णुतेजसा । भयं न जायते तस्या मनस्येव कदापुनः ॥

Verse 12

विफलो दानवो जात उद्यमश्च निरर्थकः । मनीप्सितं नैव जातं हुंडस्यापि दुरात्मनः

विफलो दानवो जात उद्यमश्च निरर्थकः । मनीप्सितं नैव जातं हुंडस्यापि दुरात्मनः ॥

Verse 13

एवं वर्षशतं पूर्णं पश्यमानस्य तस्य च । प्रसूता सा हि पुत्रं च स्वर्भानोस्तनया तदा

एवं वर्षशतं पूर्णं तस्य पश्यतः स्थितस्य च । तदा स्वर्भानोस्तनया पुत्रं प्रसूता हि सा शुभम् ॥

Verse 14

रात्रावेव सुतश्रेष्ठ तस्याः पुत्रो व्यजायत । तेजसातीव भात्येष यथा सूर्यो नभस्तले

रात्रावेव सुतश्रेष्ठ तस्याः पुत्रो व्यजायत । तेजसात्यन्तदीप्तोऽसौ यथा सूर्यो नभस्तले ॥

Verse 15

सूत उवाच । अथ दासी महादुष्टा काचित्सूतिगृहागता । अशौचाचारसंयुक्ता महामंगलवादिनी

सूत उवाच । अथ दासी महादुष्टा काचित्सूतिगृहागता । अशौचाचारसंयुक्ता महामङ्गलवादिनी ॥

Verse 16

तस्याः सर्वं समाज्ञाय स हुंडो दानवाधमः । दास्या अंगं प्रविश्यैव प्रविष्टश्चायुमन्दिरे

तस्याः सर्वं समाज्ञाय स हुंडो दानवाधमः । दास्याः अङ्गं प्रविश्यैव प्रविष्टश्चायुमन्दिरे ॥

Verse 17

महाजने प्रसुप्ते च निद्रयातीवमोहिते । तं पुत्रं देवगर्भाभमपहृत्य बहिर्गतः

महाजने प्रसुप्ते च निद्रयातिविमोहिते । तं पुत्रं देवगर्भाभमपहृत्य बहिर्गतः ॥

Verse 18

कांचनाख्यपुरे प्राप्तः स्वकीये दानवाधमः । समाहूय प्रियां भार्यां विपुलां वाक्यमब्रवीत्

कांचनाख्यपुरे प्राप्तः स्वकीये दानवाधमः । समाहूय प्रियां भार्यां विपुलां वाक्यमब्रवीत्

Verse 19

वधस्वैनं महापापं बालरूपं रिपुं मम । पश्चात्सूदस्य वै हस्ते भोजनार्थं प्रदीयताम्

वधस्वैनं महापापं बालरूपं रिपुं मम । पश्चात्सूदस्य वै हस्ते भोजनार्थं प्रदीयताम्

Verse 20

नानाभेदैर्विभेदैश्च पाचयस्व हि निर्घृणम् । सूदहस्तान्महाभागे पश्चाद्भोक्ष्ये न संशयः

नानाभेदैर्विभेदैश्च पाचयस्व हि निर्घृणम् । सूदहस्तान्महाभागे पश्चाद्भोक्ष्ये न संशयः

Verse 21

वाक्यमाकर्ण्य तद्भर्तुर्विपुला विस्मिताभवत् । कस्मान्निर्घृणतां याति भर्त्ता मम सुनिष्ठुरः

वाक्यमाकर्ण्य तद्भर्तुर्विपुला विस्मिताभवत् । कस्मान्निर्घृणतां याति भर्त्ता मम सुनिष्ठुरः

Verse 22

सर्वलक्षणसंपन्नं देवगर्भोपमं सुतम् । कस्य कस्मात्प्रभक्ष्येत क्षमाहीनः सुनिर्घृणः

सर्वलक्षणसंपन्नं देवगर्भोपमं सुतम् । कस्य कस्मात्प्रभक्ष्येत क्षमाहीनः सुनिर्घृणः

Verse 23

इत्येवं चिंतयामास कारुण्येन समन्विता । पुनः पप्रच्छ भर्तारं कस्माद्भक्ष्यसि बालकम्

इत्येवं करुणया समन्विता सा चिन्तयामास। ततः पुनर्भर्तारं पप्रच्छ—“कस्माद् बालकं भक्षयिष्यसि?”

Verse 24

कस्माद्भवसि संक्रुद्धो अतीव निरपत्रपः । सर्वं मे कारणं ब्रूहि तत्त्वेन दनुजेश्वर

“कस्मात् संक्रुद्धोऽसि, अतीव निरपत्रपश्च? सर्वं कारणं मे तत्त्वेन ब्रूहि, हे दनुजेश्वर।”

Verse 25

आत्मदोषं च वृत्तांतं समासेन निवेदितम् । शापमशोकसुंदर्या हुंडेनापि दुरात्मना

स तु स्वात्मदोषं वृत्तान्तं च समासेन निवेदयामास—यथा दुरात्मना हुंडेन अशोकसुन्दर्याः शापः कृतः।

Verse 26

तया ज्ञातं तु तत्सर्वं कारणं दानवस्य वै । वध्योऽयं बालकः सत्यं नो वा भर्त्ता मरिष्यति

तदा सा दानवस्य तत्सर्वं कारणं ज्ञातवती—“अयं बालकः सत्यं वध्यः; अन्यथा भर्ता मे मरिष्यति।”

Verse 27

इत्येवं प्रविचार्यैव विपुला क्रोधमूर्च्छिता । मेकलां तु समाहूय सैरंध्रीं वाक्यमब्रवीत्

इत्येवं प्रविचार्य विपुला क्रोधमूर्च्छिता। मेकलां सैरन्ध्रीं समाहूय वाक्यमिदमब्रवीत्।

Verse 28

जह्येनं बालकं दुष्टं मेकलेऽद्य महानसे । सूदहस्ते प्रदेहि त्वं हुण्डभोजनहेतवे

जह्येनं दुष्टबालकं मेकलेऽद्य महानसे । सूदहस्ते प्रदेहि त्वं हुण्डभोजनहेतवे ॥

Verse 29

मेकला बालकं गृह्य सूदमाहूय चाब्रवीत् । राजादेशं कुरुष्वाद्य पचस्वैनं हि बालकम्

मेकला बालकं गृह्य सूदमाहूय चाब्रवीत् । राजादेशं कुरुष्वाद्य पचस्वैनं हि बालकम् ॥

Verse 30

एवमाकर्णितं तेन सूदेनापि महात्मना । आदाय बालकं हस्ताच्छस्त्रमुद्यम्य चोद्यतः

एवमाकर्णितं तेन सूदेनापि महात्मना । आदाय बालकं हस्ताच्छस्त्रमुद्यम्य चोद्यतः ॥

Verse 31

एष वै देवदेवस्य दत्तात्रेयस्य तेजसा । रक्षितस्त्वायुपुत्रश्च स जहास पुनः पुनः

एष वै देवदेवस्य दत्तात्रेयस्य तेजसा । रक्षितस्त्वायुपुत्रश्च स जहास पुनः पुनः ॥

Verse 32

हसंतं तं समालोक्य स सूदः कृपयान्वितः । सैरंध्री च कृपायुक्ता सूदं तं प्रत्यभाषत

हसंतं तं समालोक्य स सूदः कृपयान्वितः । सैरंध्री च कृपायुक्ता सूदं तं प्रत्यभाषत ॥

Verse 33

नैष वध्यस्त्वया सूद शिशुरेव महामते । दिव्यलक्षणसंपन्नः कस्य जातः सुसत्कुले

नैनं त्वं वध्यम् अर्हसि, सूद; एष शिशुरेव, महामते। दिव्यलक्षणसम्पन्नः—कस्य सुसत्कुले जातः सः?

Verse 34

सूद उवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे वाक्यं वै कृपयान्वितम् । राजलक्षणसंपन्नो रूपवान्कस्य बालकः

सूद उवाच—भद्रे, त्वया सत्यम् उक्तं वाक्यं कृपयान्वितम्। राजलक्षणसम्पन्नो रूपवान् अयं बालकः कस्य सुतः?

Verse 35

कस्माद्भोक्ष्यति दुष्टात्मा हुंडोऽयं दानवाधमः । येन वै रक्षितो वंशः पूर्वमेव सुकर्मणा

कस्माद् भोक्ष्यति दुष्टात्मा हुंडोऽयं दानवाधमः? येन वै वंशः पूर्वमेव सुकर्मणा रक्षितः।

Verse 36

आपत्स्वपि स जीवेत दुर्गेषु नान्यथा भवेत् । सिंधुवेगेन नीतस्तु वह्निमध्ये गतोऽथवा

आपत्स्वपि स जीवेत; दुर्गेषु नान्यथा भवेत्। सिंधुवेगेन नीतो वा वह्निमध्ये गतोऽपि वा।

Verse 37

जीवतेनात्र संदेहो यश्च कर्मसहायवान् । तस्माद्धि क्रियते कर्म धर्मपुण्यसमन्वितम्

जीवतेनात्र संदेहो नास्ति, यश्च कर्मसहायवान्। तस्माद्धि क्रियते कर्म धर्मपुण्यसमन्वितम्।

Verse 38

आयुष्मंतो नरास्तेन प्रवदंति सुखं ततः । तारकं पालकं कर्म रक्षते जाग्रते हि तत्

तेन धर्माचरणेन नराः आयुष्मन्तो भवन्ति, ततः सुखेन हृष्टचित्ताः प्रवदन्ति। जाग्रत् तत् कर्म तारकं पालकं च, नूनं रक्षति।

Verse 39

मुक्तिदं जायते नित्यं मैत्रस्थानप्रदायकम् । दानपुण्यान्वितं कर्म प्रियवाक्यसमन्वितम्

तत् कर्म नित्यं मुक्तिदं जायते, मैत्रीस्थानं प्रददाति। दानपुण्यसमायुक्तं, प्रियवाक्यसमन्वितं च भवति।

Verse 40

उपकारयुतं यश्च करोति शुभकृत्तदा । तमेव रक्षते कर्म सर्वदैव न संशयः

यः शुभकृत् उपकारयुतं कर्म करोति, तदा तमेव कर्म सर्वदैव रक्षति—न संशयः।

Verse 41

अन्ययोनिं प्रयाति स्म प्रेरितः स्वेन कर्मणा । किं करोति पिता माता अन्ये स्वजनबान्धवाः

स्वेन कर्मणा प्रेरितः सः अन्ययोनिं प्रयाति स्म। किं करोति पिता माता, अन्ये वा स्वजनबान्धवाः?

Verse 42

कर्मणा निहतो यस्तु न स्युस्तस्य च रक्षणे । सूत उवाच । येनैव कर्मणा चैव रक्षितश्चायुनंदनः

यः स्वकर्मणा निहतः, तस्य रक्षणे केऽपि न स्युः। सूत उवाच—येनैव कर्मणा च, आयुनन्दनः स एव रक्षितः।

Verse 43

तस्मात्कृपान्वितो जातः सूदः कर्मवशानुगः । सैरंध्री च तथा जाता प्रेरिता तस्य कर्मणा

तस्मात् कर्मवशानुगः कृपान्वितः सूदः समजायत । तथा तस्य कर्मणा प्रेरिता सैरन्ध्री अपि जाता ॥

Verse 44

द्वाभ्यामेव सुतश्चायो रक्षितश्चारुलक्षणः । रात्रावेव प्रणीतोऽसौ तस्माद्गेहान्महाश्रमे

ताभ्यामेव सुतोऽसौ चारुलक्षणः संरक्षितः । रात्रावेव स नीतो गृहात् तस्मात् महाश्रमम् ॥

Verse 45

वशिष्ठस्याश्रमे पुण्ये सैरंध्र्या पुण्यकर्मणा । शुभे पर्णकुटीद्वारे तस्मिन्नेव महाश्रमे

वशिष्ठस्याश्रमे पुण्ये सैरन्ध्र्या पुण्यकर्मणा । शुभे पर्णकुटीद्वारे तस्मिन्नेव महाश्रमे ॥

Verse 46

गता सा स्वगृहं पश्चान्निक्षिप्य बालकोत्तमम् । एणं निपात्य सूदेन पाचितं मांसमेव हि

गता सा स्वगृहं पश्चात् निक्षिप्य बालकोत्तमम् । एणं निपात्य सूदेन पाचितं मांसमेव हि ॥

Verse 47

भोजयित्वा सुदैत्येंद्रो हुंडो हृष्टोभवत्तदा । शापमशोकसुंदर्या मोघं मेने तदासुरः

भोजयित्वा सुदैत्येन्द्रो हुण्डो हृष्टोऽभवत् तदा । अशोकसुन्दर्याः शापं मोघं मेने तदासुरः ॥

Verse 48

हर्षेण महताविष्टः स हुंडो दानवेश्वरः । कुंजल उवाच । प्रभाते विमले जाते वशिष्ठो मुनिसत्तमः

हर्षेण महताविष्टः स हुंडो दानवेश्वरः प्रहृष्टोऽभवत्। कुंजल उवाच—प्रभाते विमले जाते वशिष्ठो मुनिसत्तमः (समुपागतः)।

Verse 49

बहिर्गतो हि धर्मात्मा कुटीद्वारात्प्रपश्यति । संपूर्णं बालकं दृष्ट्वा दिव्यलक्षणसंयुतम्

धर्मात्मा स बहिर्गत्वा कुटीद्वारात् प्रपश्यति। संपूर्णं बालकं दृष्ट्वा दिव्यलक्षणसंयुतम् (विस्मितोऽभवत्)।

Verse 50

संपूर्णेंदुप्रतीकाशं सुंदरं चारुलोचनम् । वशिष्ठ उवाच । पश्यंतु मुनयः सर्वे यूयमागत्य बालकम्

संपूर्णेंदुप्रतीकाशं सुंदरं चारुलोचनम्। वशिष्ठ उवाच—पश्यन्तु मुनयः सर्वे यूयमागत्य बालकम्।

Verse 51

कस्य केन समानीतं रात्रौ द्वारांगणे मम । देवगंधर्वगर्भाभं राजलक्षणसंयुतम्

कस्य केन समानीतं रात्रौ द्वाराङ्गणे मम। देवगन्धर्वगर्भाभं राजलक्षणसंयुतम्॥

Verse 52

कंदर्पकोटिसंकाशं पश्यंतु मुनयोऽमलम् । महाकौतुकसंयुक्ता हृष्टा द्विजवरास्ततः

कंदर्पकोटिसंकाशं पश्यन्तु मुनयोऽमलम्। महाकौतुकसंयुक्ता हृष्टा द्विजवरास्ततः॥

Verse 53

समपश्यन्सुतं ते तु आयोश्चैव महात्मनः । वशिष्ठः स तु धर्मात्मा ज्ञानेनालोक्य बालकम्

तदा धर्मात्मा महर्षिर्वशिष्ठः महात्मन आयोः सुतं समपश्यत्। स ज्ञानदृष्ट्या बालकं समालोक्य तस्य तत्त्वावस्थां सम्यगवबुबोध॥

Verse 54

आयुपुत्रं समाज्ञातं चरित्रेण समन्वितम् । वृत्तांतं तस्य दुष्टस्य हुण्डस्यापि दुरात्मनः

आयुपुत्रं समाज्ञाय तस्य चरित्रेण समन्वितम्। तस्य दुष्टस्य दुरात्मनो हुण्डस्यापि वृत्तान्तं सम्यगवेदयन्॥

Verse 55

कृपया ब्रह्मपुत्रस्तु समुत्थाय सुबालकम् । कराभ्यामथ गृह्णाति यावद्द्विजो वरोत्तमः

ततः कृपया ब्रह्मपुत्रः समुत्थाय सुबालकम्। कराभ्यां गृह्णाति तावत् द्विजो वरोत्तमोऽवस्थितः॥

Verse 56

तावत्पुष्पसुवृष्टिं च चक्रुर्देवाः सुतोपरि । ललितं सुस्वरं गीतं जगुर्गंधर्वकिन्नराः

तावत् देवाः सुतोपरि पुष्पाणां सुवृष्टिं चक्रुः। गन्धर्वकिन्नराश्च ललितं सुस्वरं गीतं जगुः॥

Verse 57

ऋषयो वेदमंत्रैस्तु स्तुवंति नृपनंदनम् । वशिष्ठस्तं समालोक्य वरं वै दत्तवांस्तदा

ऋषयः वेदमन्त्रैः स्तुवन्ति नृपनन्दनम्। तदा वशिष्ठः समालोक्य तस्मै वरं वै दत्तवान्॥

Verse 58

नहुषेत्येव ते नाम ख्यातं लोके भविष्यति । हुषितो नैव तेनापि बालभावैर्नराधिप

“नहुष” इत्येव ते नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति। तथापि, नराधिप, तेनापि न त्वं तृप्तो भविष्यसि; बालभावाः शेषं स्थास्यन्ति॥

Verse 59

तस्मान्नहुष ते नाम देवपूज्यो भविष्यसि । जातकर्मादिकं कर्म तस्य चक्रे द्विजोत्तमः

तस्मात् तव नाम “नहुष” इति भविष्यति, देवैरपि पूज्यो भविष्यसि। ततः स द्विजोत्तमः तस्य जातकर्मादिकं संस्कारकर्म चकार॥

Verse 60

व्रतदानं विसर्गं च गुरुशिष्यादिलक्षणम् । वेदं चाधीत्य संपूर्णं षडंगं सपदक्रमम्

व्रतदानविधिं विसर्गं च गुरुशिष्यादिलक्षणम्। वेदं च षडङ्गसहितं सपदक्रमं संपूर्णमधीतवान्॥

Verse 61

सर्वाण्येव च शास्त्राणि अधीत्य द्विजसत्तमात् । वशिष्ठाच्च धनुर्वेदं सरहस्यं महामतिः

सर्वाण्येव शास्त्राणि द्विजसत्तमात् समधीत्य, महामतिः वशिष्ठात् धनुर्वेदं सरहस्यं च जग्राह॥

Verse 62

शस्त्राण्यस्त्राणि दिव्यानि ग्राहमोक्षयुतानि च । ज्ञानशास्त्रादिकं न्याय राजनीतिगुणादिकान्

दिव्यानि शस्त्राण्यस्त्राणि च, ग्राहमोक्षविधानयुक्तानि। ज्ञानशास्त्रादिकं न्यायं च, राजनीतिगुणादिकान् अपि (अधीतवान्/अवाप्तवान्)॥

Verse 63

वशिष्ठादायुपुत्रश्च शिष्यरूपेण भक्तिमान् । एवं स सर्वनिष्पन्नो नाहुषश्चातिसुंदरः

वशिष्ठस्य आयुपुत्रो भक्तिमान् शिष्यरूपेण स्थितः। एवं स नाहुषः सर्वनिष्पन्नोऽतिसुन्दरश्चाभवत्॥

Verse 64

वशिष्ठस्य प्रसादाच्च चापबाणधरोभवत्

वशिष्ठस्य प्रसादेन स चापबाणधरोऽभवत्॥

Verse 105

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे पंचोत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः॥