Adhyaya 56
Kāma and Indra’s Attempt to Shatter Chastity; the ‘Abode of Satya’ and the Ethics of the Virtuous Home
अस्मिन्नध्याये गृहे सत्यपुण्ययोः प्रतिष्ठा निरूप्यते। सहस्राक्षेण इन्द्रेण सह कामो मनोभवः आगत्य पतिव्रतां गृहधर्मं च भङ्क्तुमिच्छति। क्षमाशान्तिदमदयादयः, करुणा, गुरुपूजा, भगवद्भक्तिश्च यत्र वर्तन्ते तादृशं सद्गृहं ‘सत्यधाम’ इव स्तूयते; तत्र लक्ष्म्या सह विष्णुरपि देवैः सह सन्निधत्ते इति प्रशंस्यते। तथापि कामस्य प्रवेशः महत्स्वपि स्थानेषु सम्भवतीति विश्वामित्र–मेनकायाः, अहल्यायाश्च दृष्टान्तैः स्मार्यते। तदा धर्मराजो यमः कामस्य तेजो निग्रहीतुं तस्य पतनं कर्तुं च निश्चिनोति। उपायोऽपि दृश्यते—पक्षिरूपेण चलन्ती ‘प्रज्ञा’ शुभशकुनरूपेण पत्या आगमनं सूचयति; तेन सुकलायाः धैर्यं दृढीभवति। एवं बलात् न केवलं, किन्तु विवेकशुभलक्षणस्थिरधर्मैः गार्हस्थ्ये सत्यं पतिव्रतं च रक्ष्यते इति उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । तस्याः सत्यविनाशाय मन्मथः ससुराधिपः । प्रस्थितः सुकलां तर्हि सत्यो धर्ममथाब्रवीत्
विष्णुरुवाच । तस्याः सत्यविनाशाय मन्मथः ससुराधिपः । प्रस्थितः; अथ सत्यो धर्ममिदं वचोऽब्रवीत् ॥
Verse 2
पश्य धर्म महाप्राज्ञ मन्मथस्य विचेष्टितम् । तवार्थमात्मनश्चैव पुण्यस्यापि महात्मनः
पश्य धर्म महाप्राज्ञ मन्मथस्य विचेष्टितम् । तवार्थमात्मनश्चैव पुण्यस्यापि महात्मनः ॥
Verse 3
विसृजामि महास्थानं वास्तुरूपं सुखोदयम् । सत्याख्यं च सुप्रियाख्यं सुदेवाख्यं गृहोत्तमम्
विसृजामि महास्थानं वास्तुरूपं सुखोदयम् । सत्याख्यं च सुप्रियाख्यं सुदेवाख्यं गृहोत्तमम् ॥
Verse 4
तमेव नाशयेद्गत्वा काम एष प्रमत्तधीः । रिपुरूपः सुदुष्टात्मा अस्माकं हि न संशयः
तमेव नाशयेद्गत्वा काम एष प्रमत्तधीः । रिपुरूपः सुदुष्टात्मा अस्माकं हि न संशयः ॥
Verse 5
पतिस्तपोधनो विप्रः सुसती या पतिव्रता । सुसत्यो भूपतिर्धर्मममगेहानसंशयः
पतिस्तपोधनो विप्रः, सा सुसती पतिव्रता। भूपतिः सत्यधर्मात्मा, गृहं चास्य सुव्यवस्थितं न संशयः॥
Verse 6
यत्राहं वृद्धिसंपुष्टस्तत्र वासो हि ते भवेत् । तत्र पुण्यं समायाति श्रद्धया सह क्रीडते
यत्राहं वृद्धिसंपुष्टः, तत्र ते वासो भवेत्। तत्र पुण्यं समायाति, श्रद्धया सह क्रीडते॥
Verse 7
क्षमा शांत्या समायुक्ता आयाति मम मंदिरम् । यथा सत्यो दमश्चैव दया सौहृदमेव च
क्षमा शांत्या समायुक्ता, आयाति मम मन्दिरम्। यथा सत्यो दमश्चैव, दया सौहृदमेव च॥
Verse 8
प्रज्ञायुक्तः स निर्लोभो यत्राहं तत्र संस्थितः । शुचिः स्वभावस्तत्रैव अमी च मम बांधवाः
प्रज्ञायुक्तो निरलोभो, यत्राहं तत्र संस्थितः। शुचिः स्वभावस्तत्रैव, अमी च मम बान्धवाः॥
Verse 9
अस्तेयमप्यहिंसा च तितिक्षा वृद्धिरेव च । मम गेहे समायाता धन्यतां शृणु धर्मराट्
अस्तेयमहिंसा तितिक्षा, वृद्धिश्चैव समायाताः। मम गेहे; धन्यतां शृणु, धर्मराट्॥
Verse 10
गुरूणां चापि शुश्रूषा विष्णुर्लक्ष्म्या समावृतः । मद्गेहं तु समायांति देवाश्चाग्निपुरोगमाः
गुरूणां चापि शुश्रूषया लक्ष्मीसहितो विष्णुः तत्र निवसति; अग्निपुरोगमा देवाश्च मम गेहं नूनम् आगच्छन्ति।
Verse 11
मोक्षमार्गं प्रकाशेद्यो ज्ञानोदीप्त्या समन्वितः । एतैः सार्धं वसाम्येव सतीषु धर्मवत्सु च
यो मोक्षमार्गं प्रकाशयति ज्ञानदीप्त्या समन्वितः, तैः सहैव वसाम्यहम्; सतीषु धर्मवत्सु च वसामि।
Verse 12
साधुष्वेतेषु सर्वेषु गृहरूपेषु मे सदा । उक्तेनापि कुटुंबेन वसाम्येव त्वया सह
एतेषु सर्वेषु साधुगृहरूपेषु मे सदा वासः; उक्तेनापि कुटुम्बेनाह्वतोऽहं त्वया सह तत्रैव वसामि।
Verse 13
ससत्वाः साधुरूपास्ते वेधसा मे गृहीकृताः । संचरामि महाभाग स्वच्छंदेन च लीलया
सत्त्वसम्पन्नाः साधुरूपास्ते वेधसा मम गृहीताः; महाभाग, स्वच्छन्देन लीलया च यथेष्टं सञ्चरामि।
Verse 14
ईश्वरश्च जगत्स्वामी त्रिनेत्रो वृषवाहनः । मम गेहे स्वरूपेण वर्तते शिवया युतः
ईश्वरः जगत्स्वामी त्रिनेत्रो वृषवाहनः; शिवया युतः स मम गेहे स्वस्वरूपेण वर्तते।
Verse 15
तदिदं संसृतेः सारं गृहरूपं महेश्वरम् । सदनं शंकरेत्याख्यं नाशितं मन्मथेन वै
तदिदं संसृतेः सारं गृहरूपं महेश्वरम्। सदनं शंकरेत्याख्यं मन्मथेनैव नाशितम्॥
Verse 16
विश्वामित्रं महात्मानं तपंतं तप उत्तमम् । मेनकां हि समाश्रित्य कामोयं जितवान्पुरा
विश्वामित्रं महात्मानं तपन्तं तप उत्तमम्। मेनकां समुपाश्रित्य कामोऽयं जितवान्पुरा॥
Verse 17
सती पतिव्रताहल्या गौतमस्य प्रिया शुभा । सुसत्याच्चालिता तेन मन्मथेन दुरात्मना
सती पतिव्रताहल्या गौतमस्य प्रिया शुभा। सुसत्यापि च चालिता तेन मन्मथदुरात्मना॥
Verse 18
मुनयः सत्यधर्मज्ञा नानास्त्रियः पतिव्रताः । मद्गृहास्ता इमाः सर्वा दीपिताः कामवह्निना
मुनयः सत्यधर्मज्ञा नानास्त्रियः पतिव्रताः। मद्गृहास्ता इमाः सर्वा दीपिताः कामवह्निना॥
Verse 19
दुर्धरो दुःसहो व्यापी योतिसत्येषु निष्ठुरः । मामेवं पश्यते नित्यं क्व सत्यः परितिष्ठति
दुर्धरो दुःसहो व्यापी योऽतिसत्येषु निष्ठुरः। मामेवं पश्यते नित्यं क्व सत्यः परितिष्ठति॥
Verse 20
समां ज्ञात्वा समायाति बाणपाणिर्धनुर्धरः । नाशयेन्मद्गृहं पापो वीतिहोत्रैश्च नामकैः
समां वेलां सम्यगवगम्य बाणपाणिर्धनुर्धरः समायाति। स पापात्मा वीतिहोत्रनामकैरपि सह मम गृहं नाशयेत्॥
Verse 21
पापलेशाश्च ये क्रूरा अन्ये पाखंडसंश्रयाः । ते तु बुद्ध्याऽहिताः सर्वे सत्यगेहं विशंति हि
ये पापलेशैः कलुषिता क्रूराश्च, अन्ये च पाखण्डसंश्रयाः। ते सर्वे बुद्ध्याऽहितपराः सत्यगेहं प्रविशन्ति हि॥
Verse 22
सेनाध्यक्षैरसत्यैस्तु छद्मना तेन साधितः । पातयेदर्दयेद्गेहं पापः शस्त्रैर्दुरात्मभिः
असत्यैः सेनाध्यक्षैस्तु तेन छद्मना विमोहितः। स पापो दुरात्मशस्त्रधारिभिः सह गेहान् पातयेदर्दयेत्॥
Verse 23
मामेवं ताडयेत्पापो महाबल मनोभवः । अस्य धाम्ना प्रदग्धोहं शून्यतां हि व्रजामि वै
एवं स पापो महाबलो मनोभवो मां ताडयति। तस्य धाम्ना प्रदग्धोऽहं शून्यतामेव व्रजामि वै॥
Verse 24
नूतनं गृहमिच्छामि स्त्रियाख्यं पतिभूपतिम् । कृकलस्यापि पुण्यस्य प्रियेयं शिवमंगला
नूतनं गृहमिच्छामि स्त्रियाख्यं पतिं भूपतिम्। कृकलस्यापि पुण्येन प्रियेयं शिवमङ्गला॥
Verse 25
तद्गृहं सुकलाख्यं मे दग्धुं पापः समुद्यतः । अयमेष सहस्राक्षः कामेन सहितो बली
तद्गृहं सुकलाख्यं मे दग्धुं पापः समुद्यतः। अयमेष सहस्राक्षः कामेन सहितो बली॥
Verse 26
कामस्य कारणात्कस्मात्पूर्ववृत्तं न विंदति । अहल्यायाः प्रसंगेन मेषोपस्थो व्यजायत
कामस्य कारणात्कस्मात्पूर्ववृत्तं न विंदति। अहल्यायाः प्रसंगेन मेषोपस्थो व्यजायत॥
Verse 27
पौरुषं हि मुनेर्दृष्ट्वा सत्याश्चैव प्रधषर्णात् । नष्टः कामस्य दोषेण सुरराट्तत्र संस्थितः
पौरुषं हि मुनेर्दृष्ट्वा सत्याश्चैव प्रधषर्णात्। नष्टः कामस्य दोषेण सुरराट्तत्र संस्थितः॥
Verse 28
भुक्तवान्दारुणं शापं दुःखेन महतान्वितः । कृकलस्य प्रियामेनां सुकलां पुण्यचारिणीम्
भुक्तवान्दारुणं शापं दुःखेन महतान्वितः। कृकलस्य प्रियामेनां सुकलां पुण्यचारिणीम्॥
Verse 29
एष हंतुं सहस्राक्ष उद्यतः कामसंयुतः । यथा चेंद्रेण नायाति काम एष तथा कुरु
एष हंतुं सहस्राक्ष उद्यतः कामसंयुतः। यथा चेंद्रेण नायाति काम एष तथा कुरु॥
Verse 30
धर्मराज महाप्राज्ञ भवान्मतिमतां वरः । धर्मराज उवाच । ऊनं तेजः करिष्यामि कामस्य मरणं तथा
धर्मराजं महाप्राज्ञं मतिमतां वरं संबोध्य धर्मराज उवाच—अहं तस्य तेजो न्यूनं करिष्यामि, तथा कामस्यापि मरणं साधयिष्यामि।
Verse 31
एकोपायो मया दृष्टस्तमिहैव प्रपश्यतु । प्रज्ञा चैषा महाप्राज्ञा शकुनीरूपचारिणी
मया एक उपायो दृष्टः; तमिहैव स विचारयतु। एषैव प्रज्ञा महाप्राज्ञा शकुनीरूपेण विचरति।
Verse 32
भर्तुरागमनं पुण्यं शब्देनाख्यातु खे यतः । शकुनस्य प्रभावेण भर्तुश्चागमनेन च
खे स्थितः शकुनिः शब्देन पुण्यं भर्तुरागमनं आख्यातवान्; शकुनप्रभावेण भर्तुरागमनेन च।
Verse 33
दुष्टैर्नष्टा न भूयेत स्वस्थचित्ता न संशयः । प्रज्ञा संप्रेषिता तेन गता सा सुकलागृहम्
दुष्टैः सा पुनर्न नष्टा भविष्यति, स्वस्थचित्ता न संशयः। तेन संप्रेषिता प्रज्ञा सा सुकलागृहं गता।
Verse 34
प्रकुर्वती महच्छब्दं दृष्टदेवेव सा बभौ । पूजिता मानिता प्रज्ञा धूपदीपादिभिस्तदा
महच्छब्दं प्रकुर्वती सा दृष्टदेवेव बभौ। तदा प्रज्ञा धूपदीपादिभिः पूजिता मानिता च।
Verse 35
ब्राह्मणं सुकलापृच्छत्किमेषा च वदेन्मम । ब्राह्मण उवाच । भर्तुश्चागमनं ब्रूते तवैव सुभगे स्थिरा
सुकला ब्राह्मणं सुकलापृच्छत्—“किमेषा मम वदति?” इति। ब्राह्मण उवाच—“भर्तुस्तवागमनं ब्रूते; हे सुभगे, त्वं धैर्येण स्थिरा भव।”
Verse 36
दिनसप्तकमध्ये स आगमिष्यति नान्यथा
दिनसप्तकमध्ये स निश्चयेनागमिष्यति; नान्यथा भवितुमर्हति।
Verse 37
इत्येवमाकर्ण्यसुमंगलं वचः प्रहर्षयुक्ता सहसा बभूव । धर्मज्ञमेकं सगुणं हि कांतं शकुनात्प्रदिष्टं हि समागतं तम्
इत्येवं सुमङ्गलं वचः श्रुत्वा सा सहसा प्रहर्षयुक्ता बभूव। धर्मज्ञः सगुणः एक एव कान्तः शकुनप्रदिष्टः समागत इति तं मन्यते।