Adhyaya 94

Verse 1

कुंजल उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि तत्सर्वं कारणं सुत । यस्मात्तौ तादृशौ जातौ स्वमांसपरिभक्षकौ

कुञ्जल उवाच—शृणु पुत्र, अहं तत्सर्वं कारणं कथयामि; येन तौ तादृशौ जातौ, स्वमांसपरिभक्षकौ।

Verse 2

सर्वत्र कारणं कर्म शुभाशुभं न संशयः । पुण्येन कर्मणा पुत्र नरः सौख्यं प्रभुंजति

सर्वत्र कर्मैव कारणं शुभाशुभं न संशयः; पुण्यकर्मणा पुत्र नरः सौख्यं प्रभुङ्क्ते।

Verse 3

दुष्कृतं भुंजते चात्र पापयुक्तेन कर्मणा । सूक्ष्मवर्त्मविचार्यैवं शास्त्रज्ञानेन चक्षुषा

पापयुक्तेन कर्मणा दुष्कृतफलम् अत्र भुङ्क्ते जन्तुः; अतः सूक्ष्मवर्त्म शास्त्रज्ञानचक्षुषा विचारयेत्।

Verse 4

स्थूलधर्मं प्रदृष्ट्वैव सुविचार्य पुनः पुनः । समारभेन्नरः कर्म मनसा निपुणेन च

स्थूलधर्मं प्रदृष्ट्वा पुनः पुनः सुविचार्य, निपुणमनसा नरः कर्म समारभेत्।

Verse 5

समूर्तिकारकः शिल्पी रसमावर्त्तयेद्यथा । अग्नेश्च तेजसा पुत्र ज्वालाभिश्च समंततः

यथा समूर्तिकारकः शिल्पी रसं आवर्तयति, तथा पुत्र अग्नेस्तेजसा ज्वालाभिश्च समन्ततः तद् द्रव्यं तप्यते रूपं च लभते।

Verse 6

द्रवीभूतो भवेद्धातुर्वह्निना तापितः शनैः । यादृशं वत्स भक्ष्यंतु रसपक्वं निषेच्यते

वह्निना शनैः तापितो धातुः द्रवीभूतो भवति। तथा वत्स, यद् भक्ष्यं रसपक्वं सम्यक् निषिक्तं भवति, तदेव भक्षणायोपयुज्यते।

Verse 7

तादृशं जायते वत्स रूपं चैव न संशयः । यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते

तादृशं जायते वत्स रूपं नात्र संशयः। यादृशं क्रियते कर्म तादृशं फलमश्नुते।

Verse 8

कर्म एव प्रधानं यद्वर्षारूपेण वर्त्तते । क्षेत्रेषु यादृशं बीजं वपते कृषिकारकः

कर्मैव प्रधानं यत् फलरूपेण प्रवर्तते। क्षेत्रेषु कृषिकारकः यादृशं बीजं वपति, तादृशं तत्र जायते।

Verse 9

तादृशं भुंजते तात फलमेव न संशयः । यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते

तादृशं भुङ्क्ते तात फलमेव न संशयः। यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते।

Verse 10

विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् । कर्म दायादका लोके कर्म संबंधिबांधवाः

कर्मैवास्य विनाशहेतुः सर्वे वयं कर्मवशाः। लोके कर्म दायादकं कर्मैव सम्बन्धिबान्धवाः।

Verse 11

कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः । सुवर्णं रजतं वापि यथारूपं निषिच्यते

अत्र कर्माणि पुरुषं सुखदुःखयोः प्रति प्रेरयन्ति; यथा सुवर्णं रजतं वा सांच्ये निषिच्यमानं तद्रूपमेव गृह्णाति।

Verse 12

तथा निषिच्यते जंतुः पूर्वकर्मवशानुगः । पंचैतानीह दृश्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः

तथा पूर्वकर्मवशानुगः जन्तुः देहधारी गर्भे निषिच्यते; गर्भस्थस्य देहिनः पञ्चैतानि लक्षणानि इह दृश्यन्ते।

Verse 13

आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानि धनमेव च । यथा मृत्पिंडकं कर्त्ता कुरुते यद्यदिच्छति

आयुः कर्म वित्तं च विद्यानि धनमेव च—यथा कुम्भकारः मृत्पिण्डं यद्यदिच्छति तथा करोति, तथा विधाता यथेष्टं विनिर्मिमीत।

Verse 14

तथा कर्मकृतं चैव कर्त्तारं प्रतिपद्यते । देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षितां तथा

तथा कृतं कर्म कर्तारमेव प्रतिपद्यते; तेन देवत्वं वा मानुष्यं वा पशुत्वं पक्षितां च प्राप्यते।

Verse 15

तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं वा याति जंतुः स्वकर्मभिः । स एव तु तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः

स्वकर्मभिः जन्तुः तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं वा याति; स एव चात्मनः विहितं नित्यं यथाविधि भुङ्क्ते।

Verse 16

आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदेहिकम्

आत्मनैव कृतं दुःखमात्मनैव कृतं सुखम्। गर्भशय्यामुपाश्रित्य प्राक्तनदेहजं फलम् अनुभवन्ति जन्तवः॥

Verse 17

पूर्वदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषोत्तमः । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा

हे पुरुषोत्तम! पूर्वदेहकृतं कर्म न कश्चन बलतः प्रज्ञया वा अन्यथाकर्तुं समर्थः॥

Verse 18

स्वकृतान्येव भुंजंति दुःखानि च सुखानि च । हेतुतः कारणैर्वापि सोहं कारेण बाध्यते

स्वकृतान्येव भुञ्जन्ति दुःखानि च सुखानि च। हेतुभिः कारणैर्वापि सोऽहं कर्मबलैर्बध्यते॥

Verse 19

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम् । तद्वच्छुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम्। तथा शुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति॥

Verse 20

उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते । प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथाकर्तुमर्हति

उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते। प्राक्तनं बन्धनं कर्म कोऽन्यथाकर्तुमर्हति॥

Verse 21

सुशीघ्रमनुधावंतं विधानमनुधावति । शोभते संनिपातेन यथाकर्म पुराकृतम्

सुशीघ्रं धावमानं पुरुषं दैवविधानमनुधावति। तयोः संनिपाते पूर्वकृतकर्मानुसारतः फलप्रकाशो भवति॥

Verse 22

उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छं तमनुगच्छति । करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते

तिष्ठन्तं उपतिष्ठति, गच्छन्तं अनुगच्छति; कुर्वतः कर्म च करोति। छायेव कर्मानुगता नित्यं पश्चादनुविधीयते॥

Verse 23

यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । उपसर्गा हि विषया उपसर्गा जरादयः

यथा छाया च आतपश्च नित्यं परस्परं सुसंबद्धौ। तथा विषयाः उपसर्गैः अविनाभाविनः; जरादय उपसर्गा हि॥

Verse 24

पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं दुःखं वा सुखमेव च

पूर्वकर्मणा पीडितं नरं ते पश्चात् पीडयन्ति। येन यत्र च यथोपभोक्तव्यं दुःखं सुखं वा, तत् अवश्यं अनुभूयते॥

Verse 25

स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वेव बलाद्दैवेन नीयते । दैवं प्राहुश्च भूतानां सुखदुःखोपपादनम्

स तत्र दैवेन बलात् रज्ज्वेव बद्ध्वा नीयते। भूतानां सुखदुःखयोः उपपादनं दैवम् इति प्राहुः॥

Verse 26

अन्यथा कर्मतच्चिंत्यं जाग्रतः स्वपतोपि वा । अन्यथा ह्युद्यते दैवं बध्यते च जिघांसति

अन्यथा कर्म तच्चिन्त्यं जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । अन्यथा ह्युद्यते दैवं बध्यते च जिघांसति ॥

Verse 27

शस्त्राग्निविषदुर्गेभ्यो रक्षितव्यं सुरक्षति । यथा पृथिव्यां बीजानि वृक्षगुल्मतृणान्यपि

शस्त्राग्निविषदुर्गेभ्यो रक्षितव्यं सुरक्षति । यथा पृथिव्यां बीजानि वृक्षगुल्मतृणान्यपि ॥

Verse 28

तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति

तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठन्ति प्रभवन्ति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति ॥

Verse 29

कर्मक्षयात्तथा जंतोः शरीरं नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतम्

कर्मक्षयात्तथा जन्तोः शरीरं नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतम् ॥

Verse 30

विविधाः प्राणिनां रोगाः स्मृतास्तेषां च हेतवः । तस्मात्तत्त्वप्रधानस्तु कर्म एव हि प्राणिनाम्

विविधाः प्राणिनां रोगाः स्मृतास्तेषां च हेतवः । तस्मात्तत्त्वप्रधानस्तु कर्म एव हि प्राणिनाम् ॥

Verse 31

यत्पुरा क्रियते कर्म तदिहैव प्रभुज्यते । यत्त्वया दृष्टमेवापि पृच्छितं तात सांप्रतम्

यत् पूर्वं क्रियते कर्म तस्य फलमिहैव नूनं अनुभूयते। यत्त्वया स्वयमेव दृष्टं तदेव, तात, इदानीं पृच्छसि॥

Verse 32

तस्यार्थं तु मया प्रोक्तं भुंजाते तौ हि सांप्रतम् । आनंदे कानने दृष्टं तयोः कर्मसुदारुणम्

तस्यार्थो मया नूनं व्याख्यातः; तौ हि सांप्रतम् फलम् भुञ्जाते। आनन्दकानने तयोः सुदारुणं कर्म दृष्टं प्रकाशितम्॥

Verse 33

तयोश्चेष्टां प्रवक्ष्यामि शृणु वत्स प्रभाषतः । कर्मभूमिरियं तात अन्या भोगार्थभूमयः

तयोश्चेष्टां प्रवक्ष्यामि; शृणु वत्स मम भाषितम्। कर्मभूमिरियं तात; अन्याः भोगार्थभूमयः॥

Verse 34

सर्गादीनां महाप्राज्ञ तासु गत्वा सुभुंजति । सूत उवाच । चौलदेशे महाप्राज्ञः सुबाहुर्नाम भूमिपः

सर्गादिषु तासु गत्वा, महाप्राज्ञ, सुभुज्यते। सूत उवाच—चौलदेशे महाप्राज्ञः सुबाहुर्नाम भूमिपः॥

Verse 35

रूपवान्गुणवान्धीरः पृथिव्यां नास्ति तादृशः । विष्णुभक्तो महाप्राज्ञो वैष्णवानां च सुप्रियः

रूपवान् गुणवान् धीरः; पृथिव्यां नास्ति तादृशः। विष्णुभक्तो महाप्राज्ञो वैष्णवानां च सुप्रियः॥

Verse 36

कर्मणा त्रिविधेनापि प्रध्यायन्मधुसूदनम् । अश्वमेधादिकान्यज्ञान्यजेत सकलान्नृप

हे नृप! कर्मणां त्रिविधेनापि विधिना मधुसूदनं प्रध्यायन्, अश्वमेधादिकान् सकलान् यज्ञान् यजेत इव पूर्णं पुण्यफलम् आप्नोति।

Verse 37

पुरोधास्तस्य चैवास्ति जैमिनिर्नाम ब्राह्मणः । स चाहूय सुबाहुं तमिदं वचनमब्रवीत्

तस्य पुरोधाः अपि आसीत्—जैमिनिर्नाम ब्राह्मणः। स तं सुबाहुं आहूय, इदं वचनम् अब्रवीत्।

Verse 38

राजन्देहि सुदानानि यैः सुखं तु प्रभुंज्यत । दानैस्तु तरते लोकान्दुर्गान्प्रेत्य गतो नरः

राजन्! सुदानानि देहि, यैः सुखं तु प्रभुंज्यते। दानैस्तु नरः प्रेत्य गतो दुर्गान् लोकान् तरति।

Verse 39

दानेन सुखमाप्नोति यशः प्राप्नोति शाश्वतम् । दानेन चातुला कीर्तिर्जायते मृत्युमंडले

दानेन सुखम् आप्नोति, यशः शाश्वतम् प्राप्नोति। दानेन च अतुला कीर्तिः जायते मृत्युमण्डले।

Verse 40

यावत्कीर्तिः स्थिता चात्र तावत्कर्ता दिवं वसेत् । तद्दानं दुष्करं प्राहुर्दातुं नैव प्रशक्यते

यावत् कीर्तिः इह स्थिता, तावत् दाता दिवं वसेत्। तादृशं दानं दुष्करं प्राहुः—दातुं नैव प्रशक्यते।

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं मानवैः सदा । सुबाहुरुवाच । दानाच्च तपसो वापि द्वयोर्मध्ये सुदुष्करम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मानवैः सदा दानं कर्तव्यम्। सुबाहुरुवाच—दानात् तपसो वा द्वयोर्मध्ये सुदुष्करं तु सत्यमेव दानम्।

Verse 42

किं वा महत्फलं प्रेत्य तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम । जैमिनिरुवाच । दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन

किं वा महत्फलं प्रेत्य तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम। जैमिनिरुवाच—दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन।

Verse 43

राजन्प्रत्यक्षमेवैकं दृश्यते लोकसाक्षिकम् । परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं लोभमोहिताः

राजन्, प्रत्यक्षमेवैकं दृश्यते लोकसाक्षिकम्। लोभमोहिताः धनार्थं प्रियान् प्राणानपि परित्यजन्ति।

Verse 44

प्रविशंति नरा लोके समुद्रमटवीं तथा । सेवामन्ये प्रपद्यंतेऽश्ववृत्तिरिति या स्थिता

लोके केचन नराः समुद्रं वनं च प्रविशन्ति। अन्ये सेवामाश्रयन्ते—एषा ‘अश्ववृत्तिः’ इति प्रसिद्धा जीविकापद्धतिः।

Verse 45

हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा पुरा । तस्य दुःखार्जितस्यापि प्राणेभ्योपि गरीयसः

पुरा कृषिः हिंसाप्राया बहुक्लेशा च आसीत्। तथापि तस्य दुःखार्जितस्यापि धनस्य मूल्यं प्राणेभ्योऽपि गरीयः मन्यते।

Verse 46

अर्थस्य पुरुषव्याघ्र परित्यागः सुदुष्करः । विशेषतो महाराज तस्य न्यायार्जितस्य च

अर्थस्य परित्यागः, पुरुषव्याघ्र, परमं दुष्करः; विशेषतः महाराज, न्यायार्जितस्य धनस्य त्यागोऽतिदुर्लभः।

Verse 47

श्रद्धया विधिवत्पात्रे दत्तस्यांतो न विद्यते । श्रद्धा धर्मसुता देवी पावनी विश्वतारिणी

श्रद्धया विधिवत् पात्रे दत्तस्य पुण्यस्य अन्तो न विद्यते; श्रद्धा धर्मसुता देवी पावनी विश्वतारिणी।

Verse 48

सावित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी । श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्न्नार्थराशिभिः

सा सावित्री प्रसवित्री च, संसारार्णवतारिणी; श्रद्धया साध्यते धर्मो, न महद्भिः अर्थराशिभिः।

Verse 49

निष्किंचनास्तु मुनयः श्रद्धाधर्मा दिवं गताः । संति दानान्यनेकानि नानाभेदैर्नृपोत्तम

निष्किञ्चनाः मुनयः श्रद्धाधर्मपरायणाः दिवं गताः; नृपोत्तम, दानान्यनेकानि नानाभेदैः सन्ति।

Verse 50

अन्नदानात्परं नास्ति प्राणिनां गतिदाकयम् । तस्मादन्नंप्रदातव्यंपयसाचसमन्वितम्

अन्नदानात् परं नास्ति प्राणिनां गतिदायकम्; तस्मात् अन्नं प्रदातव्यं पयसा च समन्वितम्।

Verse 51

मधुरेणापि पुण्येन वचसा च समन्वितम् । नास्त्यन्नात्तु परं दानमिहलोके परत्र च

मधुरैः पुण्यवाक्यैः समन्वितमपि दानं यद्यस्ति, तथापि अन्नदानात् परं दानं न विद्यते—इह लोके न परत्र च।

Verse 52

तारणाय हितायैव सुखसंपत्तिहेतवे । श्रद्धया विधिवत्पात्रे निर्मलेनापि चेतसा

तारणाय हितायैव सुखसम्पत्तिहेतवे च, श्रद्धया विधिवत् पात्रे—निर्मलेनापि चेतसा—दानं कर्तव्यम्।

Verse 53

अन्नैकस्य प्रदानस्य फलं भुंक्ते भवेन्नरः । ग्रासाद्ग्रासं प्रदातव्यं मुष्टिप्रस्थं न संशयः

अन्नैकस्यापि प्रदानस्य फलं नरः प्राप्नोति। तस्मात् ग्रासाद् ग्रासं दातव्यम्—मुष्टिप्रस्थं न संशयः।

Verse 54

अक्षयं जायते तस्य दानस्यापि महाफलम् । न च प्रस्थं न वा मुष्टिं नरस्य हि न संभवेत्

तस्य दानस्य महाफलमक्षयं जायते। नरस्य हि न सम्भवेत्—न प्रस्थं न वा मुष्टिं—इति।

Verse 55

अनास्तिक्यप्रभावेण पर्वणि प्राप्य मानवः । श्रद्धया ब्राह्मणं चैकं भक्त्या चैव प्रभोजयेत्

अनास्तिक्यप्रभावेण पर्वणि प्राप्य मानवः, श्रद्धया भक्त्या च ब्राह्मणमेकमपि प्रभोजयेत्।

Verse 56

एकस्यापिप्रधानस्यअन्नस्यापिप्रजेश्वर । जन्मांतरं सुसंप्राप्य नित्यं चान्नं प्रभुंजति

प्रजेश्वर! एकस्यापि प्रधानान्नदानस्य पुण्येन जनो जन्मान्तरं सुसंप्राप्य नित्यं बह्वन्नं प्रभुञ्जते।

Verse 57

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं भक्त्या पात्रे सकृन्नरैः । जन्मांतरं सुसंप्राप्य नित्यमेव भुनक्ति च

पूर्वजन्मनि भक्त्या पात्रे नरैः सकृद् यद्दत्तं, तस्य फलम् जन्मान्तरं सुसंप्राप्य नित्यमेव भुनक्ति च।

Verse 58

अन्नदानं प्रयच्छंति ब्राह्मणेभ्यो हि नित्यशः । मिष्टान्नपानं भुंजंति ते नरा अन्नदायिनः

ये नरा ब्राह्मणेभ्यो नित्यशोऽन्नदानं प्रयच्छन्ति, तेऽन्नदायिनो मिष्टान्नपानं भुञ्जते।

Verse 59

अन्नमेव वदंत्येत ऋषयो वेदपारगाः । प्राणभूतं न संदेहममृताद्धि समुद्भवम्

वेदपारगा ऋषय एतद् वदन्ति—अन्नमेव प्राणभूतं; नात्र संशयः, अमृताद्धि समुद्भवम्।

Verse 60

प्राणास्तेन प्रदत्ता हि येन चान्नं समर्पितम् । अन्नदानं महाराज देहि त्वं तु प्रयत्नतः

येन चान्नं समर्पितं तेनैव प्राणाः प्रदत्ताः; तस्माद् महाराज, त्वं प्रयत्नतः अन्नदानं देहि।

Verse 61

एवमाकर्ण्य वै राजा जैमिनेस्तु महात्मनः । पुनः पप्रच्छ तं विप्रं जैमिनिं ज्ञानपंडितम्

एवमाकर्ण्य महात्मनः जैमिनेः वचनं नृपः । पुनरेव तं विप्रं जैमिनिं ज्ञानपण्डितं पप्रच्छ ॥

Verse 94

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे चतुर्नवतितमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे चतुर्नवतितमोऽध्यायः समाप्तः ॥