Adhyaya 103

Verse 1

कुंजल उवाच । अशोकसुंदरी जाता सर्वयोषिद्वरा तदा । रेमे सुनंदने पुण्ये सर्वकामगुणान्विते

कुञ्जल उवाच—अशोकसुन्दरी जाता तदा सर्वयोषिद्वरा। रेमे सुनन्दने पुण्ये सर्वकामगुणान्विते॥

Verse 2

सुरूपाभिः सुकन्याभिर्देवानां चारुहासिनी । सर्वान्भोगान्प्रभुंजाना गीतनृत्यविचक्षणा

सुरूपाभिः सुकन्याभिर्वृताऽसा देवानां पुरतः चारुहासिनी । सर्वान् भोगान् प्रभुञ्जाना गीतनृत्येषु च विचक्षणा ॥

Verse 3

विप्रचित्तेः सुतो हुंडो रौद्रस्तीव्रश्च सर्वदा । स्वेच्छाचारो महाकामी नंदनं प्रविवेश ह

विप्रचित्तेः सुतो हुंडो रौद्रस्तीव्रश्च सर्वदा । स्वेच्छाचारो महाकामी नन्दनं प्रविवेश ह ॥

Verse 4

अशोकसुंदरीं दृष्ट्वा सर्वालंकारसंयुताम् । तस्यास्तु दर्शनाद्दैत्यो विद्धः कामस्य मार्गणैः

अशोकसुन्दरीं दृष्ट्वा सर्वालङ्कारसंयुताम् । तस्यास्तु दर्शनाद्दैत्यो विद्धः कामस्य मार्गणैः ॥

Verse 5

तामुवाच महाकायः का त्वं कस्यासि वा शुभे । कस्मात्त्वं कारणाच्चात्र आगतासि वनोत्तमम्

तामुवाच महाकायः का त्वं कस्यासि वा शुभे । कस्मात् त्वं कारणाच्चात्र आगतासि वनोत्तमम् ॥

Verse 6

अशोकसुंदर्युवाच । शिवस्यापि सुपुण्यस्य सुताहं शृणु सांप्रतम् । स्वसाहं कार्तिकेयस्य जननी गोत्रजापि मे

अशोकसुन्दरी उवाच—शिवस्यापि सुपुण्यस्य सुताहं शृणु सांप्रतम् । स्वसाहं कार्तिकेयस्य जननी गोत्रजापि मे ॥

Verse 7

बालभावेन संप्राप्ता लीलया नंदनं वनम् । भवान्कोहि किमर्थं तु मामेवं परिपृच्छति

बालभावेनाहं लीलया नन्दनं वनं संप्राप्ता; भवान् कः खलु, किमर्थं च मामेवं परिपृच्छति?

Verse 8

हुंड उवाच । विप्रचित्तेः सुतश्चाहं गुणलक्षणसंयुतः । हुंडेति नाम्ना विख्यातो बलवीर्यमदोद्धतः

हुंड उवाच—विप्रचित्तेः सुतश्चाहं गुणलक्षणसंयुतः। ‘हुंड’ इति नाम्ना विख्यातो बलवीर्यमदोद्धतः॥

Verse 9

दैत्यानामप्यहं श्रेष्ठो मत्समो नास्ति राक्षसः । देवेषु मर्त्यलोकेषु तपसा यशसा कुले

दैत्यानामप्यहं श्रेष्ठो मत्समो नास्ति राक्षसः। देवेषु मर्त्यलोकेषु तपसा यशसा कुले॥

Verse 10

अन्येषु नागलोकेषु धनभोगैर्वरानने । दर्शनात्ते विशालाक्षि हतः कंदर्पमार्गणैः

अन्येषु नागलोकेषु धनभोगाः सन्ति वरानने; दर्शनात्ते विशालाक्षि हतः कन्दर्पमार्गणैः॥

Verse 11

शरणं ते ह्यहं प्राप्तः प्रसादसुमुखी भव । भव स्ववल्लभा भार्या मम प्राणसमा प्रिया

शरणं ते ह्यहं प्राप्तः प्रसादसुमुखी भव। भव स्ववल्लभा भार्या मम प्राणसमा प्रिया॥

Verse 12

अशोकसुंदर्युवाच । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंबंधकारणम् । भवितव्या सुजातस्य लोके स्त्री पुरुषस्य हि

अशोकसुन्दरी उवाच—शृणुत, अहं सर्वसम्बन्धकारणं व्याख्यास्यामि। लोके हि सुजातस्य पुरुषस्य निश्चयेन भार्या भवितव्या।

Verse 13

भवितव्यस्तथा भर्ता स्त्रिया यः सदृशो गुणैः । संसारे लोकमार्गोयं शृणु हुंड यथाविधि

तथा स्त्रियाः भर्ता भवितव्यः, यो गुणैः सदृशः समो भवेत्। एष एव संसारे लोकमार्गः; हुंड, यथाविधि शृणु।

Verse 14

अस्त्येव कारणं चात्र यथा तेन भवाम्यहम् । सुभार्या दैत्यराजेंद्र शृणुष्व यतमानसः

अत्र कारणं नूनम् अस्ति, येनाहं तथैव भवामि। दैत्यराजेन्द्र, सुभार्ये, यतमानसः शृणुष्व।

Verse 15

वृक्षराजादहं जाता यदा काले महामते । शंभोर्भावं सुसंगृह्य पार्वत्या कल्पिता ह्यहम्

महामते, काले यदा अहं वृक्षराजात् जाता। शम्भोर्भावं सुसंगृह्य पार्वत्या कल्पिता ह्यहम्।

Verse 16

देवस्यानुमते देव्या सृष्टो भर्ता ममैव हि । सोमवंशे महाप्राज्ञः स धर्मात्मा भविष्यति

देवस्यानुमते देव्या ममैव भर्ता सृष्टः। स सोमवंशे महाप्राज्ञो धर्मात्मा भविष्यति।

Verse 17

जिष्णुर्जिष्णुसमो वीर्ये तेजसा पावकोपमः । सर्वज्ञः सत्यसंधश्च त्यागे वैश्रवणोपमः

स जिष्णुः, वीर्ये जिष्णुसमो, तेजसा पावकसदृशः। सर्वज्ञः सत्यसन्धश्च, त्यागे वैश्रवणोपमः॥

Verse 18

यज्वा दानपतिः सोपि रूपेण मन्मथोपमः । नहुषोनाम धर्मात्मा गुणशील महानिधिः

सोपि यज्वा दानपतिश्च, रूपेण मन्मथोपमः। नहुष इति नाम्ना धर्मात्मा, गुणशीलो महानिधिः॥

Verse 19

देव्या देवेन मे दत्तःख्यातोभर्ताभविष्यति । तस्मात्सर्वगुणोपेतं पुत्रमाप्स्यामि सुंदरम्

देव्या देवेन च मे दत्तः ख्यातो भर्ता भविष्यति। तस्मात् सर्वगुणोपेतं पुत्रं प्राप्स्यामि सुन्दरम्॥

Verse 20

इंद्रोपेंद्र समं लोके ययातिं जनवल्लभम् । लप्स्याम्यहं रणे धीरं तस्माच्छंभोः प्रसादतः

शम्भोः प्रसादतः लोके इन्द्रोपेन्द्रसमं, जनवल्लभं ययातिं, रणे धीरं लप्स्याम्यहम्॥

Verse 21

अहं पतिव्रता वीर परभार्या विशेषतः । अतस्त्वं सर्वथा हुंड त्यज भ्रांतिमितो व्रज

अहं पतिव्रता वीर, परभार्या विशेषतः। अतस्त्वं सर्वथा हुण्ड त्यज भ्रान्तिमितो व्रज॥

Verse 22

प्रहस्यैव वचो ब्रूते अशोकसुंदरीं प्रति । हुंड उवाच । नैव युक्तं त्वया प्रोक्तं देव्या देवेन चैव हि

स प्रहस्यैवाशोकसुन्दरीं प्रति वचोऽब्रवीत् । हुण्ड उवाच—नैतद् युक्तं त्वया प्रोक्तं, न च देव्या देवेन चोक्तम् ॥

Verse 23

नहुषोनाम धर्मात्मा सोमवंशे भविष्यति । भवती वयसा श्रेष्ठा कनिष्ठो न स युज्यते

नहुषो नाम धर्मात्मा सोमवंशे भविष्यति । भवती वयसा श्रेष्ठा; कनिष्ठो न स युज्यते ॥

Verse 24

कनिष्ठा स्त्री प्रशस्ता तु पुरुषो न प्रशस्यते । कदा स पुरुषो भद्रे तव भर्ता भविष्यति

कनिष्ठा स्त्री प्रशस्ता तु, पुरुषो न प्रशस्यते । कदा स पुरुषो भद्रे तव भर्ता भविष्यति ॥

Verse 25

तारुण्यं यौवनं चापि नाशमेवं प्रयास्यति । यौवनस्य बलेनापि रूपवत्यः सदा स्त्रियः

तारुण्यं यौवनं चैव नाशमेवं प्रयास्यति । यौवनबलतोऽपि रूपवत्यः स्त्रियः सदा न तिष्ठन्ति ॥

Verse 26

पुरुषाणां वल्लभत्वं प्रयांति वरवर्णिनि । तारुण्यं हि महामूलं युवतीनां वरानने

पुरुषाणां वल्लभत्वं प्रयान्ति वरवर्णिनि । तारुण्यं हि महामूलं युवतीनां वरानने ॥

Verse 27

तस्या धारेण भुंजंति भोगान्कामान्मनोनुगान् । कदा सोभ्येष्यते भद्रे आयोः पुत्रः शृणुष्व मे

तस्याः आधारबलात् ते मनोनुगान् कामभोगान् भुञ्जते। भद्रे, आयोः पुत्रः सः कदा पुनरागमिष्यति? मम वचनं शृणु।

Verse 28

यौवनं वर्ततेऽद्यैव वृथा चैव भविष्यति । गर्भत्वं च शिशुत्वं च कौमारं च निशामय

अद्यैव यौवनं वर्तते; शीघ्रं तु वृथा भविष्यति। गर्भत्वं शिशुत्वं कौमारं च जीवनक्रमं निशामय।

Verse 29

कदासौ यौवनोपेतस्तव योग्यो भविष्यति । यौवनस्य प्रभावेन पिबस्व मधुमाधवीम्

कदा स यौवनोपेतः तव योग्यः भविष्यति? यौवनप्रभावेन मधुमाधवीं पिब।

Verse 30

मया सह विशालाक्षि रमस्व त्वं सुखेन वै । हुंडस्य वचनं श्रुत्वा शिवस्य तनया पुनः

विशालाक्षि, मया सह सुखेनैव रमस्व। हुंडस्य वचनं श्रुत्वा शिवतनया पुनरपि प्रत्युवाच।

Verse 31

उवाच दानवेंद्रं तं साध्वसेन समन्विता । अष्टाविंशतिके प्राप्ते द्वापराख्ये युगे तदा

साध्वसेनासमन्विता सा तं दानवेन्द्रं प्रत्युवाच, यदा अष्टाविंशतितमे द्वापराख्ये युगे प्राप्ते।

Verse 32

शेषावतारो धर्मात्मा वसुदेवसुतो बलः । रेवतस्य सुतां दिव्यां भार्यां स च करिष्यति

शेषावतारो धर्मात्मा वसुदेवसुतो बलः । रेवतस्य सुतां दिव्यां भार्यां स च करिष्यति ॥

Verse 33

सापि जाता महाभाग कृताख्ये हि युगोत्तमे । युगत्रयप्रमाणेन सा हि ज्येष्ठा बलादपि

सापि जाता महाभाग कृताख्ये हि युगोत्तमे । युगत्रयप्रमाणेन सा हि ज्येष्ठा बलादपि ॥

Verse 34

बलस्य सा प्रिया जाता रेवती प्राणसंमिता । भविष्यद्वापरे प्राप्त इह सा तु भविष्यति

बलस्य सा प्रिया जाता रेवती प्राणसंमिता । भविष्यद्वापरे प्राप्त इह सा तु भविष्यति ॥

Verse 35

मायावती पुरा जाता गंधर्वतनया वरा । अपहृत्य नियम्यैव शंबरो दानवोत्तमः

मायावती पुरा जाता गंधर्वतनया वरा । अपहृत्य नियम्यैव शंबरो दानवोत्तमः ॥

Verse 36

तस्या भर्ता समाख्यातो माधवस्य सुतो बली । प्रद्युम्नो नाम वीरेशो यादवेश्वरनंदनः

तस्या भर्ता समाख्यातो माधवस्य सुतो बली । प्रद्युम्नो नाम वीरेशो यादवेश्वरनंदनः ॥

Verse 37

तस्मिन्युगे भविष्येत भाव्यं दृष्टं पुरातनैः । व्यासादिभिर्महाभागैर्ज्ञानवद्भिर्महात्मभिः

तस्मिन्युगे यद्भाव्यं तत् खलु भविष्यति—पुरातनैर्दृष्टं व्यासादिभिर्महाभागैर्ज्ञानवद्भिर्महात्मभिः।

Verse 38

एवं हि दृश्यते दैत्य वाक्यं देव्या तदोदितम् । मां प्रति हि जगद्धात्र्या पुत्र्या हिमवतस्तदा

एवं हि दृश्यते, दैत्य, देव्या तदोदितं वाक्यं—जगद्धात्र्या हिमवत्पुत्र्या तदा मां प्रति।

Verse 39

त्वं तु लोभेन कामेन लुब्धो वदसि दुष्कृतम् । किल्बिषेण समाजुष्टं वेदशास्त्रविवर्जितम्

त्वं तु लोभकामाभ्यां लुब्धो दुष्कृतमेव वदसि—किल्बिषसमाजुष्टं वेदशास्त्रविवर्जितम्।

Verse 40

यद्यस्यदिष्टमेवास्ति शुभं वाप्यशुभं दृढम् । पूर्वकर्मानुसारेण तत्तस्य परिजायते

यस्य यदिष्टमेवास्ति शुभं वाप्यशुभं दृढम्, पूर्वकर्मानुसारेण तत्तस्य परिजायते।

Verse 41

देवानां ब्राह्मणानां च वदने यत्सुभाषितम् । निःसरेद्यदि सत्यं तदन्यथा नैव जायते

देवानां ब्राह्मणानां च वदने यत्सुभाषितम्, निःसरेद्यदि सत्यं तदन्यथा नैव जायते।

Verse 42

मद्भाग्यादेवमाज्ञातं नहुषस्यापि तस्य च । समायोगं विचार्यैवं देव्या प्रोक्तं शिवेन च

मद्भाग्यादेवमिदं सम्यगवगतम्—नहुषस्यापि तस्य च वृत्तान्तः। एवं समायोगं विचार्य देव्या प्रोक्तं, शिवेनापि चोदितम्॥

Verse 43

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज भ्रांतिं मनःस्थिताम् । नैव शक्तो भवान्दैत्य मे मनश्चालितुं ध्रुवम्

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ, त्यज भ्रान्तिं मनःस्थिताम्। नैव शक्तो भवान् दैत्य, मे मनश्चालितुं ध्रुवम्॥

Verse 44

पतिव्रता दृढा चित्ते स को मे चालितुं क्षमः । महाशापेन धक्ष्यामि इतो गच्छ महासुर

पतिव्रता दृढचित्ता, स को मे चालितुं क्षमः। महाशापेन धक्ष्यामि; इतो गच्छ महासुर॥

Verse 45

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं हुंडो वै दानवो बली । मनसा चिंतयामास कथं भार्या भवेदियम्

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं हुंडो वै दानवो बली। मनसा चिन्तयामास—कथं भार्या भवेदियम्॥

Verse 46

विचिंत्य हुंडो मायावी अंतर्धानं समागतः । ततो निष्क्रम्य वेगेन तस्मात्स्थानाद्विहाय ताम् । अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते मायां कृत्वा तमोमयीम्

विचिन्त्य हुंडो मायावी अन्तर्धानं समागतः। ततः निष्क्रम्य वेगेन तस्मात् स्थानाद् विहाय ताम्। अन्यस्मिन् दिवसे प्राप्ते मायां कृत्वा तमोमयीम्॥

Verse 47

दिव्यं मायामयं रूपं कृत्वा नार्यास्तु दानवः । मायया कन्यका रूपो बभूव मम नंदन

दिव्यं मायामयं स्त्रीरूपं कृत्वा स दानवः । स्वमायया कन्यकारूपो बभूव, मम नन्दन ॥

Verse 48

सा कन्यापि वरारोहा मायारूपागमत्ततः । हास्यलीला समायुक्ता यत्रास्ते भवनंदिनी

सा कन्यापि वरारोहा मायारूपं समास्थिता । हास्यलीलासମायुक्ता यत्रास्ते भवनन्दिनी ॥

Verse 49

उवाच वाक्यं स्निग्धेव अशोकसुंदरीं प्रति । कासि कस्यासि सुभगे तिष्ठसि त्वं तपोवने

उवाच स्निग्धवचनं स अशोकसुन्दरीं प्रति । कासि कस्यासि सुभगे तिष्ठसि किं तपोवने ॥

Verse 50

किमर्थं क्रियते बाले कामशोषणकं तपः । तन्ममाचक्ष्व सुभगे किंनिमित्तं सुदुष्करम्

किमर्थं क्रियते बाले कामशोषणकं तपः । तन्ममाचक्ष्व सुभगे किंनिमित्तं सुदुष्करम् ॥

Verse 51

तन्निशम्य शुभं वाक्यं दानवेनापि भाषितम् । मायारूपेण छन्नेन साभिलाषेण सत्वरम्

तच्छ्रुत्वा शुभवचनं दानवेनापि भाषितम् । मायारूपेण छन्नोऽसौ साभिलाषः सत्वरं चेष्टितवान् ॥

Verse 52

आत्मसृष्टि सुवृत्तांतं प्रवृत्तं तु यथा पुरा । तपसः कारणं सर्वं समाचष्ट सुदुःखिता

सा सुदुःखिता आत्मसृष्टेः सुवृत्तान्तं यथापूर्वं सम्यगाख्यातवती, सर्वस्य कारणं तप एवेत्यपि समाचष्ट।

Verse 53

उपप्लवं तु तस्यापि दानवस्य दुरात्मनः । मायारूपं न जानाति सौहृदात्कथितं तया

सा सौहृदात् कथितवत्यपि, दुरात्मा स दानवः तस्योपप्लवं मायारूपं न बुबोध।

Verse 54

हुंड उवाच । पतिव्रतासि हे देवि साधुव्रतपरायणा । साधुशीलसमाचारा साधुचारा महासती

हुंड उवाच—हे देवि, त्वं पतिव्रतासि, साधुव्रतपरायणा; साधुशीलसमाचारा, साधुचारा महासती।

Verse 55

अहं पतिव्रता भद्रे पतिव्रतपरायणा । तपश्चरामि सुभगे भर्तुरर्थे महासती

भद्रे, अहं पतिव्रता पतिव्रतपरायणा; सुभगे, भर्तुरर्थे तपश्चरामि महासती।

Verse 56

मम भर्ता हतस्तेन हुंडेनापि दुरात्मना । तस्य नाशाय वै घोरं तपस्यामि महत्तपः

मम भर्ता तेन दुरात्मना हुंडेन हतः; तस्य नाशाय घोरं महत्तपस्तपस्यामि।

Verse 57

एहि मे स्वाश्रमे पुण्ये गंगातीरे वसाम्यहम् । अन्यैर्मनोहरैर्वाक्यैरुक्ता प्रत्ययकारकैः

एहि मे स्वाश्रमे पुण्ये गङ्गातटे वसाम्यहम् । अन्यैर्मनोहरैर्वाक्यैः प्रत्ययजनकैः पूर्वमप्युक्तोऽस्मि ॥

Verse 58

हुंडेन सखिभावेन मोहिता शिवनंदिनी । समाकृष्टा सुवेगेन महामोहेन मोहिता

हुंडेन सखिभावच्छलेन मोहिता शिवनन्दिनी । सुवेगेन समाकृष्टा महामोहेन सम्मोहिता ॥

Verse 59

आनीतात्मगृहं दिव्यमनौपम्यं सुशोभनम् । मेरोस्तु शिखरे पुत्र वैडूर्याख्यं पुरोत्तमम्

आनीतं स्वगृहं दिव्यमनौपम्यं सुशोभनम् । मेरोः शिखरे पुत्र वैडूर्याख्यं पुरोत्तमम् ॥

Verse 60

अस्ति सर्वगुणोपेतं कांचनाख्यं महाशिवम् । तुंगप्रासादसंबाधैः कलशैर्दंडचामरैः

अस्ति सर्वगुणोपेतं काञ्चनाख्यं महाशिवम् । तुङ्गप्रासादसंबाधैः कलशैर्दण्डचामरैः ॥

Verse 61

नानवृक्षसमोपेतैर्वनैर्नीलैर्घनोपमैः । वापीकूपतडागैश्च नदीभिस्तु जलाशयैः

नानावृक्षसमोपेतैर्वनैर्नीलैर्घनोपमैः । वापीकूपतडागैश्च नदीभिश्च जलाशयैः ॥

Verse 62

शोभमानं महारत्नैः प्राकारैर्हेमसंयतैः । सर्वकामसमृद्धार्थं संपूर्णं दानवस्य हि

महारत्नैः समलङ्कृतं हेमसंयतप्राकारैः समन्वितम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थं सर्वतः संपूर्णं दानवस्यैव तत् ॥

Verse 63

ददृशे सा पुरं रम्यमशोकसुंदरी तदा । कस्य देवस्य संस्थानं कथयस्व सखे मम

तदा रम्यं पुरं दृष्ट्वा अशोकसुन्दरी मुदा । उवाच—कस्य देवस्य संस्थानं ब्रूहि मे सखि तत्त्वतः ॥

Verse 64

सोवाच दानवेंद्रस्य दृष्टपूर्वस्य वै त्वया । तस्य स्थानं महाभागे सोऽहं दानवपुंगवः

स उवाच—दानवेन्द्रं त्वया पूर्वं दृष्टं वै महाभागे । तस्यैव स्थानमेतत्तु सोऽहं दानवपुङ्गवः ॥

Verse 65

मया त्वं तु समानीता मायया वरवर्णिनि । तामाभाष्य गृहं नीता शातकौंभं सुशोभनम्

मायया त्वं समानीता मया वरवर्णिनि । तामाभाष्य गृहं नीतां शातकौम्भं सुशोभनम् ॥

Verse 66

नानावेश्मैः समाजुष्टं कैलासशिखरोपमम् । निवेश्य सुंदरीं तत्र दोलायां कामपीडितः

नानावेश्मसमाकीर्णं कैलासशिखरोपमम् । तत्र सुन्दरीं निवेश्य दोलायां कामपीडितः ॥

Verse 67

पुनः स्वरूपी दैत्येंद्रः कामबाणप्रपीडितः । करसंपुटमाबध्य उवाच वचनं तदा

पुनः स्वस्वरूपं समास्थाय दैत्येन्द्रः कामबाणैः प्रपीडितः । करसंपुटं बद्ध्वा तदा वचनमिदमुवाच ॥

Verse 68

यं यं त्वं वांछसे भद्रे तं तं दद्मि न संशयः । भज मां त्वं विशालाक्षि भजंतं कामपीडितम्

यं यं त्वं वाञ्छसे भद्रे तं तं दास्यामि न संशयः । विशालाक्षि भज मां त्वं कामपीडितं भजन्तम् ॥

Verse 69

श्रीदेव्युवाच । नैव चालयितुं शक्तो भवान्मां दानवेश्वरः । मनसापि न वै धार्यं मम मोहं समागतम्

श्रीदेव्युवाच—नैव चालयितुं शक्तो भवान् मां दानवेश्वरः । मनसापि न वै धार्यं मम मोहं समागतम् ॥

Verse 70

भवादृशैर्महापापैर्देवैर्वा दानवाधमैः । दुष्प्राप्याहं न संदेहो मा वदस्व पुनः पुनः

भवादृशैर्महापापैर्देवैर्वा दानवाधमैः । दुष्प्राप्याहं न संदेहो मा वदस्व पुनः पुनः ॥

Verse 71

स्कंदानुजा सा तपसाभियुक्ता जाज्वल्यमाना महता रुषा च । संहर्तुकामा परि दानवं तं कालस्य जिह्वेव यथा स्फुरंती

स्कन्दानुजा सा तपसाभियुक्ता जाज्वल्यमाना महता रुषा च । संहर्तुकामा परितो दानवं तं कालस्य जिह्वेव यथा स्फुरन्ती ॥

Verse 72

पुनरुवाच सा देवी तमेवं दानवाधमम् । उग्रं कर्म कृतं पाप चात्मनाशनहेतवे

पुनरुवाच सा देवी तमेवं दानवाधमम् । उग्रं कर्म कृतं पाप चात्मनाशनहेतवे

Verse 73

आत्मवंशस्य नाशाय स्वजनस्यास्य वै त्वया । दीप्ता स्वगृहमानीता सुशिखा कृष्णवर्त्मनः

आत्मवंशस्य नाशाय स्वजनस्यास्य वै त्वया । दीप्ता स्वगृहमानीता सुशिखा कृष्णवर्त्मनः

Verse 74

यथाऽशुभः कूटपक्षी सर्वशोकैः समुद्गतः । गृहं तु विशते यस्य तस्य नाशं प्रयच्छति

यथाऽशुभः कूटपक्षी सर्वशोकैः समुद्गतः । गृहं तु विशते यस्य तस्य नाशं प्रयच्छति

Verse 75

स्वजनस्य च सर्वस्य सधनस्य कुलस्य च । स द्विजो नाशमिच्छेत विशत्येव यदा गृहम्

स्वजनस्य च सर्वस्य सधनस्य कुलस्य च । स द्विजो नाशमिच्छेत विशत्येव यदा गृहम्

Verse 76

तथा तेहं गृहं प्राप्ता तव नाशं समीहती । पुत्राणां धनधान्यस्य तव वंशस्य सांप्रतम्

तथा तेहं गृहं प्राप्ता तव नाशं समीहती । पुत्राणां धनधान्यस्य तव वंशस्य सांप्रतम्

Verse 77

जीवं कुलं धनं धान्यं पुत्रपौत्रादिकं तव । सर्वं ते नाशयित्वाहं यास्यामि च न संशयः

तव जीवं कुलं धनं धान्यं पुत्रपौत्रादिकं च यत् । तत्सर्वं नाशयित्वाहं यास्यामि नात्र संशयः ॥

Verse 78

यथा त्वयाहमानीता चरंती परमं तपः । पतिकामा प्रवांच्छंती नहुषं चायुनंदनम्

यथा त्वयाहमानीता चरन्ती परमं तपः । तथा पतिकामा सन्ती नहुषं चायुनन्दनम् अन्वैषम् ॥

Verse 79

तथा त्वां मम भर्ता च नाशयिष्यति दानव । मन्निमित्तौपायोऽयं दृष्टो देवेन वै पुरा

तथा त्वां मम भर्ता च नाशयिष्यति दानव । मन्निमित्तोपायोऽयं दृष्टो देवेन वै पुरा ॥

Verse 80

सत्येयं लौकिकी गाथा यां गायंति विदो जनाः । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके न विंदंति कुबुद्धयः

सत्येयं लौकिकी गाथा यां गायन्ति विदो जनाः । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके न जानन्ति कुबुद्धयः ॥

Verse 81

येन यत्र प्रभोक्तव्यं यस्माद्दुःखसुखादिकम् । स एव भुंजते तत्र तस्मादेव न संशयः

येन यत्र प्रभोक्तव्यं यस्माद् दुःखसुखादिकम् । स एव भुङ्क्ते तत्र तस्मादेव न संशयः ॥

Verse 82

कर्मणोस्य फलं भुंक्ष्व स्वकीयस्य महीतले । यास्यसे निरयस्थानं परदाराभिमर्शनात्

स्वकर्मणः फलं लोके महीतले त्वं भुङ्क्ष्व; परदाराभिमर्शनदोषात् तु निरयस्थानं यास्यसि।

Verse 83

सुतीक्ष्णं हि सुधारं तु सुखड्गं च विघट्टति । अंगुल्यग्रेण कोपाय तथा मां विद्धि सांप्रतम्

सुतीक्ष्णोऽपि सुधारः सुखड्गो धारापरीक्षार्थं विघट्ट्यते; तथैव कोपात् अङ्गुल्यग्रेण मां विद्धि सांप्रतम्।

Verse 84

सिंहस्य संमुखं गत्वा क्रुद्धस्य गर्जितस्य च । को लुनाति मुखात्केशान्साहसाकारसंयुतः

क्रुद्धस्य गर्जितस्य सिंहस्य संमुखं गत्वा कः साहसाकारसंयुतः मुखात् केशान् लुनाति?

Verse 85

सत्याचारां दमोपेतां नियतां तपसि स्थिताम् । निधनं चेच्छते यो वै स वै मां भोक्तुमिच्छति

सत्याचारां दमोपेतां नियतां तपसि स्थिताम्; निधनं चेच्छति यो वै स एव मां भोक्तुमिच्छति।

Verse 86

समणिं कृष्णसर्पस्य जीवमानस्य सांप्रतम् । गृहीतुमिच्छते सो हि यथा कालेन प्रेषितः

सांप्रतम् जीवमानस्य कृष्णसर्पस्य मणिं समणिं गृहीतुमिच्छति; स हि कालेन प्रेषित इव।

Verse 87

भवांस्तु प्रेषितो मूढ कालेन कालमोहितः । तदा ते ईदृशी जाता कुमतिः किं नपश्यसि

भवान् तु कालेनैव प्रेषितो मूढः, कालेन च मोहितः। तेन तेऽयं कुमतिरुत्पन्ना—किं न पश्यसि?

Verse 88

ऋते तु आयुपुत्रेण समालोकयते हि कः । अन्यो हि निधनं याति ममरूपावलोकनात्

ऋते तु आयुपुत्रेण मम रूपं समालोकयेत् कः? अन्यः कश्चिद् ममरूपावलोकनात् क्षणादेव निधनं याति।

Verse 89

एवमाभाषयित्वा तं गंगातीरं गता सती । सशोका दुःखसंविग्ना नियतानि यमान्विता

एवमाभाष्य तं सा सती गङ्गातीरं जगाम। सशोका दुःखसंविग्ना, नियतानि यमान्विता।

Verse 90

पूर्वमाचरितं घोरं पतिकामनया तपः । तव नाशार्थमिच्छंती चरिष्ये दारुणं पुनः

पूर्वं पतिकामनया घोरं तप आचरितम्। इदानीं तव नाशार्थं पुनर्दारुणं तपश्चरिष्यामि।

Verse 91

यदा त्वां निहतं दुष्टं नहुषेण महात्मना । निशितैर्वज्रसंकाशैर्बाणैराशीविषोपमैः

यदा त्वां दुष्टं नहुषेण महात्मना निहतम्—निशितैर्वज्रसंकाशैर्बाणैराशीविषोपमैः।

Verse 92

रणे निपतितं पाप मुक्तकेशं सलोहितम् । गतासुं च प्रपश्यामि तदा यास्याम्यहं पतिम्

हे पापिनि! रणे निपतितं पतिं मुक्तकेशं सलोहितं गतासुं च यदि प्रपश्यामि, तदा अहम् अपि स्वपतिलोकं यास्यामि।

Verse 93

एवं सुनियमं कृत्वा गंगातीरमनुत्तमम् । संस्थिता हुंडनाशाय निश्चला शिवनंदिनी

एवं सुनियमं कृत्वा गङ्गातीरमनुत्तमम् आश्रिता; हुंडनाशाय निश्चला शिवनन्दिनी निश्चलतया तत्र संस्थिता।

Verse 94

वह्नेर्यथादीप्तिमती शिखोज्ज्वला तेजोभियुक्ता प्रदहेत्सुलोकान् । क्रोधेन दीप्ता विबुधेशपुत्री गंगातटे दुश्चरमाचरत्तपः

यथा वह्नेर्दीप्तिमती शिखा तेजोभियुक्ता सुलोकानपि प्रदहेत्, तथा क्रोधदीप्ता विबुधेशपुत्री गङ्गातटे दुश्चरं तपोऽचरৎ।

Verse 95

कुंजल उवाच । एवमुक्ता महाभाग शिवस्य तनया गता । गंगांभसि ततः स्नात्वा स्वपुरे कांचनाह्वये

कुञ्जल उवाच—एवमुक्ता महाभागा शिवस्य तनया गता। ततः गङ्गाम्भसि स्नात्वा स्वपुरे काञ्चनाह्वये जगाम।

Verse 96

तपश्चचार तन्वंगी हुंडस्य वधहेतवे । अशोकसुंदरी बाला सत्येन च समन्विता

तन्वङ्गी अशोकसुन्दरी बाला हुंडस्य वधहेतवे तपश्चचार; सत्येन च समन्विता बभूव।

Verse 97

हुंडोपि दुःखितोभूतः शापदग्धेन चेतसा । चिंतयामास संतप्त अतीव वचनानलैः

हुंडोऽपि दुःखितो जातः शापदग्धेन चेतसा । वचनानलसंतप्तः स चिन्तामग्नोऽभवत् ॥

Verse 98

समाहूय अमात्यं तं कंपनाख्यमथाब्रवीत् । समाचष्ट स वृत्तांतं तस्याः शापोद्भवं महत्

समाहूयामात्यं तं कंपनाख्यं ततोऽब्रवीत् । स वृत्तान्तं समाचष्ट तस्याः शापोद्भवं महत् ॥

Verse 99

शप्तोस्म्यशोकसुंदर्या शिवस्यापि सुकन्यया । नहुषस्यापि मे भर्त्तुस्त्वं तु हस्तान्मरिष्यसि

शप्तोऽस्म्यशोकसुन्दर्या शिवस्यापि सुकन्यया । नहुषस्य मम भर्तुर्हस्तात् त्वं तु मरिष्यसि ॥

Verse 100

नैव जातस्त्वसौ गर्भ आयोर्भार्या च गुर्विणी । यथा सत्याद्व्यलीकस्तु तस्याः शापस्तथा कुरु

नैव जातोऽस्य गर्भोऽद्य आयोर्भार्या न गुर्विणी । यथा सत्यं वदाम्यद्य तथा शापः प्रवर्तताम् ॥

Verse 101

कंपन उवाच । अपहृत्य प्रियां तस्य आयोश्चापि समानय । अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते

कंपन उवाच । अपहृत्य प्रियां तस्य आयुश्चापि समानय । अनेनैव प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते ॥

Verse 102

नो वा प्रपातयस्व त्वं गर्भं तस्याः प्रभीषणैः । अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते

अथवा मा प्रभीषणैर्भयवचनैस्तस्याः गर्भं प्रपातय; अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न कदाचन जायते।

Verse 103

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे त्र्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 104

एवं संमंत्र्य तेनापि कंपनेन स दानवः । अभूत्स उद्यमोपेतो नहुषस्य प्रणाशने

एवं तेन सह संमन्त्र्य, तस्मिन्कम्पनेनापि प्रेरितः स दानवो नहुषस्य प्रणाशने उद्यमोपेतोऽभवत्।

Verse 105

विष्णुरुवाच । एलपुत्रो महाभाग आयुर्नाम क्षितीश्वरः । सार्वभौमः स धर्मात्मा सत्यव्रतपरायणः

विष्णुरुवाच—एलपुत्रो महाभागोऽयुर्नाम क्षितीश्वरः; स सार्वभौमो धर्मात्मा सत्यव्रतपरायणः।

Verse 106

इंद्रोपेंद्रसमो राजा तपसा यशसा बलैः । दानयज्ञैः सुपुण्यैश्च सत्येन नियमेन च

स राजा इन्द्रोपेन्द्रसमस्तपसा यशसा बलैः; दानयज्ञैः सुपुण्यैश्च सत्येन नियमेन च समन्वितः।

Verse 107

एकच्छत्रेण वै राज्यं चक्रे भूपतिसत्तमः । पृथिव्यां सर्वधर्मज्ञः सोमवंशस्य भूषणम्

एकच्छत्राधिपत्येन वै राज्यं चकार भूपतिसत्तमः। पृथिव्यां सर्वधर्मज्ञः सोमवंशस्य भूषणं बभूव॥

Verse 108

पुत्रं न विंदते राजा तेन दुःखी व्यजायत । चिंतयामास धर्मात्मा कथं मे जायते सुतः

पुत्रं नालभत राजा तेन दुःखितोऽभवत्। धर्मात्मा स चिन्तयामास—कथं मे सुतो जायेत॥

Verse 109

इति चिंतां समापेदे आयुश्च पृथिवीपतिः । पुत्रार्थं परमं यत्नमकरोत्सुसमाहितः

इति चिन्तां समापेदे आयुः पृथिवीपतिः। पुत्रार्थं परमं यत्नं चकार सुसमाहितः॥

Verse 110

अत्रिपुत्रो महात्मा वै दत्तात्रेयो महामुनिः । क्रीडमानः स्त्रिया सार्द्धं मदिरारुणलोचनः

अत्रिपुत्रो महात्मा वै दत्तात्रेयो महामुनिः। क्रीडमानः स्त्रिया सार्धं मदिरारुणलोचनः॥

Verse 111

वारुण्या मत्त धर्मात्मा स्त्रीवृंदैश्च समावृतः । अंके युवतिमाधाय सर्वयोषिद्वरां शुभाम्

वारुण्या मत्तो धर्मात्मा स्त्रीवृन्दैश्च समावृतः। अंके युवतिमाधाय सर्वयोषिद्वरां शुभाम्॥

Verse 112

गायते नृत्यते विप्रः सुरां च पिबते भृशम् । विना यज्ञोपवीतेन महायोगीश्वरोत्तमः

गायति नृत्यति च विप्रः सुरां चातिभृशं पिबति; तथापि यज्ञोपवीतवर्जितोऽसौ महायोगीश्वराणामुत्तमः कथ्यते।

Verse 113

पुष्पमालाभिर्दिव्याभिर्मुक्ताहारपरिच्छदैः । चंदनागुरुदिग्धांगो राजमानो मुनीश्वरः

दिव्यपुष्पमालाभिर्मुक्ताहारविभूषणैश्च विभूषितः; चन्दनागुरुलिप्ताङ्गो मुनीश्वरः स राजमानो बभौ।

Verse 114

तस्याश्रमं नृपो गत्वा तं दृष्ट्वा द्विजसत्तमम् । प्रणाममकरोन्मूर्ध्ना दण्डवत्सुसमाहितः

नृपोऽस्याश्रमं गत्वा तं द्विजसत्तमं दृष्ट्वा; सुसमाहितः सन् मूर्ध्ना दण्डवत् प्रणाममकरोत्।

Verse 115

अत्रिपुत्रः स धर्मात्मा समालोक्य नृपोत्तमम् । आगतं पुरतो भक्त्या अथ ध्यानं समास्थितः

अत्रिपुत्रः स धर्मात्मा नृपोत्तमं भक्त्या पुरतोऽऽगतं समालोक्य; ततः स ध्यानं समास्थितः।

Verse 116

एवं वर्षशतं प्राप्तं तस्य भूपस्य सत्तम । निश्चलं शांतिमापन्नं मानसं भक्तितत्परम्

एवं तस्य भूपसत्तमस्य वर्षशतं प्राप्ते; निश्चलं शान्तिमापन्नं मानसं भक्तितत्परं बभूव।

Verse 117

समाहूय उवाचेदं किमर्थं क्लिश्यसे नृप । ब्रह्माचारेण हीनोस्मि ब्रह्मत्वं नास्ति मे कदा

समाहूय तमुवाच— “किमर्थं क्लिश्यसे नृप? अहं ब्रह्मचर्यविहीनः; मम कदापि ब्राह्मणत्वं न विद्यते।”

Verse 118

सुरामांसप्रलुब्धोऽस्मि स्त्रियासक्तः सदैव हि । वरदाने न मे शक्तिरन्यं शुश्रूष ब्राह्मणम्

“अहं सुरामांसप्रलुब्धः, स्त्रियासक्तश्च सदा; वरदानप्रदाने मम शक्तिर्नास्ति— अन्यं ब्राह्मणं शुश्रूषस्व।”

Verse 119

आयुरुवाच । भवादृशो महाभाग नास्ति ब्राह्मणसत्तमः । सर्वकामप्रदाता वै त्रैलोक्ये परमेश्वरः

आयुरुवाच— “भवादृशो महाभाग ब्राह्मणसत्तमो नास्ति; त्रैलोक्ये परमेश्वरः सर्वकामप्रदातासि वै।”

Verse 120

अत्रिवंशे महाभाग गोविंदः परमेश्वरः । ब्राह्मणस्य स्वरूपेण भवान्वै गरुडध्वजः

“अत्रिवंशे महाभाग गोविन्दः परमेश्वरः प्रादुर्भवति; भवानपि ब्राह्मणस्वरूपेण गरुडध्वजः प्रकटितः।”

Verse 121

नमोऽस्तु देवदेवेश नमोऽस्तु परमेश्वर । त्वामहं शरणं प्राप्तः शरणागतवत्सल

नमोऽस्तु देवदेवेश नमोऽस्तु परमेश्वर। त्वामहं शरणं प्राप्तः शरणागतवत्सल॥

Verse 122

उद्धरस्व हृषीकेश मायां कृत्वा प्रतिष्ठसि । विश्वस्थानां प्रजानां तु विद्वांसं विश्वनायकम्

उद्धरस्व हृषीकेश! मायां कृत्वा प्रतिष्ठसि। विश्वस्थानां प्रजानां च विद्वांसं विश्वनायकम्॥

Verse 123

जानाम्यहं जगन्नाथं भवंतं मधुसूदनम् । मामेव रक्ष गोविंद विश्वरूप नमोस्तु ते

जानाम्यहं जगन्नाथं भवंतं मधुसूदनम्। मामेव रक्ष गोविंद विश्वरूप नमोऽस्तु ते॥

Verse 124

कुंजल उवाच । गते बहुतिथे काले दत्तात्रेयो नृपोत्तमम् । उवाच मत्तरूपेण कुरुष्व वचनं मम

कुञ्जल उवाच। गते बहुतिथे काले दत्तात्रेयो नृपोत्तमम्। उवाच मत्तरूपेण कुरुष्व वचनं मम॥

Verse 125

कपाले मे सुरां देहि पाचितं मांसभोजनम् । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं स चायुः पृथिवीपतिः

कपाले मे सुरां देहि पाचितं मांसभोजनम्। एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं स चायुः पृथिवीपतिः॥

Verse 126

उत्सुकस्तु कपालेन सुरामाहृत्य वेगवान् । पलं सुपाचितं चैव च्छित्त्वा हस्तेन सत्वरम्

उत्सुकस्तु कपालेन सुरामाहृत्य वेगवान्। पलं सुपाचितं चैव छित्त्वा हस्तेन सत्वरम्॥

Verse 127

नृपेंद्रः प्रददौ चापि दत्तात्रेयाय सत्तम । अथ प्रसन्नचेताः स संजातो मुनिपुंगवः

नृपेन्द्रः सत्तमः स दत्तात्रेयायापि तद् दानं प्रददौ। ततः प्रसन्नचेताः स मुनिपुङ्गवत्वं समगात्॥

Verse 128

दृष्ट्वा भक्तिं प्रभावं च गुरुशुश्रूषणं परम् । समुवाच नृपेंद्रं तमायुं प्रणतमानसम्

भक्तिं प्रभावं च तथा गुरुशुश्रूषणं परम्। दृष्ट्वा तमायुः प्रणतमानसं नृपेन्द्रं समुवाच॥

Verse 129

वरं वरय भद्रं ते दुर्लभं भुवि भूपते । सर्वमेव प्रदास्यामि यंयमिच्छसि सांप्रतम्

वरं वरय भद्रं ते दुर्लभं भुवि भूपते। सर्वमेव प्रदास्यामि यं यमिच्छसि सांप्रतम्॥

Verse 130

राजोवाच । भवान्दाता वरं सत्यं कृपया मुनिसत्तम । पुत्रं देहि गुणोपेतं सर्वज्ञं गुणसंयुतम्

राजोवाच—भवान्दाता वरं सत्यं कृपया मुनिसत्तम। पुत्रं देहि गुणोपेतं सर्वज्ञं गुणसंयुतम्॥

Verse 131

देववीर्यं सुतेजं च अजेयं देवदानवैः । क्षत्रियै राक्षसैर्घोरैर्दानवैः किन्नरैस्तथा

देववीर्यसमायुक्तः सुतेजाश्चाप्यजेयकृत्। देवदानवसंघैश्च क्षत्रियै राक्षसैर्घोरैः दानवैः किन्नरैस्तथा॥

Verse 132

देवब्राह्मणसंभक्तः प्रजापालो विशेषतः । यज्वा दानपतिः शूरः शरणागतवत्सलः

देवब्राह्मणभक्तोऽसौ प्रजापालो विशेषतः । यज्वा दानाधिपः शूरः शरणागतवत्सलः ॥

Verse 133

दाता भोक्ता महात्मा च वेदशास्त्रेषु पंडितः । धनुर्वेदेषु निपुणः शास्त्रेषु च परायणः

दाता भोक्ता महात्मा च वेदशास्त्रविशारदः । धनुर्वेदे निपुणश्च शास्त्रेषु परायणः ॥

Verse 134

अनाहतमतिर्धीरः संग्रामेष्वपराजितः । एवं गुणः सुरूपश्च यस्माद्वंशः प्रसूयते

अनाहतमतिर्धीरः संग्रामेष्वपराजितः । एवं गुणैः सुरूपश्च यस्माद्वंशः प्रसूयते ॥

Verse 135

देहि पुत्रं महाभाग ममवंशप्रधारकम् । यदि चापि वरो देयस्त्वया मे कृपया विभो

देहि पुत्रं महाभाग मम वंशप्रधारकम् । यदि चापि वरो देयस्त्वया मे कृपया विभो ॥

Verse 136

दत्तात्रेय उवाच । एवमस्तु महाभाग तव पुत्रो भविष्यति । गृहे वंशकरः पुण्यः सर्वजीवदयाकरः

दत्तात्रेय उवाच । एवमस्तु महाभाग तव पुत्रो भविष्यति । गृहे वंशकरः पुण्यः सर्वजीवदयाकरः ॥

Verse 137

एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो वैष्णवांशेन संयुतः । राजा च सार्वभौमश्च इंद्रतुल्यो नरेश्वरः

एभिर्गुणैः समायुक्तो वैष्णवांशेन संयुतः। राजा सार्वभौमो भूत्वा नरेश्वर इवेंद्रतुल्यो भवति॥

Verse 138

एवं खलु वरं दत्वा ददौ फलमनुत्तमम् । भूपमाह महायोगी सुभार्यायै प्रदीयताम्

एवं वरं प्रदायैव ददौ फलमनुत्तमम्। महायोगी भूपमाह—सुभार्यायै प्रदीयताम्॥

Verse 139

एवमुक्त्वा विसृज्यैव तमायुं प्रणतं पुरः । आशीर्भिरभिनंद्यैव अंतर्द्धानमधीयत

एवमुक्त्वा विसृज्यैव तमायुः प्रणतं पुरः। आशीर्भिरभिनन्द्यैव सोऽन्तर्द्धानमधीयत॥