Later Section (Uttara Khanda)
The Concluding Section
उत्तरा-खण्डः पद्मपुराणस्य विस्तीर्णो भक्त्याचार-तीर्थतत्त्व-प्रधानो विभागः। अत्र वैष्णवभक्तिः वेदसम्मत-प्रामाण्यप्रतिज्ञाभिः सह धर्मस्य व्यवहाररूपेण च समन्वीयते; शुद्ध्यर्थं मोक्षार्थं च तीर्थसेवा, व्रतपालनं, दानधर्मश्च प्रमुखोपायत्वेन निरूप्यन्ते। अस्य प्रारम्भे ग्रन्थः परम्परया स्वं प्रकाशयति—सूतः शङ्करस्य नारदं प्रति उपदेशं निवेदयन् कथां प्रवर्तयति। एतद्वारा मङ्गलाचरणं, गुरुः-शिष्यधर्मः, तथा शास्त्रस्य अधिकार-परम्परा च दृढीकृता भवति, यतोऽस्य खण्डस्य अन्तर्वस्तु-सूची अपि सूच्यते। तीर्थमाहात्म्यं विशेषेण प्राधान्यं लभते—पर्वतानां नदीनां च महिमा, प्रयाग-हरिद्वार-मथुरा-कुरुक्षेत्र-सेतुबन्ध(रामेश्वर)-गया-प्रभृतीनां पुण्यक्षेत्राणां वर्णनं च। कालधर्मे कार्तिक-माघ-महात्म्यं, एकादशी-द्वादशी-व्रतानि, ग्रहण-योगादीनां पावनत्वं च प्रतिपाद्यते; दानस्य शुद्धिकारकत्वं, यथाशक्ति दानविधयः, फलश्रुतयश्च कथ्यन्ते। वैष्णवचिह्नानि (शङ्ख-चक्र-लाञ्छनादयः), स्तोत्र-परम्परा, सहस्रनाम-स्तुतिः च—विशेषतः उमा-महेशसंवाद-सम्बद्धा—भक्तेः साधनरूपेण उपस्थाप्यते। तत्त्वतः नामस्मरणं, दर्शनं (विशेषेण जगन्नाथ-दर्शनम्), व्रताचरणं च सर्ववर्णानां सुलभाः सoteriological उपायाः इति प्रतिपाद्य, पापनाशः विष्णुसायुज्य-प्राप्तिश्च पुनःपुनः प्रतिज्ञायते।
Adhyayas in Uttara Khanda
Adhyaya 1
Compendium of Seeds (Opening Index of Topics)
अध्यायोऽयं मङ्गलाचरणेन आरभ्यते—विष्णुं व्यासं च नमस्कृत्य। ततः ऋषयः सूतं प्रति शेषं पद्मपुराणोपदेशं याचन्ति, यः भक्तिं वर्धयति। सूतः प्रतिजानीते यत् मन्दरपर्वते शङ्करः नारदाय यद् उपदिष्टवान् तदेव निवेदयिष्यति। एष अध्यायः उत्तरखण्डस्य विषयानुक्रमणीरूपः—तीर्थमाहात्म्यं (पर्वताः, नद्यः, हरिद्वारः, प्रयागः, द्वारका, मथुरा, कुरुक्षेत्रं, सेतुबन्धो/रामेश्वरं, गया), तथा वैष्णवाचाराः (तुलसीसेवा, गोपीचन्दनधारणं, शङ्खचक्राङ्कनम्)। एकादशी-द्वादशी, कार्तिक-माघव्रतानि, ग्रहणयोगादीनां फलानि, दानभेदाः, गुरुशिष्यलक्षणानि, जगन्नाथनाम-दर्शनयोः तारकशक्तिश्च संक्षेपेण निर्दिश्यते। अन्ते व्यासकृतत्वं पुराणस्य प्रतिपाद्यते, श्रवणेन यथाविधिदानेन च सर्वेषां—शूद्राणामपि—पुण्यलाभो मोक्षोपायश्च सुलभ इति प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 2
Rudra’s Grace/Boons (Rudraprasāda)
अस्याध्याये बदरिकाश्रमस्य परमं पुण्यत्वं पर्वतेषु श्रेष्ठत्वं च प्रतिपाद्यते। हिमालयशिखरे नित्यं नरा-नारायणयोर्भगवतोः सन्निधिर्वर्तते; तयोर्द्विविधा मूर्तिः—श्वेता श्यामेति—वर्ण्यते, तथा तीर्थयात्राश्रमोऽपि महाफलप्रद इति कथ्यते। उत्तरायणकाले पूजाविशेषः प्रवर्धते, हिमपातेन तु कतिपयमासान् यावत् पूजाविघ्नो भवति; सूर्यस्य दक्षिणायने प्रवृत्ते पुनः मार्गः सुलभो भवतीति ऋतुधर्मः सूचितः। अलकनन्दा गङ्गास्वरूपेति महिमा वर्ण्यते; स्नान-दर्शनाभ्यां महापातकानामपि शुद्धिः स्यादिति तीर्थमाहात्म्यं दृढीकृतम्। अन्ते वरप्रदानसंवादः—नारायणः रुद्रं कैलासाधिपतिं जगतां रक्षकं च स्तौति; रुद्रः चिरस्थायिनीं भक्तिं कीर्तिं च याचते, उपासकानां मोक्षप्रदः प्रसिद्धो भवानीति। एवं शैववैराग्यं वैष्णवप्रसादेन समन्वितं दर्श्यते।
Adhyaya 3
Brahmāgama — Brahmā’s Approach/Teaching (Birth of Jālandhara)
नारदः काम्यवने शोकाकुलान् पाण्डवान् उपगम्य युधिष्ठिरस्य प्रश्नं शृणोति—केन कर्मणा वयं दुःखमग्नाः? इति। स तस्मै देहधारणे दुःखस्यावश्यंभावं, विपर्ययस्य च अनिवार्यतां उपदिशति; दृष्टान्तान् ददाति—राहोरपि पतनं, तथा विष्णु–जालन्धर–शिववृत्तान्ते महतामपि पराभवसम्भवः। अनन्तरं युधिष्ठिरः जालन्धरस्य स्वरूपं, शिवेन तस्य वधकारणं च पृच्छति। नारदः कथयति—इन्द्रादयः देवाः कैलासं जग्मुः, दिव्यगीतनृत्यनिनादैः सह; शम्भुः इन्द्राय वरं ददौ, तेन इन्द्रस्य युद्धगर्वः प्रजज्वाल। तदा शिवक्रोधः ‘क्रोध’ इति मूर्तिमान् भूत्वा समुद्रलोकं प्रति प्रस्थितः; समुद्रसङ्गमात् महाबलः पुत्रः समुत्पन्नः। ब्रह्मा आगत्य तं अद्भुतं दृष्ट्वा बालं ‘जालन्धर’ इति नाम ददौ, वरैश्च अनुगृह्णाति—देवैः अजेयः, स्वर्गपातालयोः भोगभागी च भविष्यतीति।
Adhyaya 4
The Marriage of Vṛndā and the Consecration (Coronation) of Jālandhara
अस्मिन्नध्याये महारणवस्य पुत्रः सिन्धुनन्दनः (जालन्धरः) बाल्येऽपि तीव्रपराक्रमः सन् नभःसमुद्रचरान् त्रासयति; तस्य तेजसा वडवानलः अपि पलायते इति लौकिक-दैविकप्रतिक्रिया वर्ण्यते। स स्वराज्यं याचते; भृगुनन्दनशुक्रस्योपदेशेन सागरः स्वजलानि निवर्त्य भूमिभागं प्रकटयति, यः ‘जालन्धर’ इति नाम्ना प्रसिद्धो भवति। मायया दैत्यशिल्पिना रत्नमयी पुरी निर्मीयते, तस्य वैभव-वर्णनं विस्तरेण क्रियते। ततः मङ्गलवाद्य-जयघोषैः सह राज्याभिषेकः सम्पन्नः; सागरः सेनाबलं ददाति, शुक्रः च मृृतसञ्जीवनी-रहस्यविद्यां तथा शस्त्रविद्योपदेशं प्रददाति। स्वर्णानाम्न्याः अप्सरसः कन्या वृन्दा गान्धर्वविधिना जालन्धरेण परिणीयते; तस्य पतिव्रतधर्मः प्रशस्यते। अन्ते शुक्रमन्त्रबलात् जालन्धरस्य वर्धमानशक्त्या देवैः सह सङ्घर्षस्य भूमिका निरूप्यते।
Adhyaya 5
The War between the Devas and the Dānavas (Jālandhara’s Campaign Begins)
युधिष्ठिरस्य प्रश्नेन नारदः जलन्धरस्य देवद्वेषस्य कारणं कथयति—क्षीरसागरमन्थने श्रीः सोमोऽमृतं चादीनि रत्नानि प्रादुर्भूतानि; तेषां विषयेषु जलन्धरस्य स्पृहाऽभवत्। स दुरुवाराणं दूतं शक्रसभां प्रेषयित्वा सागरसमुद्भवानि रत्नानि स्वर्गं च याचते। इन्द्रः प्रत्युवाच—मन्थनं सागरस्याधर्मसहकारिणः निग्रहाय कृतम्, जलन्धरस्य च शीघ्रं विनाशो भविष्यतीति। ततः क्रुद्धो जलन्धरः रसातलस्थदैत्यदानवसैन्यैः सह महाबलैः प्रयाणं चकार; मन्दरमेर्विलावृतमार्गेण गत्वा दिव्यवनानि विध्वंसयामास। अमरावत्यां घोरनिमित्तानि जातानि; इन्द्रः बृहस्पतेः सल्लाहं कृत्वा विष्णोः शरणं जगाम। श्रीः जलन्धरस्य प्रभावं स्मारयति; तथापि हरिः देवान् संगृह्य युद्धाय निनाय। आदित्यरुद्रमरुदादिदेवगणानां व्यूहाः निरूप्यन्ते, उभयपक्षे समवीरैः सह महाघोरं देवदानवयुद्धं प्रवर्तते।
Adhyaya 6
Battle Episodes and the Jewel-Origin Account from Balāṅga’s Body
अस्याध्याये देवासुरयुद्धस्य शीघ्रवृत्तान्ताः प्रदर्श्यन्ते। हरिः कालनेमिं जहार; राहुः सूर्यचन्द्रयोः सह संग्रामं कृत्वा क्षणं चन्द्रं ग्रसति; इन्द्रादयश्च देवाः बहूनसुरान् प्रतियुध्यन्ते, रुद्रसेनाश्च निशुम्भेन सह समरं कुर्वन्ति। अनन्तरं कथानकं बलस्य (बलि/बल) प्रति इन्द्रस्य महासङ्ग्रामे स्थिरं भवति। विविधायुधानि निष्फलानि भवन्ति, वरदानसदृशो विनिमयः कथ्यते, अन्ते तु वज्रेण बलस्य शरीरं विदीर्यते। तस्य भग्नाङ्गानि पर्वतनदीरूपेण, विशेषतः धातुरत्नोत्पत्त्यर्थं कारणत्वेन निरूप्यन्ते—शरीररसादिभ्यः नीलमाणिक्यपद्मरागमरकतामुक्ताप्रवालादीनां धातूनां च उत्पत्तिः कथ्यते। रणभूमौ प्रभावती शोकाकुला विलपति। शुक्रवाक्य-मन्त्रप्रेरणया, जालन्धरस्य प्रश्नानन्तरं, सा वीराङ्गेषु लीयतामिति उपदिश्यते; ततः सा प्रभावती-नदीरूपेण परिणमते, यस्याः सलिलात् उत्तमरत्नकान्तिः प्रसूयते—शोकः, भूगोलः, पवित्रद्रव्यत्वं च पुराणधर्मेण एकत्र निबध्यते।
Adhyaya 7
The Battle of Jālandhara and Viṣṇu; the Droṇa Mountain Herbs and the Milk Ocean Episode
अस्मिन् अध्याये जालन्धरस्य इन्द्रेण सह युद्धस्य वर्णनं वर्तते। इन्द्रस्य कपटेन क्रुद्धः जालन्धरः तं पराजयते, ततः इन्द्रः हरिं स्मरन् पलायते। तदनन्तरं भगवान् विष्णुः नन्दकखड्गं धृत्वा दैत्यसेनां नाशयति। यदा असुराः देवान् मारयन्ति, तदा बृहस्पतिः क्षीरसागरात् द्रोणपर्वतस्य संजीवनी-ओषधीः आनीय देवान् पुनर्जीवयति। एतत् ज्ञात्वा जालन्धरः द्रोणगिरिं रसातले निक्षिपति। अन्ते विष्णोः जालन्धरेण सह भयंकरं युद्धं भवति, किन्तु लक्ष्म्याः अनुरोधेन विष्णुः युद्धं त्यजति। लक्ष्मीः जालन्धरं स्वभ्रातरं मत्वा तस्य रक्षणं करोति, तथा च विष्णुः तस्मै क्षीरसागरे निवासाय वरं ददाति।
Adhyaya 8
Description of Jālandhara’s Sovereign Rule
युधिष्ठिर उवाच—देवजयी समुद्रसम्भवो जालन्धरः स्वात्ममन्दिरे विष्णुं प्रतिष्ठाप्य ततः किमकरोत्? इति। नारदः प्रत्युवाच—स स्वर्गं समारुह्य अमरावत्याः सदृशीं समृद्धिं ददर्श; यत्र स्वयमेव फलानि स्युः, सुवर्णवृष्टयः पतन्ति, अप्सरोगणैः सह दिव्यभोगाः प्रवर्तन्ते। अत्र दान-सेवा-फलश्रुतिः संकीर्त्यते—गोदानं, सुवर्णदानं, वस्त्रदानं, ऋतुकालानुसारं दानानि, शिवमन्दिरे गीतवाद्यसेवा, चैत्रमासे जलसत्रस्थापनं च; एतेन स्वर्गदर्शनं दिव्यसुखानुभवश्च लभ्यते इति। अनन्तरं राजधर्मवर्णनम्—जालन्धरः शुम्भनिशुम्भौ नियोज्य दीर्घकालं राज्यं चकार; तस्य राज्ये मृत्युनरकदरिद्रता-हिंसा-कलहादयः न स्युः, सर्वे जनाः क्षेमसुखिनः इति आदर्शराज्यं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 9
Origin of the Discus Formed from the Gods’ Divine Energy
युधिष्ठिरो नारदं पप्रच्छ—जालन्धरेण स्वर्गे हृते देवाः किं चक्रुः इति। अमृतयज्ञविहीना देवाः प्राणायामध्याननिरतः पितामहं ब्रह्माणं शरणं ययुः। ब्रह्मा तान् कैलासं निनाय, शङ्करस्य साहाय्यं याचितुं; तत्र स्तुतयः कृताः, नन्दिना च ते अन्तः प्रवेशिताः। ततः देवशक्तीनां महासङ्घातः समभवत्—ब्रह्मणो ब्रह्मास्त्रसदृशी शक्तिḥ, त्रिनेत्रस्य शिवस्य तेजः, देवानां समष्टितेजश्च; तत्रैव जनार्दनः केशवोऽपि आगत्य वैष्णवं प्रभामण्डलं विससर्ज। तदतिदुर्धर्षं ज्वलनं दृष्ट्वा शिवो भ्रमरीनृत्यं कृत्वा तस्मिन् तेजसि पादाघातं चकार; तस्य पादप्रहारात् दिव्यं चक्रं समुत्पन्नं, ततः परं गृहीत्वा निगूढं च कृतं, अदृश्यतां च गतं—एवं देवसमुद्भूतशक्तिसंयोगजं परमायुधस्य चक्रस्य उत्पत्तिकथनं निरूप्यते।
Adhyaya 10
Rahu’s Return from Kailasa (Jalandhara’s Embassy to Shiva)
युधिष्ठिरस्य प्रश्नान् प्रति नारदः कथयति—सः जालन्धरं शिवस्य तपस्वी-दारिद्र्यं निरूप्य, कैलासस्य परं निधिं गौऱ्याः (पार्वत्याः) अनुपम-तेजः इति प्रतिपाद्य रोषयामास। तेन क्रुद्धेन जालन्धरेण स्वर्भानुः सैंहिकेयः राहुः दूतत्वेन कैलासं प्रेषितः। कैलासद्वारे नन्दी तं पृष्ट्वा शिवसभां निनाय; तत्र शिवः बहुमुख-भयानक-तेजोमय-रूपेण विराजते, देवी तु तस्य पार्श्वे न दृश्यते। राहुः जालन्धरस्य दर्पपूर्णं संदेशं निवेदयति—गौऱीं प्रति परोक्ष-याचनां तथा शरणागति-आज्ञां च; तथापि शिवस्य परात्परत्वं विरोधाभास-वाक्यैः स्तौति। शिवः मौनं धारयति; नन्दी तस्याभिप्रायं ज्ञात्वा दूतं निराकरोति। मध्ये कीर्तिमुखस्य उत्पत्तिः स्वभक्षण-क्षुधा च वर्ण्यते—दैवी-निग्रहेण भक्तेः संयमः प्रदर्श्यते। अन्ते राहुः प्रत्यागत्य, गौऱी-सदृशं मोहन-रूपं धृत्वा वृत्तान्तं जालन्धराय निवेदयामास।
Adhyaya 11
The Defeat of the Demon Army (Opening of the Jālandhara–Śiva Conflict)
दूतवाक्येन प्रकोपितो जालन्धरः समग्रं दैत्यबलं समाहूय प्रस्थितः। तेषां भेरी-निनादैः पताकाभिः छत्रैः रथैश्च मेरु-मन्दरादयः पर्वताः कम्पिताः, सर्वे भूतगणाश्च त्रस्ताः। अथ जालन्धरः सागर-लोकं गत्वा महाविष्णुम् उपसर्पति, ततः शङ्करं प्रति यायात्। गृहे तु वृन्दा युद्धं निवारयितुं प्रयत्नं करोति, पार्वत्यां जालन्धरस्य कामं च सूचयति। कैलासं प्राप्तः स दैत्यः तस्य मणिमय-शोभां दृष्ट्वा ‘कथं तपस्वी’ इति शम्भुं प्रति वितर्कयति। शम्भुः गौरीं शिखर-श्रेष्ठे न्यस्य नन्दिनं जालन्धरेण सह योधयितुं नियुङ्क्ते। नन्दी विशालं काकतुण्ड-रथम् आरुह्य गच्छति; पर्वतात् धूमवत् गणाः अवतरन्ति, युद्धं च प्रवर्तते—दैत्येषु बहवो निपतन्ति, महायुद्धस्य भूमिका च सञ्जायते।
Adhyaya 12
Mahādeva Enters the Battle (Śiva’s Arrival for War)
जालन्धरचरिते रणभूमिर्विस्तीर्णा भवति। शुम्भो निशुम्भश्च सह दैत्यसङ्घैः शिवगणान् समरेऽभ्यपतताम्। युगपद् द्वन्द्वयुद्धानि प्रवर्तन्ते—शुम्भो नन्दिना सह, निशुम्भो महाकालेन सह; अन्ये च पुष्पदन्तं माल्यवन्तं विनायकं स्कन्दं च समभ्ययुध्यन्त। तत्र ज्वरनाम्नः व्यक्तीभूताः प्रादुर्भवन्ति, उदरविदारणात् बहुशिरस्को दैत्योऽपि अद्भुतरूपेण निष्क्रामति। विनायकः क्षतः शोकाकुलो विललाप; तदाकर्ण्य पार्वती गिरिशिखरात् शम्भुं युद्धाय प्रबोधयति। महादेवो वृषभं सज्जीकर्तुं आज्ञापयामास, स्वयं च विधिवत् आयुधाभरणैः समलङ्कृतः रणाय निर्ययौ। वीरभद्र-मणिभद्रादिभिः सेनापतिभिः सह महतीभिः गणसेनाभिः समागतः पुनरपि घोरः सङ्ग्रामः प्रवृत्तः। यथा इन्द्रियाणि स्वात्मानं प्रति प्रहरन्ति, तथा शम्भोः तीक्ष्णशराः दैत्यान् छित्त्वा पातयन्तीति दृष्टान्तेन अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 13
The Advent of Maheśvara in Connection with Jālandhara’s Illusion
अध्यायेऽस्मिन् जालन्धरचरिते संग्रामः परमोत्कर्षं गच्छति। जालन्धरः (अथवा दैत्यवीरः) सदाशिवं प्रति धावन् शिवस्य तपोचिह्नानि, भस्मत्रिपुण्ड्रं, जटां, वृषभवाहनं च निन्दन् गर्जति; तत्र वीरभद्र-मणिभद्रौ दानवान् प्रहरन्तौ बहून् निहन्ति। रणभूमौ छेदन-भेदन-रुधिरप्रवाहादिभिः दैत्यगर्वस्य पतनं नाट्यवत् दर्श्यते। अनन्तरं मायेयमुपक्रमते। समुद्रस्य पुत्रः अर्णवात्मजः कपटोपायं साधयति; तेन गौरीं प्रति छद्मवेषेण “शिव” इवोपसर्पणं भवति। पार्वती सख्यश्च रक्ताक्तं विलपन्तं तं दृष्ट्वा, स्कन्द-गणेशयोर्मरणमिव श्रुत्वा, शोकमग्ना भवन्ति। मायामहेश्वरः वाक्यैः मोहं वर्धयति; तदा पार्वती शोकावस्थायां कामसमागमस्य अयुक्ततां धर्मतो निरूप्य, शीलमर्यादां च स्मारयति।
Adhyaya 14
Narration of Śrī Mādhava’s Māyā (Divine Strategy) in the Jālandhara Episode
युधिष्ठिरस्य प्रश्नेन जालन्धरयुद्धे हरिणः कृत्यं तथा शङ्करपार्वत्योर्मोहवृत्तान्तः प्रवर्तते। क्षीरसागरे शेषशय्यायां स्थितो विष्णुः अन्तःकरणे व्याकुलः सन् तर्क्ष्यं गरुडं प्रेषयति—जालन्धरेण हरः हतः किम्, उत मायया मोहितः इति परीक्षार्थम्। सिद्ध्यर्थं मायाप्रतिघातकं गुडिकां दत्त्वा स तं रक्षति। गरुडः युद्धभूमौ ‘मायापशुपतिं’ नाम मिथ्यारूपं दृष्ट्वा क्षणं मोहं प्राप्नोति, ततः स्वबुद्ध्या तां छलनां ज्ञात्वा निवर्तते। स हरये निवेदयति—शिवोऽपि उमा च मायया ग्रस्तौ इति। ततः माधवः प्रतिमायां प्रतियोजनां करोति। शेषस्य सहायतया तपस्विवेषं धृत्वा आश्रमं स्थापयति, मन्त्र-मायाभ्यां जालन्धरपत्नीं वृन्दां लक्ष्यं करोति। वृन्दायाः अशुभस्वप्नः, ब्राह्मणैः दान-प्रायश्चित्तोपदेशः, तथा भयङ्करवनं प्रति तस्या अनिवार्यगमनं—राक्षसभीतिभिः सह—धर्मरक्षणाय दिव्यमायायाः गाम्भीर्यं दर्शयन् जालन्धरभाग्यपरिवर्तनस्य सूचनां करोति।
Adhyaya 15
Vṛndā’s Attainment of Brahman-Status (within the Jālandhara Episode)
जालन्धर-प्रसङ्गे हरिः संन्यासीवेषेण प्रादुर्भूय राक्षसापहृतां वृन्दां रक्षति। सा भयाकुला शरणं प्रपद्य तपोवनस्य अद्भुतानि पश्यति; तत्र देवशर्मा-तपस्विनः, व्याधस्य, अप्सरसां च प्रसङ्गाः कथ्यन्ते। अनन्तरं हरिणा मायया पतिरूपेण सह तस्याः सङ्गम इव दर्शितः; पतिव्रताधर्म एव कथानिबन्धनं भवति। वृन्दा सत्यं ज्ञात्वा धर्मभङ्गं निन्दति, विष्णुं शशाप च; स च तिरोभवति। ततः सा घोरं तपः कृत्वा देहं त्यजति; दिव्यैः स्तुत्याः सत्त्वशुद्धिः प्रतिपाद्यते। तुलसी-वृन्दावन-प्रादुर्भावस्य कारणकथा निरूप्यते, अन्ते च ब्रह्मगतिः मोक्षरूपा फलश्रुतिरिव प्रतिष्ठाप्यते—लीला-न्याययोः, कर्म-नीतेः, पतिव्रत-महिम्नश्च सूक्ष्मो विचारः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 16
Jālandhara Abandons His Illusory Form
युधिष्ठिरप्रेरितो नारदः जालन्धरस्य मायावञ्चनां कथयति। स दैत्यः शिवरूपं धृत्वा गौरीं समुपेत्य कामवशात् प्रार्थयते; सा तु “शिवः तपसा एव लभ्यते” इति स्मृत्वा तं नाङ्गीकरोति। ततः सा गङ्गा–मन्दाकिन्याः समीपे स्नात्वा पूजयित्वा स्वर्णदीतीरे उपविवेश। शङ्किता गौरी स्वसखी जयां परीक्षार्थं प्रेषयति। जालन्धरः कामात् जयामालिङ्ग्य स्वस्वरूपं प्रकाशयति; तेनासुरत्वं प्रकटं भवति, बलं च क्षीयते। भयाकुलाः परिचारिकाः, गौरी च पद्मवनमध्ये निगूढा भवति। अथ विष्णुना वृन्दाया अपहरणवार्ता श्रुत्वा दैत्ययुद्धस्य स्थितिः परिवर्तते। चण्ड-मुण्डौ जालन्धरं पुनर्युद्धाय प्रेरयतः; दुर्वारणः तु विष्णोः पूर्वं शिवस्यैव प्राधान्येनोपसर्पणं ब्रवीति, कर्मप्रतिफलनियमं च मायापराधस्य महाभयं च सूचयति।
Adhyaya 17
Entry into Śukra’s Womb (within the Jālandhara Episode)
अध्यायेऽस्मिन् जालन्धर–शिवयोः संग्रामः तीव्रतरो भवति। जालन्धरः शोणितपूरितं रणाङ्गणं निरीक्ष्य वृषारूढं महेश्वरं समभ्येति। परस्परं शस्त्रास्त्रवर्षं प्रवर्तते; दैत्यैः सह शिवगणाः, वीरभद्रः, मणिभद्रः, नन्दिकेश्वरः, स्कन्दश्च नानायुद्धयुग्मेषु समरं कुर्वन्ति, जयापजयपरिवर्तनैः सह। शिवः दिव्येन बाणेन जालन्धरं विद्ध्वा महाशोणितप्रवाहं जनयति; तस्य मूर्च्छायां रुद्रः दैत्यसेनां निघ्नन् भयाकुलतां जनयति। ततः जालन्धरः स्वगुरुं शुक्रं आह्वयति; स मन्त्रैः अभिषिक्ततोयेन च पतितान् दैत्यान् पुनर्जीवयति। ब्राह्मणवधनिषेधेन बद्धः शिवः वधं विहाय निग्रहमेव चिन्तयति। स घोरां कृत्यां प्रादुर्भाव्य तामाज्ञापयति—शुक्रं गर्भसदृशे बन्धने प्रविश्य निरुद्ध्य स्थापय, यावत् जालन्धरः निहन्यते, तावत् पुनरुत्थानं मा भूत्विति।
Adhyaya 18
The Great Festival of Jālandhara’s Slaying (Jālandhara-vadha)
अस्योत्तरखण्डेऽष्टादशेऽध्याये नारदेन राज्ञे कथ्यते यथा जालन्धरवधस्य महोत्सवो महाभैरवयुद्धरूपेण प्रववृते। शुम्भनिशुम्भप्रमुखा दैत्यदानवा बलानि समाहूय शङ्करं परिववार; तत्र जयाख्या मायागौरी शिवं मोहितुमुपचक्राम। कमलासनब्रह्मा हरिः कृष्णो वा तस्य मायाभेदं प्रकाशयामासतु; ततः शिवस्य बोधे जाते घोरं संग्रामं पुनरभवत्। जालन्धरः शिवस्य भीषणरूपं दृष्ट्वापि निर्भयः सन् प्रसादहेतुमेकं वरं ययाचे—सायुज्यं परमं मोक्षलक्षणम्। तदा चक्रप्रयोगनिमित्तेन तस्य शिरश्छेदोऽभवत्, दैत्यदेहानां बहुप्रसवोऽपि निरुद्धः। योगिन्यः मातरश्च (ब्राह्मी-माहेश्वरी-कौमारी-वैष्णवी-वाराही-आद्याः) शिवानुज्ञया शेषरुधिरमांसादीन्यभक्षयन्, वरान् लेभिरे; पार्वती च शङ्करेण सह पुनः समागता। अन्ते कर्मणोऽनिवार्यता, श्रवणकीर्तनयोः पुण्यफलम्, पापक्षयः चोपदिश्यते; तथा तुलसीमाहात्म्यप्रवेशः क्रियते—भक्त्या, कथाश्रवणेन, तुलसीपूजनैश्च ऐश्वर्यं मोक्षश्च लभ्यते इति।
Adhyaya 19
Account and Glory of Śrīśaila (Śrīśaila Māhātmya)
युधिष्ठिरो नारदं पप्रच्छ—श्रीशैलः पवित्रः पर्वतः कुत्र, तस्य तीर्थं कः, अधिदेवता का, दिग्भ्यः कीदृशी कीर्तिरिति। नारदः श्रीशैलं पापहं परमं पुण्यपर्वतमिति स्तौति, तत्र दर्शनमात्रेणापि महत्फलमिति च कथयति। तत्र वनानि पुष्पसमृद्धानि, पक्षिणां कलरवैरनुगुञ्जितानि; आश्रमाः, नद्यः, सरांसि च सन्ति। नियमपराः मुनयः सह समुदायैर्नानातपांसि चरन्ति—केचित् शिवं ध्यायन्ति, केचित् विष्णुभक्त्या रताः; तथापि श्रीशैलस्य मोक्षप्रदत्वं सर्वोत्कृष्टमिति प्रतिपाद्यते। मल्लिकार्जुनोऽत्र नित्यं निवसतीति, शिखरदर्शनात् कैवल्यलाभ इति चोच्यते। ‘पाताल’नाम्ना गङ्गायाः सन्निधिः, स्नान-दर्शनयोः पुण्यं, सिद्धपुराख्या दिव्यपुरी च वर्ण्यते; अन्ते मोक्षार्थिनां श्रीशैलदर्शनयात्रा विधीयते।
Adhyaya 20
The Glory of Ganga-dvara (Haridwar) and the Prelude to the Sagara Narrative
अध्याय आरभ्यते हरिद्वारस्य/गङ्गाद्वारस्य परमपुण्यतीर्थत्वप्रशंसया। यत्र यत्र गङ्गा प्रवहति तत्र तत्र तीर्थं देवर्षिसंसेवितं, केशवस्य साक्षात्सन्निधानेन पावनं च इति निरूप्यते। गङ्गा विशेषतः पवित्रा, यतो हि सा विष्णुपादोदकं—भगवतो विष्णोः पद्मपादप्रक्षालनजलं—इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं नारदः महादेवं पृच्छति—भगिरथः कः, कथं च भूतहिताय गङ्गा अवतीर्णा इति। ततो वंशानुक्रमः प्रवर्तते—हरिश्चन्द्रात् रोहितः, तस्माद् वृकः, सुभाहुः, गरः, ततः सगरः इति। भृगुवंशजेन और्वेण (भर्गवेन) सगरस्य शिक्षाप्रभावेन उत्कर्षः, दिग्विजयः, अश्वमेधप्रसङ्गश्च वर्ण्यते; तत्र कपिलमुनिना सगरपुत्राणां दाहः कथ्यते, येन पश्चात् भगिरथस्य गङ्गावाहनं पितृमोक्षहेतुः भवितुम् उपक्रमभूमिः स्थाप्यते।
Adhyaya 21
Haridwar Māhātmya, Beginning with the Account of the Descent/Origin of the Gaṅgā
नारदः शिवं पप्रच्छ—सगरस्य षष्टिसहस्रपुत्राणां जन्म कथम् इति। शिवः कथयामास—और्वमुनिना सगरस्य द्वे भार्ये वरदत्ते, ततोऽद्भुतरीत्या पुत्राणां प्रादुर्भावः, तेषां पोषणं च; एवं वंशपरम्परा भगिरथपर्यन्तं प्रवृत्ता। अनन्तरं भगिरथस्य पितृमोक्षार्थं गङ्गावतरणाय तपश्चर्या वर्ण्यते। गङ्गा दिव्यात् लोकात् पतन्ती शिवस्य जटासु धारिता, ततः प्रवहन्ती ‘जाह्नवी’ ‘अलकनन्दा’ इत्यादि नामभिः प्रसिद्धा। ततः हरिद्वारस्य तीर्थमाहात्म्यं विस्तरेण—विष्णुदर्शनं गङ्गास्नानं च महापातकान्यपि नाशयति, शोकविनाशं करोति, वैकुण्ठप्राप्तिं ददाति। अस्याख्यानश्रवणं महायज्ञानां दानानां च फलसमं, कलियुगे भक्त्या सुलभं इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 22
The Praise of the Gaṅgā, Prayāga, and Yamunā (Tīrtha-Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् (उत्तरे खण्डे द्वाविंशतितमे) महादेवः नारदं प्रति गङ्गामाहात्म्यं प्रकीर्तयति। गङ्गेति नामश्रवणमात्रेण, उच्चारणेन, दर्शनमात्रेण वा तत्क्षणात् पापक्षयः स्यात्—विशेषतः कलियुगे महापातकानामपि नाशः इति प्रतिपाद्यते। ततः यमुनायाः प्रयागस्य च (त्रिवेण्याः) तीर्यशक्तिः समं स्तूयते। स्तुतिरूपेण तीर्थयात्राविधिः कथ्यते—अर्घ्यदानं, स्नानफलम्, माघस्नानमहिमा, ग्रहणकाले स्नानस्य महत्फलसमता च। प्रयागः ‘तीर्थराजः’ इति विशेषेण प्रशस्यते; काशी-गया-सम्बन्धेन मोक्षस्थानत्वं सूचितम्। एतत्स्तोत्रश्रवण-पाठयोः सर्वतीर्थस्नानफलप्राप्तिः, कर्मदोषक्षयश्च वेदप्रमाणेन निश्चीयते।
Adhyaya 23
The Greatness of Tulasī and Śālagrāma
अस्याध्याये (उत्तरे खण्डे) तुलसी-शालग्रामयोर्माहात्म्यं निरूप्यते। कलियुगे विष्णोः सन्निधेः सुचल-आधारौ इमे इति प्रतिपाद्यते; तुलस्याः सर्वाङ्गं स्वभावतः पावनं, दर्शन-स्पर्शन-सेवनादिभिः पापक्षयकरं च। विशेषतः अन्त्येष्टौ तुलसीकाष्ठस्य महिमा कथ्यते—अल्पमपि तुलसीकाष्ठं चितायां मिश्रितं महापातकनाशकं भवति; मृतः यमाधिकारात् विमुच्य विष्णुदूतैः नीयते, अन्ते हरिणा स्वीकृतो भवतीति। तुलसीकाष्ठेन हवनं, धूपः, नैवेद्योपयोगः, दीपदानं, चन्दनलेपश्च यज्ञतुल्यफलप्रदाः इति स्तूयन्ते। गृह-मन्दिरपरिसरे तुलसीरोपण-दर्शन-स्पर्शनादिभिः दिशः पवित्राः भवन्ति; तुलसीगन्धवाहो वायुरपि शुद्धिकरः। तुलसीमूलमृत्तिका तथा छाया श्राद्धादि पितृकर्मसु पावनत्वं ददाति। उपसंहारे शालग्रामपूजा परमं तीर्थसमं पावनं, सर्वपापहरं च इति प्रशंस्यते।
Adhyaya 24
The Greatness of Prayāga (Prayāga Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् प्रयागस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। गङ्गायमुनयोः सङ्गमे सरस्वत्याः सन्निधाने च स्थितं प्रयागं त्रैलोक्येऽपि तीर्थेषु श्रेष्ठतमं, अनुपमं च इति स्तूयते। प्रातर्मुहूर्ते स्नानं यथाशक्ति दानं च विधीयते; तेन महापातकनाशः, ऐश्वर्यं, दीर्घायुः, अन्ते परमं पदं च लभ्यते। अक्षयवटस्य दर्शनमात्रेणापि ब्रह्महत्यादिपापक्षयः कथ्यते; तत्र पूजनं, यज्ञोपवीतेन पवित्रावरणं च निर्दिश्यते। तत्र माधवरूपेण विष्णोः नित्यवासः प्रोक्तः; तस्य दर्शनात् महापापविमोक्षः। विशेषतः माघस्नानं परमफलदं—वैкун्ठप्राप्तिं चतुर्भुजत्वं च ददाति; अल्पमपि स्नानं पापिनां तारकं भवतीति प्रशंस्यते।
Adhyaya 25
Description of the Three-Night Vow of Tulasī
नारदः तुलसी-त्रिरात्र-व्रतस्य विधिं फलं च जिज्ञासते। उमापतिः सदाशिवः प्राचीनं पापनाशनं व्रतम् उपदिशति, तस्य प्रभावं दर्शयितुं प्रजापति-राज्ञः साध्वी-भार्या चन्द्ररूपाया दृष्टान्तं कथयति। कार्तिक-शुक्ल-नवम्यां आरभ्य क्रमशोऽन्येषु तिथिषु त्रिरात्रं नियमः—तुलसी-वृन्दावन-समीपे भूमौ शयनं, संयमः, स्नानं, पितृदेव-तर्पणं च। लक्ष्मी-जनार्दनयोः सुवर्ण-प्रतिमा-निर्माणं, संस्कृत-कलश-स्थापनं, पञ्चामृतैर्मन्त्रैश्च पूजनं, दीप-दानं, निर्दिष्ट-फलादिभिरर्घ्य-प्रदानं, रात्रौ जागरणं पुराण-कथाश्रवणं च विधीयते। अन्ते श्राद्धं, ब्राह्मण-भोजनं, दानं च कृत्वा व्रतं समाप्यते। अस्य व्रतस्य फलम् धर्मार्थकाममोक्ष-प्राप्तिः, विष्णोः प्रसादेन वैष्णव-भावे प्रतिष्ठा च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 26
Praise of Food-Donation (Anna-dāna Māhātmya)
नारदः पृच्छति—धर्मेण दातुमिच्छता के दानविशेषा देयाः? उमापतिः महादेवः प्रत्युवाच—अन्नमेव देहधारणस्य मूलाधारः; सर्वे भूताः, बलं, प्राणाश्च अन्नाधीनाः, तस्मादन्नदानं सर्वदानानामतिश्रेष्ठम्। गृहस्थैः कालेन योग्यब्राह्मणान्, दीनान्, श्रान्तानतिथीन् पथिकांश्च अन्नेन तर्पयितव्यम्; असूया-क्रोध-निन्दारहितेन मनसा शीघ्रं दानं कार्यम्। याचकस्य जातिं वा वेदशाखां वा न परीक्षेत, न विलम्बयेत। अस्य फलम् अक्षयपुण्यं, महापातकादपि पापनाशनं, तथा स्वर्गे कल्पवृक्ष-विमान-सरः-प्रासादादिसमृद्धिभोगाः; अन्नदानं धर्मः च मोक्षोपायश्च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 27
The Glory of Explaining Dharma: Waterworks, Tree-Planting, Truth, Austerity, and Sacred Reading
अध्यायः २७ धर्मोपदेशरूपः, यत्र लोकहितं चान्तःशुद्धिश्च समन्विते निरूप्येते। आदौ जलदानं सर्वदानश्रेष्ठमिति प्रतिपाद्य कूपतडागादीनां निर्माणं प्रशस्यते; तैः पापक्षयः, कुलोन्नतिः, विशेषतः गोब्राह्मणतपस्विजनसाधारणलोकानां हितं भवतीति। सर्वभूतानां आश्रयत्वात् तडागाः स्तूयन्ते, सर्वर्तुषु निरन्तरजलप्रदानं महायज्ञतुल्यमिति चोच्यते। अनन्तरं वृक्षारोपणं वंशधारणाय “पुत्रवत्” फलदं, अतिथिपूजनं पोषणं च सर्वभूतानामिति वर्ण्यते। ततः सत्यस्य महिमा विस्तरेण—यज्ञस्य मन्त्रस्य तपसश्च मूलं, जगद्धारणस्य आधारः सत्यं इति। नारदेन तपसो विवरणं पृष्टे, तपः सर्वसाधनसमर्थं, महापातकिनामपि शुद्धिकरमिति स्तूयते। उपसंहारे पुराणाध्ययनं, पात्रदानं, पुण्यद्रव्यवितरणं, विष्णुमन्दिरेषु इतिहासपुराणपाठश्च परमपुण्यकर इति निगद्यते।
Adhyaya 28
The Glory of Explaining (and Hearing) Sacred Scripture
महादेवो नारदं प्रति पुरातनं परम्परागतं आख्यानं प्रवर्तयति, यत्र परमपुण्यं पुराणश्रवण-व्याख्यानमहात्म्यं प्रशस्यते। तत्र सनत्कुमारः धर्मराजस्य समीपं गत्वा दिव्यजनानां आगमनं, तेषां अर्घ्यपूजनादिभिः सत्कारं च दृष्ट्वा, “केन कर्मणा एतेषां एषोऽतिशयः सत्कारः?” इति प्रश्नं जनयति। धर्मराजः वैदीशदेशसम्बद्धान् दृष्टान्तान् तीर्थतपश्चरणं च कथयति—शापग्रस्तस्य कस्यचित् प्राणिनः प्रसिद्धसङ्गमे नदीतीर्थे उपवासेन तीर्थमरणेन च शापविमोचनं, ततः विष्णोः सान्निध्यलाभश्च। अनन्तरं राजा विष्णोर्मन्दिरं निर्माय सार्वजनिकं पुराणपाठं प्रवर्तयति; पाठकः पूज्यते, ग्रन्थः स्वयमेव पूज्यते, संवत्सरपर्यन्तं दान-पालनं च दीयते। अन्ते निष्कर्षः—देवा इतििहासपुराणश्रवणेनैव गन्धान् पुष्पाणि महादानानि चातिक्रम्य अधिकं तुष्यन्ति। योग्यपाठकाय अल्पं सुवर्णदानमपि महत्फलदं, अस्य महात्म्यस्य श्रोतारश्च जन्मजन्मान्तरं विपत्तिभिः न बाध्यन्ते।
Adhyaya 29
The Greatness of Gopī-candana (Vaiṣṇava Tilaka and Emblems)
उमापतिः (महादेवः) नारदं प्रति गोपीचन्दनस्य माहात्म्यं कथयति। कलियुगे शुद्ध्युपायत्वेन वैष्णवचिह्नधारणस्य महत्फलं निरूप्य, गोपीचन्दनेन देहलेपनं तथा वैष्णवतिलकधारणं बहुजन्मार्जितानपि महापातकान्—ब्रह्महत्यां सुरापानादिकांश्च—नाशयतीति प्रतिपादयति। ततः द्वादशतिलकानां चिह्नविन्यासं, शङ्खचक्रगदापद्मादिमुद्राः, नाममुद्राधारणं, तप्तचक्राङ्कनविधिं च, तुलसीमालाधारणेन सह, प्रतिमालक्षण-क्रियामार्गरूपेण वर्णयति। भक्तवैष्णवब्राह्मणं विष्णोः अभिन्नमिव स्तौति, वैष्णवनिन्दायाः घोरदोषं चेतयति, अन्ते चिह्नितभक्तस्य विष्णोः परं पदं प्रति दिव्यगतिं प्रतिजानाति।
Adhyaya 30
The Glory and Procedure of the Year-long Lamp Vow
अध्यायेऽस्मिन् संवत्सरदीपव्रतस्य महिमा विधिश्च निरूप्यते। एतद्व्रतं सर्वव्रतसमुच्चयफलप्रदं, महापातकनाशकं, मोक्षाभिमुखफलदं च इति प्रशंस्यते। हेमन्तकाले शुभैकादश्यां प्रातःस्नानं कृत्वा (सङ्गमे गृहे वा मन्त्रेण), लक्ष्मीनारायणयोः पञ्चामृतस्नानगन्धोदकाभिषेकपूर्वकं पूजनं, धूपदीपनैवेद्यार्घ्याद्युपहाराः, तथा संवत्सरपर्यन्तं अखण्डदीपधारणसंकल्पः कर्तव्यः। शीलनियमाः, उपवासः, रात्रौ जागरणं कीर्तनपाठैः, ब्राह्मणभोजनं, वर्षपर्यन्तं निरन्तरता च निर्दिश्यते; अन्ते दीपपात्रादिदानं, दक्षिणा, गोशय्यावस्त्रादिदानं च विधानम्। कथोपाख्याने कपिलस्य दीपपूजया अनायासेन मार्जारमूषकयोः अपि लाभः जातः; तौ विष्णुलोकं प्राप्य पुनः राजकुले जन्म लब्धवन्तौ। अतः दीपसेवायाः आकस्मिकापि सङ्गतिः मुक्त्यनुकूलं फलमिति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 31
The Janmāṣṭamī (Jayantī Aṣṭamī) Vow: Prior-Birth Merit and Ritual Procedure
नारदः शिवं पृच्छति—किंचित् परमं पवित्रं व्रतम् उपदिश्यतामिति। महादेवः हरिश्चन्द्रस्य दृष्टान्तं कथयति—तस्य अद्भुतं राज्यवैभवं दृष्ट्वा कर्मकारणं जिज्ञासितम्। हरिश्चन्द्रः सनत्कुमारं शरणं गत्वा पृच्छति; स च पूर्वजन्मवृत्तान्तं प्रकाशयति—स धर्मशीलो वैश्यः कष्टजीवनं भुक्त्वा काश्यां जयन्त्यष्टम्यां हरिम् आदित्येन सह पूजयन् पुष्पार्पणमात्रेण भक्तिं कृतवान्। तत् अल्पं कर्म चन्द्रावत्या (इन्द्रद्युम्नराजदुहित्रा) रक्षितं सत्कृतं च, तस्माद् महत् पुण्यं जातं, दिव्यफलप्राप्तिः, ततः कालक्रमेण देहत्यागश्च। अनन्तरं विधिरूपेण व्रतलक्षणं निर्दिश्यते—श्रावणकृष्णाष्टमी, रोहिणीयुते तु ‘जयन्ती’ इति। रत्नपूरितकुम्भस्थापनं, सुवर्णपात्राणि, यशोदा-गोविन्दप्रतिमे, अलङ्कार-नैवेद्य-दीप-धूपादिभिः सह गीतवाद्यनृत्यैः उत्सवपूजा, अन्ते गुरुपूजनं नमस्कारश्च इति विस्तरेण निरूप्यते।
Adhyaya 32
Praise of Land-Donation (Bhū-dāna) and the Sin of Land-Theft
इन्द्रः यज्ञसमाप्तौ बृहस्पतिं पप्रच्छ—किं दानं अक्षयं परमं च? बृहस्पतिरुवाच—भूदानं सर्वदानश्रेष्ठम्; सुवर्णगोवस्त्ररत्नादिदानफलसमं, पृथिवीसूर्ययोर्यावदवस्थानं तावदक्षयपुण्यप्रदम्। गोचर्मपरिमाणादिभूमिमानं निर्दिश्य, दमशीलतपोनिष्ठान् ब्राह्मणान् पात्रतया प्रशंसति। अनन्तरं दानभूमेः हरणं, सीमालङ्घनं, भूमिविषये मिथ्यासाक्ष्यं, ब्राह्मणस्वापहरणं च घोरनिषिद्धं—नरकप्राप्ति, पशुयोनिः, कुलनाशश्च फलमिति। अन्नवस्त्रदानं, जलसेतुकूपादिकार्यं, दीपदानं, दक्षिणा, अहिंसा, सत्यं च सहायकपुण्यत्वेनोक्तम्। अन्ते फलश्रुतिः—एतद्बृहस्पतिधर्मपाठेन आयुः, ज्ञानं, यशः, बलं च वर्धते।
Adhyaya 33
Daśaratha’s Hymn to Śani (Saturn) and the Pacification of Graha-Affliction
नारदः शिवं पप्रच्छ—शनेः पीडा कथं निवर्तते इति। तदा महादेवः दाशरथेर् गुह्यं वृत्तान्तं कथयति। ज्योतिषिणः शनेर्गत्याः “शाकटभेद” इति महाविपत्तिं द्वादशवर्षीयं दुर्भिक्षं च सूचयन्ति। दाशरथः वसिष्ठप्रमुखान् ब्राह्मणर्षीन् समुपगम्य मन्त्रं कृत्वा धैर्येण नक्षत्रलोकं गत्वा शनिṃ दिव्यायुधेन समभ्यधावत्। शौरिः तस्य पराक्रमं दृष्ट्वा वरान् दातुं प्रीतः। राजा रोहिणीं नातिक्रामेत्, न च लोकान् दुर्भिक्षेण पीडयेत् इति नियमं याचते; शनिḥ तदनुज्ञां ददाति। अनन्तरं दाशरथः भक्त्या पूजां कृत्वा शनि–सूर्यसम्बद्धां तीव्रां स्तुतिं जपति; ततो ग्रहस्वभावं शान्तिं च शनिḥ प्रतिपादयति। अन्ते शनिवारे पाठः, शमीपत्रपूजा, लोहतिलदानादयः शमनविधयः कथ्यन्ते; फलश्रुतौ ग्रहपीडाया शीघ्रनिवृत्तिः, राज्यलोकयोः कल्याणं च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 34
The Account and Procedure of the Trispṛśā Observance (Trispṛśā-Ekādaśī)
अस्मिन्नध्याये नारदः शिवं त्रिस्पृशा-व्रतस्य (त्रिस्पृशा-एकादश्याः) माहात्म्यं विधिं च पप्रच्छ। शिवः तस्य पाप-शोक-नाशकत्वं, कलियुगे मोक्ष-प्रदत्वं च प्रशंसति। ततः अन्तःकथायां जाह्नवी गङ्गा कलिदोष-भारात्, स्नानार्थिनां पापग्रहणेन च क्लिष्टा, प्राचीमाधवं शरणं गत्वा उपायं याचते; माधवः तां तीर्थेषु स्नानं कृत्वा, सर्वतीर्थ-यज्ञ-व्रतेभ्यः श्रेष्ठं त्रिस्पृशा-व्रतं उपदिशति। त्रिस्पृशायाः तिथिनिर्णयः स्पष्ट्यते—एकादशी-द्वादशी-त्रयोदशी-संयोगः, दशमी-वेधस्य परिहारश्च; श्रीकृष्ण-वचनरूपेण वेध-त्यागः, उपवास-पालनं च निर्दिश्यते। अनन्तरं विधिः—सुवर्णप्रतिमा-निर्माणं, तिल-रत्न-पूर्णकलशादि, दामोदरस्य तुलसी-समर्चनं, अर्घ्य-नैवेद्य-दीपादि, रात्रौ जागरणं कीर्तन-सहितं, गुरुपूजा, दानं, ब्राह्मण-भोजनं च। श्रवण-लेखन-आचरणैः महत् फलम्, पितृणां उद्धारः, सर्ववर्णाश्रमाणां मोक्षलाभश्च इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 35
The Unmīlanī Vow (Unmīlanī Ekādaśī): Definition, Superiority, and Rite
अध्यायेऽस्मिन् उमापतिना नारदायोन्मीलनी-व्रतं निरूप्यते। एषा एकादशी सर्वोत्कृष्टा, यस्याः श्रवणमात्रेणापि संसारबन्धो विमोच्यते इति। वैष्णवसेवा विशेषतः प्रशस्यते—शालग्रामस्य, तुलस्याः, शङ्खोदकस्य, पूजाशेषस्य च सम्मानः; दूर्वा-यव-अक्षत-कुशैः सह पूजनं च विधीयते। द्वादश्याः कठोराचारः दाशमी-वेधवर्जितः, रात्रिजागरसमन्वितश्च प्रतिपाद्यते। उन्मीलनी-लक्षणं—या एकादशी दिनरात्रिव्यापिनी, प्रभातेऽपि अवशिष्टा—इति; सा सर्वतीर्थातिशयिनी इति चोच्यते। ततः कर्मपद्धतिः कथ्यते—कलशसंस्कारः, शङ्खेऽर्घ्यदानम्, मासनाममन्त्रैः आवाहनम्, अङ्गासनपूजा तथा चिह्नपूजा, भक्तिप्रार्थनाः, अन्ते गुरुतोषणं दानं च; फलतः विष्णोः सन्निधौ दीर्घनिवासः प्राप्यते।
Adhyaya 36
The Greatness of Pakṣavardhinī Ekādaśī (Fortnight-Increasing Observance)
शिवनारदसंवादे नारदः पृच्छति—पक्षवर्धिनी-एकादशीव्रतं कथं महापापहरं भवति इति। महादेवः तस्य तिथिनिर्णयं, पक्षवृद्ध्यनुसारं विधानं, तथा महायज्ञफलसदृशं महत्पुण्यं च निरूपयति। अनन्तरं विस्तरतो वैष्णवपूजाविधिः कथ्यते—कलशस्थापनं, पात्ररत्नधान्यादिसंभारः, मासानुसारं नाम्ना सुवर्णप्रतिमानिर्माणम्, पञ्चामृतस्नापनं, सुगन्धानुलेपनं, वस्त्राभरणार्पणं, अर्घ्यदानं च। अङ्गन्यासरूपे देहसमर्पणे विष्णोर्दिव्यनामभिः अङ्गानां विनियोगः, संसारमोचनार्थं प्रार्थनाश्च निर्दिश्यन्ते। ततः नैवेद्यदीपदानं, गुरुपूजनं, रात्रौ जागरणं गीतनृत्यपुराणपाठैः सह विधीयते। फलश्रुतौ पापनाशः, कामसिद्धिः, तथा एतद्व्रतकर्तॄणां दृष्टान्ताः कथ्यन्ते।
Adhyaya 37
The Greatness of the Ekādaśī/Dvādaśī Night-Vigil (Jāgaraṇa)
अध्यायेऽस्मिन् उमापति–नारदसंवादे महादेवः एकादश्यां द्वादश्यां च रात्रौ जागरणस्य महिमानं निरूपयति। उपवासस्य फलप्रदत्वं जागरणेन सह पूर्णं भवतीति, निद्रया तु व्रतफलनाशो भवतीति स स्पष्टं वदति। रात्रेः प्रहरप्रहरं कीर्तनं, वाद्यनिनादः, नृत्यं, पुराणपाठः, धूपदीपोपहाराः, सत्यवचनं, दानं, इन्द्रियनिग्रहश्च—एतेन विधिना भगवतः केशवस्य/विश्वेश्वरस्य पूजनं प्रशस्यते। तथा वैष्णवानां निन्दा, छलः, परिहासः, पैशुन्यं, पाखण्डवाक्यं, सम्प्रदायवैरं च घोरदोषकरमिति निषिध्यते; विष्णुशिवयोः अभेदभावः प्रतिपाद्यते। घटिकाप्रहरादिमानैः जागरणपुण्यस्य अतिशयोक्त्या वृद्धिः कथ्यते, पितृणां तर्पणोद्धारादिफलसम्बन्धश्च दर्श्यते। अन्ते द्वादश्यां यथाविधि पारणविधानं, तिथिक्षयाद्यपवादेषु अपि यथोचितनियमाश्च निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 38
Origin of Ekādaśī and the Slaying of Mura; Greatness of Mahādvādaśī and Ekādaśī Rules
अस्मिन्नध्याये नारदेन महादेवः पृष्टः, ततः युधिष्ठिरस्य प्रश्नान् प्रति श्रीभगवान् एकादश्याः द्वादश्याश्च महिमानं विधिविधानं च निरूपयति। पुनर्वसुनक्षत्रयुक्ता एकादशी ‘जया’, श्रवणयुक्ता शुक्लद्वादशी ‘विजया’, पुष्ययोगे विशेषतः पापनाशिनी द्वादशी ‘जयन्ती’ इति नामानि कथ्यन्ते; महाद्वादशी-एकादश्योः पुण्यविशेषोऽपि प्रतिपाद्यते। उपवास-नक्त-एकभक्तभेदाः, स्नानशौचाचाराः, संयमाः, पूजादीपदान-जागरादयः, उभयपक्षयोः एकादश्याः समत्वं, वेध-त्रिस्पृशा-द्वादशी-पारणकालादि सूक्ष्मनियमाश्च निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं पुराणकथायां मुरनामासुरेण देवानां पीडनं कृतं, इन्द्रादयः स्तुत्या शरणं विष्णुमुपयान्ति। भगवान् मुरेण सह महायुद्धं कृत्वा गुहां प्रविश्य विश्रामं चकार; तदा तस्य देहात् दिव्यकन्या प्रादुर्भूता—सा एकादशीशक्तिः मुरं जघान। प्रसन्नो भगवान् तस्यै वरान् ददौ—ये एकादशीव्रतपरायणान् धर्मैश्वर्यसमृद्धि-मोक्षैः अनुगृह्णन्ति, पापान् च नाशयन्ति।
Adhyaya 39
Mokṣadā (Mokṣā) Ekādaśī: Observance in Mārgaśīrṣa Bright Fortnight and the Liberation of Ancestors
अस्मिन्नध्याये मार्गशीर्षशुक्लपक्षे मोक्षदा (मोक्षा) एकादशीव्रतं निरूप्यते। तत्र दामोदरस्य तुलसीदलैर्धूपदीपैश्च पूजनं, उपवासविधिः, रात्रौ जागरणं गीतस्तोत्रप्रशंसाभिश्च सह विहितम्। एतद्व्रतश्रवणकीर्तनमपि महापातकनाशनं महायज्ञफलसमं च कथ्यते। अनन्तरं पुराणदृष्टान्तः—वैखानसः राजा स्वप्ने पितॄन् नरके दुःखितान् ददर्श। चम्पकनगरब्राह्मणैः स पर्वतमुनिं प्रति नीतः; तेन ज्ञापितं यत् पूर्वजन्मकृतदोषात् पितरः पतिताः। मुनिना मोक्षैकादशीव्रतकरणं तस्य पुण्यं पितुः समर्पयितुं चोपदिष्टम्। व्रते सम्यगनुष्ठिते दिव्यलक्षणानि प्रादुर्भवन्ति, पितृभिः सह पिताऽपि मोक्षं प्राप्नोति; एवं पितृमोक्षप्रदत्वं स्वमोक्षप्रदत्वं च व्रतस्य प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 40
Saphalā Ekādaśī in the Dark Fortnight of Pauṣa: Observance and Merit
अस्मिन्नध्याये श्रीकृष्णो युधिष्ठिरं प्रति पौषमासस्य कृष्णपक्षे या एकादशी सा ‘सफलाऽ’ इति निर्दिशति। यज्ञतीर्थव्रतादिभ्यः एकादश्याः श्रेष्ठत्वं प्रतिपाद्य नारायणस्य/हरेः पूजनं विधीयते—नारिकेलपूगबीजमातुलुङ्गदाडिमामलकीफलैः ऋतुफलैश्च, धूपदीपैः, विशेषतः दीपदानं तथा वैष्णवैः सह रात्रौ जागरणं प्रशस्यते। ततः लुम्पकाख्यस्य पापिनः राजकुमारस्य मोचनकथा कथ्यते। स दुराचारात् पितृभिः निष्कासितः वनं गत्वा चौर्येण जीवति; सफलायां शीतक्षुधाभ्यां पीडितः वासुदेवसम्बद्धे पवित्रेऽश्वत्थे समीपे स्थित्वा अनायासेन जागरणं कृत्वा संचितानि फलानि वृक्षमूले न्यस्य हरिं तुष्टये प्रार्थयते। विष्णुः तद् जागरणं फलार्पणं च भक्तिरूपं स्वीकृत्य दिव्यवाण्या तस्मै राज्यलाभं पुनः प्रतिष्ठां च ददाति। श्रवणपठनानुष्ठानैः सफलाया महत्पुण्यं, राजसूयसमं फलमिति उपसंहरति।
Adhyaya 41
Putradā Ekādaśī of the Bright Fortnight of Pauṣa (The Son-Bestowing Ekadashi)
युधिष्ठिरः पौषशुक्लपक्षस्यैकादशीं विषये श्रीकृष्णं पप्रच्छ। श्रीकृष्णः तां ‘पुत्रदा’ इति नाम्ना परमं पापनाशनं व्रतम् आख्याति, यस्याधिदेवता नारायणः/केशवः; श्रद्धया कृतं व्रतं पुत्रप्रदं स्वर्गदं च भवतीति। अथ कथान्तरं प्रवर्तते—भीष्मं प्रति पुलस्त्यः शुद्धिकरं वृत्तान्तं निवेदयति। पुत्रहीनत्वदुःखेन पितृऋणभङ्गभयेन च राजा सुकेतुमान् (केतुमान्) भोगान् त्यक्त्वा वनं प्रविशति; तत्र रम्यवनवर्णनानन्तरं स पुण्यसरोवरं तपोवनैः परिवृतं प्राप्य विश्वेदेवान् इति ख्यातान् मुनीन् ददर्श। ते तस्मै अद्य ‘पुत्रदा-एकादशी’ इति निवेद्य विधिपूर्वकं व्रतं कर्तुं उपदिशन्ति। राजा व्रतं कृत्वा पारणां च सम्यक् अकरोत्; ततः स्वगृहं प्रत्यागत्य राणी गर्भं दधार, कालेन तेजस्विनं पुत्रं प्रसूता। अस्याध्यायस्य फलश्रुतिः—यः श्रद्धया शृणोति पठति वा, स अग्निष्टोमसमं पुण्यं लभते; व्रताचरणेन पुत्रलाभः पापक्षयश्च निश्चितः।
Adhyaya 42
The Glory and Observance of Ṣaṭ-tilā Ekādaśī (Six-Sesame Vow)
अध्यायेऽस्मिन् माघकृष्णपक्षैकादशी ‘षट्-तिला’ इति विख्याता पापनाशिनी व्रतरूपेण प्रशस्यते। श्रीभगवान् युधिष्ठिरं प्रति, तथा पुलस्त्यः दालभ्यं प्रति, शुद्ध्याचारं, इन्द्रियनिग्रहं, हरिपूजनं, रात्रौ जागरणं, होमं च निर्दिशति; अर्घ्यदानं च नियत-मन्त्रेण कर्तव्यमिति कथ्यते। ततः ब्राह्मणान् सन्तोष्य यथाशक्ति दानानि—कलशं, वस्त्रं, पादुके, विशेषतः कृष्णतिलान् तथा कृष्णधेनुं—दातव्यानि इति प्रतिपाद्यते। तिलसम्बद्धानि षट्कर्माणि महापुण्यफलप्रदानानि इति स्तूयन्ते। अनन्तरं दृष्टान्तः—उपवासपरायणा ब्राह्मणी अन्नदानाभावात् अल्पं स्वर्गफलम् अवाप; षट्-तिलाव्रत-उपदेशेन सा समृद्धिं प्राप्य मोक्षाभिमुखं फलम् अवाप। अनेन भक्ति-तपः दानेन, विशेषतः अन्नदान-तिलदानाभ्यां, परिपूर्णं भवतीति शिक्ष्यते।
Adhyaya 43
The Greatness of Jayā Ekādaśī (Māgha, Bright Fortnight)
अस्याध्याये माघशुक्लपक्षस्य जयैकादशी-व्रतस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। एषा एकादशी परमपावनी, ब्रह्महत्यादिदोषान् अपि नाशयति, पिशाचत्वादपि उद्धरति इति श्रीकृष्णो युधिष्ठिरं प्रति उपदिशति। अन्तर्निहिते दिव्याख्याने गन्धर्वो माल्यवान् अप्सरा च पुष्पदन्ती इन्द्रस्य आज्ञां न मान्यन्तौ क्रीडासक्तौ सन्तौ शप्तौ पिशाचत्वं प्राप्नुतः, हिमवति दीर्घं दुःखं भुञ्जाते। दैवयोगात् तौ जयैकादश्यां अनिच्छया उपवासं, अहिंसां, रात्रौ जागरणं च आचरन्तौ; तदा विष्णोः प्रभावात् स्वस्वरूपं पुनः प्राप्नुतः। स्वर्गं प्रत्यागत्य वासुदेवस्य जयाव्रतस्य च प्रसादं स्तुवन्तौ; इन्द्रोऽपि तयोः शुद्धिं ज्ञात्वा हरिभक्तेः प्रशंसां करोति। अन्ते श्रीकृष्णः एकादशीपालनं श्रवण-पठनं च कर्तुं प्रेरयति, तस्य फलरूपेण दीर्घं वैकुण्ठवासं प्रतिजानाति।
Adhyaya 44
The Glory of Vijayā Ekādaśī in the Dark Fortnight of Phālguna (Victory-Granting Fast)
युधिष्ठिरः फाल्गुनकृष्णपक्षे एकादश्याः नाम पुण्यफलञ्च श्रीकृष्णं पृच्छति। श्रीकृष्णो नारदेन ब्रह्माणं प्रति कृतां पूर्वजिज्ञासां निवेदयति—सा विजयाख्या एकादशी, यया शीघ्रं जयः सिद्ध्यति। लङ्कायां सीताहरणानन्तरं समुद्रतरणाय उद्यतः रामः शोकाकुलः सन् बकदाल्भ्यं ऋषिं शरणं गच्छति। ऋषिः ‘सर्वव्रतश्रेष्ठा’ विजयैकादशीं विधिवत् आचरितुं उपदिशति—कुम्भस्थापनं धान्यैः सह, नारायणप्रतिष्ठा, एकादश्यां पूजनं रात्रौ जागरणं, द्वादश्यां दीपदानं तथा जलतीरे पूजनं कृत्वा कुम्भदानं वेदविदे ब्राह्मणाय महादानैः सह। फलश्रुतिः—अस्य व्रतस्य प्रभावात् इह विजयः, परत्र अक्षयकल्याणं; अस्य श्रवणपठनयोः वाजपेययागसदृशं पुण्यं भवति।
Adhyaya 45
Amalaki Ekadashi (Phalguna Bright Fortnight): Origin, Deity-Body Mapping, and Vigil Procedure
अध्यायेऽस्मिन् वसिष्ठो माण्डहात्रे राज्ञे कथयति—धात्रीफलवृक्षः (आमलकी) परमं वैष्णवं तीर्थं; तस्य स्मरण-स्पर्शन-धारणादिभिः पुण्यवृद्धिर्भवति। ब्रह्मणो मुखात् निःसृतात् तेजोबिन्दोः (लालात्/निःश्वासादिवत्) तस्योत्पत्तिः, ततः देवर्षयः विस्मिताः सन्ति; तदा अशरीरिणी वाक् स्वं विष्णुरूपत्वं प्रकाश्य धात्रीवृक्षस्य नित्यपवित्रतां प्रतिपादयति। अनन्तरं विष्णुः फाल्गुनशुक्लपक्षे आमलकी-एकादशीव्रतस्य कालं विशेषयति—द्वादश्यां पुष्ययोगे महाफलप्रदत्वं, जागरणस्य च विधिं। अर्घ्यदानं, पूजनं, प्रदक्षिणा, गीतवाद्य-स्तोत्रपाठाः, प्रभाते आरती, ब्राह्मणभोजन-दानं च विधीयते। जागरणफलम् सहस्रगोदानतुल्यं, विष्णुलोकात् पतनाभावश्च पुनःपुनः प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 46
Pāpamocanī Ekādaśī (The Ekādaśī that Removes Sin) — Caitra Kṛṣṇa Pakṣa
अध्यायेऽस्मिन् चैत्रकृष्णपक्षस्य एकादशी ‘पापमोचनी’ इति प्रसिद्धा, या पापान् नाशयति, पिशाचत्वमपि हरति इति निरूप्यते। श्रीकृष्णो युधिष्ठिरं प्रति कथयन् लोमशेन माण्डहात्रे राज्ञे प्रोक्तां कथां पुनरावर्तयति। कथामध्ये चैतारथसमीपे ब्रह्मचर्यपरायणो मुनिर्मेधाविन् कामप्रेरितया अप्सरसा मञ्जुघोषया मोह्यते; दीर्घकालं तस्य तपः क्षीयते। पुण्यक्षयबोधे स तां पिशाचीं भवेत् इति शशाप, पश्चात् अनुकम्पया पापमोचनीव्रतपालनं मोक्षोपायं निर्दिशति। मेधाविन् प्रायश्चित्तार्थं पितरं च्यवनं शरणं गच्छति; च्यवनोऽपि तमेव एकादशीव्रतं विधत्ते। व्रतप्रभावात् उभौ शुद्धिं प्राप्नुतः, मञ्जुघोषा दिव्यरूपेण स्वर्गं प्रतिनिवर्तते। एतत् आख्यानं श्रवणपठनयोः परमपुण्यप्रदं इति चोक्तम्।
Adhyaya 47
The Greatness of Kāmadā Ekādaśī (Caitra, Bright Fortnight)
युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं पृच्छति—चैत्रशुक्लपक्षे का एकादशी? श्रीकृष्णो वसिष्ठेन दिलीपाय पूर्वं कथितं वचनं स्मारयन् ताम् ‘कामदा-एकादशी’ इति निर्दिशति, एकादशीं च पापनाशिनीं महाफलप्रदां स्तौति। ततः दृष्टान्तकथा—नागपुरे गन्धर्वो ललितो भार्याविरहेण व्याकुलः सन् गायने प्रमादं करोति; तेन कुपिता काचित् स्त्री-देवी तं राक्षसरूपेण शशाप। शोकाकुला ललिता वनाश्रमं गत्वा शान्तं मुनिं शरणं याचते। स मुनिः कामदा-एकादशीव्रतं विधिवत् उपवास-द्वादशीकर्मसहितं कर्तुं, तस्य पुण्यं पतये समर्पयितुं च उपदिशति। व्रतसमाप्तौ शापो निवर्तते, ललितः पुनर्गन्धर्वत्वं प्राप्नोति। अध्यायान्ते श्रवण-पठनयोः महिमा कथ्यते—वाजपेयसमं फलम्, महापातकनाशनशक्तिश्च इति; अन्ते उमापति-नारदसंवादेन समापनम्।
Adhyaya 48
Greatness of Varūthinī Ekādaśī in the Dark Fortnight of Vaiśākha
अस्मिन्नध्याये वैशाखकृष्णपक्षस्य एकादशी ‘वरूथिनी’ इति निर्दिश्यते। सा समृद्धिदा, परमपुरुषार्थप्रदा च, पापविनाशिनी, दृढसंस्कारवत् मलानपि नाशयित्री इति महिमा वर्ण्यते। माण्ड्हाता-धुन्धुमारादिराजानां दृष्टान्तैः, तथा शिवस्य कपालशापविमोचनकथया च व्रतस्य प्रभावः प्रकाश्यते। वरूथिन्याः पुण्यं घोरतपसां तथा ग्रहणकाले दानस्य च तुल्यं इति प्रतिपाद्यते। ततः दानानां क्रमः—अन्नदानं, तिलदानं, ज्ञानदानं—धर्मशास्त्रसम्मतः निरूप्यते; कन्याधनापहरणादिदोषाः निषिध्यन्ते, कन्यादानं प्रशस्यते। दशमी-एकादशी-द्वादशीषु आचारनियमाः, रात्रौ जागरणं मधुसूदनपूजनं च विधीयते; एतत्कथाश्रवण-पठनयोः अक्षयगतिर्महापुण्यं च फलमिति श्रूयते।
Adhyaya 49
The Greatness of Mohinī (Rāma) Ekādaśī in the Bright Fortnight of Vaiśākha
युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं पप्रच्छ—वैशाखस्य शुक्लपक्षे या एकादशी, तस्याः किं माहात्म्यमिति। श्रीकृष्णः प्रत्युवाच—पूर्वं रामचन्द्रः वसिष्ठं पप्रच्छ, “पापशोकनाशकं सर्वोत्कृष्टं व्रतं किम्?” इति। वसिष्ठः तस्योत्तरं दत्त्वा उक्तवान्—एषा मोहिनी (राम) एकादशी, या मोहं हरति, महापापराशिं च नाशयति। भद्रावत्यां धनपालो नाम धर्मशीलो वैश्यः आसीत्; तस्य पञ्चमः पुत्रो धृष्टबुद्धिः दुर्वृत्तः अभवत्। स पापाचारैः कुलात् निष्कासितः, पश्चात् व्याधत्वं चौर्यादिकं च कृत्वा दारिद्र्यदुःखं प्राप्तवान्। दैवयोगात् गङ्गास्नानानन्तरं कौण्डिन्यं मुनिं ददर्श; मुनिवस्त्रस्पर्शमात्रेण शुद्धिं प्राप्य, तेन मोहिनी-एकादशीव्रतं उपदिष्टम्। धृष्टबुद्धिः व्रतं सम्यक् आचरन् पापमुक्तः दिव्यरूपं प्राप्य वैष्णवं लोकं जगाम। अन्ते एतद्व्रतं बहुयज्ञात् श्रेष्ठं, अस्य श्रवणपठनाभ्यां अपि महत् पुण्यं भवतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 50
The Greatness of Aparā Ekādaśī in the Dark Fortnight of Jyeṣṭha
युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं पप्रच्छ—ज्येष्ठकृष्णपक्षे या एकादशी, तस्या नाम फलं च कथ्यतामिति। श्रीकृष्ण उवाच—सा ‘अपराएकादशी’ इति विख्याता; सा कीर्तिं, सन्ततिं च ददाति, विशेषतः महापातकान्यपि नाशयति। अत्र उपदेशरूपेण महादोषाणां सूची प्रदर्श्यते—ब्राह्मणवधादयः, परदारगमनम्, मिथ्यासाक्ष्यम्, तुलामानकपटम्, वेदवृत्त्याभासेन जीविका, रणधर्मत्यागः, गुरौ अवमानश्च। एतेषां पापानां दाहकत्वेन अपराव्रतं प्रशस्यते। पुनश्च तस्य व्रतस्य पुण्यं प्रसिद्धतीर्थफलैः समीकृतम्—माघे प्रयागस्नानम्, ग्रहणे काशीवासः, गयाश्राद्धम्, गुरुगमने गोदावरीकृष्णवेण्योः स्नानम्, बदरीयात्रा, कुरुक्षेत्रे ग्रहणकाले दानम् इत्यादि। अन्ते ‘पापानां दावाग्निः’ इति अपरां निरूप्य त्रिविक्रमपूजनोपवासाभ्यां विष्णुलोकप्राप्तिं, तथा श्रवणपाठाभ्यां महादानतुल्यं पुण्यं च प्रतिजानाति।
Adhyaya 51
Nirjalā Ekādaśī of the Bright Fortnight of Jyeṣṭha (Bhīma’s Waterless Fast; Pāṇḍava-dvādaśī Fame)
अस्याध्याये ज्येष्ठशुक्लपक्षस्यैकादशी सर्वोत्कृष्टा ‘निर्जला’ इति निरूप्यते। युधिष्ठिरस्य प्रश्नात् आरभ्य श्रीकृष्णेन व्यासः प्रमाणतया निर्दिश्यते। व्यासो वदति—कलियुगे वैदिककर्माणि दुष्कराणि, तस्मादेकादशी पुराणोक्तधर्मस्य सारभूता, सुलभा च साधना। भीमसेनः तीव्रक्षुधया बह्वीरेकादशीर्व्रतानि कर्तुं न शक्नोति; स एकमेव निर्णायकं व्रतम् इच्छति यत् सर्वफलप्रदम्। तदा व्यासः ‘निर्जलैकादशीं’ विधत्ते—एकादश्यां न भक्षणं, न जलपानम्; द्वादश्यां स्नानं, विष्णुपूजनं, दानं, ब्राह्मणभोजनं च। एतद्व्रतं सर्वैकादशीफलप्रदं, पापक्षयकरं, यमदूतभयहरं, विष्णुलोकप्रदं च इति प्रतिज्ञायते। अन्ते जलकुम्भदानं, गोदानं वा जलधेनुप्रतिदानं, वस्त्रपादुका-छत्रादिदानं च निर्दिश्यते; एषा च परम्परा ‘पाण्डवद्वादशी’ इति ख्यातिं गता इति समापनम्।
Adhyaya 52
The Greatness of Yoginī Ekādaśī (Āṣāḍha Krishna Paksha)
युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं पप्रच्छ—आषाढकृष्णपक्षे का एकादशी? तदा भगवान् योगिनी-एकादशीं परमं व्रतम् आह, यत् महापापहरं मोक्षफलप्रदं च। तस्य माहात्म्यं पुलस्त्येन भीष्माय कथितं पुराणवृत्तान्तेन प्रकाश्यते। कुबेरस्य (धनदस्य) शिवपूजायै पुष्पाणि आनयन् सेवकः हेममाली भार्यायां आसक्त्या कर्तव्यं विस्मृतवान्। कालेऽतिक्रान्ते कुबेरः क्रुद्धः सन् तं अष्टादशकुष्ठैः, वियोगेन, निर्वासनं च शशाप। शिवाराधनस्य शेषपुण्यप्रभावात् स्मृतिमान् सन् स हिमालयं गत्वा मार्कण्डेयमुनिं शरणं जगाम, सत्यं निवेद्य उपदेशं प्राप। मुनिना योगिनी-व्रतस्य विधिः कथितः; तदनुष्ठानेन तस्य कुष्ठं नष्टं, शापोऽपि प्रशमितः। अन्ते व्रतफलम् अष्टाशीतिसहस्रब्राह्मणभोजनतुल्यं प्रोक्तं, अस्याख्यानश्रवण-पठनाभ्यां पापविनाशश्च प्रतिपादितः।
Adhyaya 53
Devaśayanī Ekādaśī: Hari’s Yogic Sleep, Vāmana Worship, and Cāturmāsya Rules
अत्राध्याये श्रीकृष्णो युधिष्ठिरं प्रति आषाढशुक्लैकादशीं परमपुण्यां देवा-शयनीं (शयनी) व्रतमिति निरूपयति। अस्याः श्रवणमात्रेणापि पापनाशः, स्वर्गमोक्षप्रदत्वं, सर्वशुद्धिकरत्वं च पुनःपुनः प्रशंस्यते; वामनपूजनस्य महिमा अपि कथ्यते। वामनावतारकथा वर्ण्यते—बलिराजस्य भक्तिः, त्रिविक्रमस्य त्रिभिः पादैर्लोकत्रयव्याप्तिः, तृतीयपादस्य बलिपृष्ठे न्यासः; तेन बलिः रसातलं नीतः, तथापि विष्णुना अनुगृहीतः दिव्यवरैः समलङ्कृतश्च। अनन्तरं हरिशयनस्य रहस्यं चातुर्मास्यपर्यन्तं (शयनीतः कार्तिकी/बोधिनीपर्यन्तम्) प्रतिपाद्यते। जागरणं, पूजनं, तथा मासानुसारं आहारनियमाः—श्रावणे शाकत्यागः, भाद्रपदे दधित्यागः, आश्वयुजे क्षीरत्यागः, कार्तिके शिम्बीधान्यत्यागः—इति विधीयते; एकादशी सर्वलोकानां पावनीति निश्चीयते।
Adhyaya 54
The Greatness of Kāmikā Ekādaśī (Dark-fortnight Ekādaśī of Śrāvaṇa)
अध्यायेऽस्मिन् श्रावणमासस्य कृष्णपक्षे या एकादशी, सा ‘कामिका’ इति निर्दिश्यते। उमामहेश्वरसंवादरूपेण प्रवृत्ते कथाप्रसङ्गे युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं पृच्छति; श्रीकृष्णश्च नारदाय पूर्वं ब्रह्मणा उपदिष्टं कामिकामाहात्म्यं निवेदयति। कामिकाव्रतं महापातकनाशनं मोक्षप्रदं च इति प्रशंस्यते। गङ्गास्नानं, काशीनिवासः, नैमिषपुष्करादितीर्थसेवा, भूमिदानं गोदानं च—एतेषां सर्वेषां पुण्यफलात् अपि अस्य व्रतस्य फलम् अधिकम् इति प्रतिपाद्यते। हरिविष्णोः पूजनं विशेषतः तुलसीपत्रैः तुलसीमञ्जरीभिश्च, दीपदानं, रात्रौ जागरणं च विधीयते। एतदनुष्ठानात् यमदर्शनपरिहारः, दुष्टयोनि-निवारणं, पितॄणां तृप्तिः, तथा यथाविधि कृतं चेत् योगिनां कैवल्यलाभोऽपि फलरूपेण कथ्यते।
Adhyaya 55
Pavitrāropaṇī Rite in Śrāvaṇa (Bright Fortnight) and Putradā Ekādaśī
युधिष्ठिरः श्रावणशुक्लपक्षे कस्यैकादश्याः नाम फलं च पप्रच्छ। श्रीकृष्णः तां पापहन्त्रीं वाजपेययज्ञफलसमां कथां निवेदयामास। ततः माहिष्मत्याः धर्मात्मा राजा महीजित् पुत्रहीनत्वदुःखेन ब्राह्मणैः प्रजाभिश्च सह उपायं मृगयते। ते चिरजीविनं लोमशं ऋषिं शरणं ययुः; स पूर्वजन्मकृतं दोषं व्याचष्टे—कूपे गवां वत्सस्य च जलं न दत्तम्, तेन पुत्राभावः, राज्यनाशो न निश्चितः। लोमशः श्रावणशुक्लायां पुत्रदा-एकादशीव्रतं प्रायश्चित्तं निर्दिशति। प्रजाः सह राज्ञा व्रतं कृत्वा पुण्यं समर्पयन्ति; तेन राज्ञी गर्भं धारयति, पुत्रश्च जायते। अनन्तरं द्वादश्यां वासुदेवाय पवित्रारोपणीविधिः कथ्यते—पवित्रनिर्माणद्रव्याणि, समर्पणक्रमः, जागरणं, सर्वेषां सहभागिता च; अन्ते फलश्रुतिः, तथा उमापति–नारदसंवादेऽस्याध्यायस्य कोलोफोनेन परिसमाप्तिः।
Adhyaya 56
The Glory of Bhādrapada Dark-Fortnight Ekādaśī (Ajā/Ajetī Ekādaśī Vrata)
अस्मिन्नध्याये भाद्रपदस्य कृष्णपक्षे या एकादशी, सा ‘अजा’ (अथवा ‘अजेटी’) इति विख्याता, पापनाशिनी च निरूप्यते। हृषीकेशस्य (विष्णोः) पूजनं, व्रतपालनं, तथा अस्य माहात्म्यस्य श्रवणमात्रेणापि शुद्धिः सिध्यतीति श्रीकृष्णो युधिष्ठिराय कथयति। तस्य प्रभावं दर्शयितुं हरिश्चन्द्रस्य परमदुःखमयी कथा वर्ण्यते—राज्यभ्रंशः, भार्यापुत्रविक्रयः, स्वविक्रयश्च; तथापि सत्यधर्मे दृढनिष्ठा न जहाति। क्लेशैः पीडितः प्रायश्चित्तं याचमानः स गौतमर्षिणा समुपदिश्यते—भाद्रपदकृष्णैकादश्यां उपवासः, रात्रौ जागरणं, विधिपूर्वकं व्रताचरणं च। व्रतसमाप्तौ तस्य पापदुःखच्छेदः सद्य एव भवति; भार्यया सह पुनर्मिलनं, शुभसन्तानलाभः, तथा नगरपरिवारसहितं स्वर्गप्राप्तिः च कथ्यते। अन्ते अस्याख्यानस्य श्रवणपठनयोः अश्वमेधफलतुल्यत्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 57
The Greatness of Padmā Ekādaśī (Bright Fortnight of Bhādrapada/Nābhaśa)
युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं पप्रच्छ—नाभशे/भाद्रपदे शुक्लपक्षस्यैकादशी किमाख्या, कस्य देवता, कथं च व्रतविधिः। श्रीकृष्णो ब्रह्मणा नारदाय प्रोक्तं कथयामास—सा पद्मा-एकादशी, हृषीकेशस्य (विष्णोः) प्रीत्यर्था, परमपावनी च। ततः माहात्म्यकथा—धर्मपरायणस्य मान्धातुः राज्ये त्रिवर्षं अनावृष्टिः अभवत्। प्रजाः अवोचन्—वृष्टिः नारायणाधीना, स एव पर्जन्यरूपेण जगत् पालयति। राजा ब्रह्मजन्मानं आङ्गिरसवंशजं ऋषिं शरणं जगाम; स धर्मविघ्नं निदर्श्य हिंसां परित्यज्य पद्मा-एकादशीव्रतं विधिवत् आचरितुम् उपदिदेश। राजा सर्ववर्णैः सह व्रतं कृत्वा दानादिकं च अकरोत्; ततः मेघाः सम्यग् ववर्षुः, धान्यानि समृद्धानि, प्रजाः सुखिन्यः अभवन्। अध्यायान्ते अस्य श्रवण-पठनस्य महाफलप्रशंसा तथा निर्दिष्टदानानां विधानं च कथ्यते।
Adhyaya 58
The Greatness of Indirā Ekādaśī (Āśvina Dark Fortnight)
युधिष्ठिरेण पृष्टे—आश्विनकृष्णपक्षस्य एकादशी किमिति—श्रीकृष्णः ताम् ‘इन्दिरा’ इति नाम्ना निर्दिश्य तस्याः पापनाशकं माहात्म्यं प्राह। ततः कथान्तरं प्रवर्तते। माहिष्मत्याः धर्मात्मा राजा इन्द्रसेनः सभायां नारदं समागतं पूजयति। नारदः कथयति—राज्ञः पिता यमसभायां दृश्यते, अपूर्णव्रतदोषात् तत्र स्थितः; तस्योद्धाराय उपायः कर्तव्य इति। नारदेन इन्दिराव्रतविधिः प्रदर्शितः—दशम्यां पूर्वतया नियमाः, एकादश्यां उपवासः, शालग्राम-हरिपूजनं, रात्रौ जागरणं, द्वादश्यां श्राद्धं ब्राह्मणभोजनं च। एतदनुष्ठानेन राज्ञः पिता विष्णुलोकं प्राप्नोति; श्रवण-पठनयोः अपि पापविनाशो मोक्षप्रदत्वं च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 59
The Greatness of Pāpāṃkuśā Ekādaśī (Bright Fortnight of Āśvina)
अथ युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं पप्रच्छ—आश्विनशुक्लपक्षे या एकादशी, तस्या नाम माहात्म्यं च कथ्यतामिति। श्रीकृष्णः ताम् ‘पापाङ्कुशा’ इति निर्दिश्य, पद्मनाभस्य (विष्णोः) पूजनं, उपवासं, रात्रौ जागरणं, हरिनामकीर्तनं च अस्य व्रतस्य मुख्याङ्गानि इति प्रोवाच। एषा एकादशी परमं पापनाशिनी, स्वर्गमोक्षप्रदा, महायज्ञानामपि अतिशयेन फलदायिनी इति प्रशंसिता। हरिभक्तिः एव पूर्णतीर्थसमा इति निरूप्यते; अनायासेनापि कृत उपवासो यमदण्डान् निवारयति इति चोक्तम्। तथा वैष्णवेन शिवनिन्दा, शैवेन विष्णुनिन्दा च न कर्तव्या—सम्प्रदायनिन्दा साधनविघ्नकरी, धर्महानिकरी च इति उपदिश्यते। अन्ते पापाङ्कुशाव्रतस्य पापक्षयः, हरिलोके गमनं च पुनः प्रतिपाद्य, दानद्रव्याणि सहायकपुण्यरूपेण निर्दिष्टानि।
Adhyaya 60
The Greatness of Ramā Ekādaśī (Kārttika, Dark Fortnight)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः श्रीकृष्णं पृच्छति—कार्त्तिककृष्णपक्षे या एकादशी ‘रमा’ इति प्रसिद्धा, तस्या महात्म्यं किम् इति। श्रीकृष्णस्तस्य व्रतस्य पुण्यप्रभावं कथयन् पुरावृत्तान्तं निवेदयति। राज्ञो मुचुकुन्दस्य गृहे कन्या चन्द्रभागा शोभनं पतिं प्राप्य, एकादश्यां तं गृहं प्रापितवती। दुर्बलः सन् अपि शोभनः रमा-एकादशीव्रतं श्रद्धया कृतवान्; प्रभाते तु प्राणान् त्यक्त्वा मन्दरपर्वतसमीपे दिव्यां पुरीं प्राप, तत्र ‘सोमशर्मा’ नाम्ना विख्यातोऽभवत्। पश्चात् कश्चिद् ब्राह्मणः चन्द्रभागां तद्वृत्तान्तं निवेदयति। सा चिरकालं श्रद्धया एकादशीव्रतानि चरित्वा, वामदेवेन दीक्षिता दिव्यदेहं प्राप्य, तस्याः पुरीपुण्यं स्थिरीकृत्य पतिना सह पुनर्मिलिता। उपसंहारे कथ्यते—कृष्णशुक्लपक्षयोः एकादश्योः समं फलं; तासां महात्म्यश्रवणेन पापक्षयः स्यात्, विष्णुलोकप्राप्तिश्च।
Adhyaya 61
The Greatness of Prabodhinī (Haribodhinī) Ekādaśī in Kārtika’s Bright Fortnight
अत्र युधिष्ठिरः कार्तिकशुक्लपक्षे कर्तव्यं व्रतविधानं पप्रच्छ। श्रीकृष्णः ब्रह्मणा नारदायोपदिष्टं प्रबोधिनी/हरिबोधिनी-एकादश्याः माहात्म्यं कथयति—एषा विष्णोः “प्रबोधन”-दिवसा, यया धर्मः प्रवर्तते। उपवासो विशेषतः रात्रौ जागरणं च पापनाशकं पुण्यवर्धकं च; महायज्ञानामपि फलातिशयमिति स्तूयते। विधिपूर्वकाचरणेन फलवृद्धिः, प्रमादेन तु हानिरिति निर्दिश्यते। हरिकेन्द्रितानि कर्माणि विहितानि—दीपैः सह देवालयगमनम्, स्नानं दानं जपः पूजा च जनार्दनपरायणतया, शङ्खेऽर्घ्यदानम्, गुरुपूजनम्, वैष्णवकथाश्रवण-पाठः (भागवतादि)। अन्ते कार्तिके तुलसी-उपासना प्रशंस्यते—एकस्यापि तुलसीदलस्य समर्पणं महत्पुण्यकरं कुलशुद्धिकरं मोक्षसाधनं च।
Adhyaya 62
Kamalā-Nāma Ekādaśī Vrata in the Dark Fortnight of Puruṣottama (Adhika Māsa)
अध्यायः ६२ पुरूषोत्तमाख्ये अधिकमासे परमं व्रतम् उपदिशति—कृष्णेन युधिष्ठिराय कथितं ‘कमला-नामैकादशी-व्रतम्’। तत्र मासदेवता, नित्याचाराः, स्नान-विधिः, जप-पाठाः, पूजाक्रमः, आहार-नियमाः, तथा गृहे नदीतीरे तुलसी-समीपे विष्णोः पुरतः जपस्य फल-विशेषश्च प्रश्नोत्तररूपेण निरूप्यते। अनन्तरं व्रतविधिः कथान्तरितः—अपमानितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रः भ्रमन् पुरूषोत्तमकाले प्रयागं त्रिवेणीं प्राप्य हरिमित्राश्रमे मुनिभिः सह सङ्गच्छति, तैः सहैकादशीं सम्यगाचरति। मध्यरात्रौ लक्ष्मीः (कमला/पद्मा) प्रादुर्भूय व्रतस्य माहात्म्यं प्रशंसति, ऐश्वर्यं कुल-प्रवृद्धिं च वरान् ददाति, पावनत्वहेतुतया श्रवणस्य (धर्मकथाश्रवणस्य) महत्त्वं विशेषेण प्रतिपादयति। अन्ते संक्षेपेणैकादशी-प्रक्रिया निर्दिश्यते—मन्त्रजपः, उपवासः, रात्रिजागरः, देवस्नापनम्, ब्राह्मण-भोजनदानम्, पारणाकाल-नियमश्च; एतदनुष्ठानात् विष्णुलोक-प्राप्तिः पाप-क्षयश्च मोक्षलाभश्च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 63
The Greatness and Procedure of Kāmadā Ekādaśī (in the Puruṣottama Month) with Nirjalā Emphasis
अध्यायेऽस्मिन् एकादशीव्रतस्य परममहिमा निरूप्यते। कलियुगे पापनाशनं, धर्मार्थकाममोक्षप्रदं चैतद्व्रतमिति श्रीकृष्णो युधिष्ठिरं प्रति प्रतिपादयति। युधिष्ठिरः एकादशीसेविनां विष्णुरूपत्वं प्रशंसन्, केषाञ्चित् पापरूपदर्शनस्य कारणं पृच्छति; तत्र श्रीकृष्णः भक्त्या शुद्धेन विधिना, विशेषतः निर्जलनियमेन, व्रतस्य सिद्धिं दर्शयति। दशम्यां संयताहारः, एकादश्यां नन्दातिथिसम्बद्धा निर्जला उपवासः, जागरणं पुरुषोत्तमपूजनं च विधीयते; द्वादश्यां भद्रातिथिसम्बद्धं यथाविधि पारणं कर्तव्यम्। दशमी-एकादशी-द्वादशीषु वर्ज्यानि कर्माणि निर्दिश्यन्ते। अन्ते परमगति-प्राप्तिफलम्, तथा श्रवणपठनमाहात्म्यं सहस्रगोदानतुल्यं पुण्यं च प्रतिज्ञायते; व्रतवर्णने पुलस्त्यस्य नामोल्लेखः, उपसंहारे उमापति-नारदसंवादसूचनं च दृश्यते।
Adhyaya 64
The Glory of Cāturmāsya (Four-Month Observance)
नारदः महादेवं पप्रच्छ—यदा हरिः योगनिद्रां गच्छति तदा प्रसिद्धं चातुर्मास्यव्रतं कथं कर्तव्यमिति। शिवः कालं निरूपयति—आषाढशुक्लैकादश्यां विष्णोः शयनसंस्कारः; सूर्ये मिथुनस्थे शयनं, तुलास्थे प्रबोधनम्। अस्मिन्काले केषाञ्चन मङ्गलक्रियाणां विरामो निर्दिश्यते, तथा विशेषभक्तिनियमाः—भूमौ शयनम्, आहारनिग्रहः (षड्रसानां त्यागादयः), मौनं, शौचाचारः, विष्णुपूजा-विग्रहप्रतिष्ठा, नैवेद्य-दीप-धूपोपहाराः, तुलसीसेवा, नामजपः, पुराणश्रवणं च। अथ फलश्रुतिः विस्तरेण—चातुर्मास्यपालनं महायज्ञानां तुल्यं, सहस्राश्वमेधसमं पुण्यं च; विशेषत्यागाः विशेषफलैः संयोज्यन्ते—रूपलाभः, पुत्रप्राप्तिः, स्वर्गलोकाः, अन्ते वैकुण्ठप्राप्तिश्च। अहिंसा, दानं, दया, दमः, इन्द्रियनिग्रहः इत्यादयः सामाजिक-धर्मोपदेशाः कथ्यन्ते; कलियुगे निन्दा, अशौचं, दुष्टसङ्गः इत्यादीनां दोषाः प्रदर्श्यन्ते। अन्ते श्रवणमात्रेणापि व्रतस्य पावनं पुण्यं भवतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 65
The Concluding Observance (Udyāpana) of the Cāturmāsya Vows
अध्यायेऽस्मिन् चातुर्मास्यव्रतानाम् अनिवार्यं समापनकर्म ‘उद्यापनम्’ इति निरूप्यते। नारदः समापनविधिं पप्रच्छ; उमापतिः शिवः प्रत्युवाच—उद्यापनं विना व्रतफलस्य पूर्णप्राप्तिर्न भवति, अपूर्णानुष्ठाने च महत् पापफलमपि सम्भवति। चातुर्मास्ये समाप्ते जगन्नाथस्य प्रबोधानन्तरं व्रती ब्राह्मणान् उपगम्य क्षमां याचते, देवस्य प्रसादं प्रार्थयते, तथा यत् त्यक्तं तस्य प्रतिनिवर्तनार्थं प्रतिदानं ददाति—यथा तैलत्यागे घृतं, घृतत्यागे क्षीरं इत्यादि। मौनदिने सुवर्णयुक्ततिलपिण्डदानं, भोज्यदिने दधियुक्तान्नदानं, रात्रिभोजनव्रते षड्रसयुक्तभोजनं, गोवृषदानं सुवर्णसहितं, दीपदानं (सुवर्णदीपः अपि), पादुका-धान्य-फल-कोष्ठागारादिदानं च निर्दिश्यते। अन्ते शङ्खचक्रगदाधरं अनादिं विष्णुं पापहन्तारं शुद्ध्या पूजयित्वा व्रतस्य पूर्णता प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 66
Propitiation of Yama (Crossing the Vaitaraṇī through the Dvādaśī/Vaitaraṇī-vrata)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः नरकभय-वैतरणी-नदी-त्रास-निवारणार्थं यमस्य प्रीतिविधिं पप्रच्छ। महादेवः प्रत्युवाच—मुद्गल-मुनिं यमकिंकरैः प्रमादात् गृहीतं दृष्ट्वा, तदुपलक्ष्य यमधर्मराजेन कृष्णपक्ष-द्वादश्याः ‘वैतरणी-व्रत’स्य महिमानं प्रकाशयितुं प्रवृत्तम् इति। अनन्तरं व्रतविधिः सविस्तरं निरूप्यते—उपवासः, तीर्थस्नानं मृत्तिका-गोमय-तिलैः सह मन्त्रैश्च, गोविन्द-विष्णोः पूजनम्, पात्र-सम्भारः, मण्डल-रचना, यमस्य चित्रगुप्तस्य च आवाहन-नमस्काराः, वैतरण्याः/जयायाश्च वन्दनम्। तुलसी-सेवा, तिलक-शस्त्रचिह्न-धारणं, गोपूजा चाङ्गत्वेनोक्तम्; फलतः पापनाशः, यमभय-निवृत्तिः, वैतरणी-तरणं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 67
The Glory of Gopī-candana (Sacred Vaiṣṇava Clay)
अध्यायेऽस्मिन् गोपीचन्दनस्य (गोपिकाचन्दनस्य) माहात्म्यं वर्ण्यते। एतत् वैष्णव-तिलकलेपनार्थं पवित्रं मृत्तिकाद्रव्यं चलतीर्थरूपं गृहशुद्धिकरं च प्रोच्यते; यत्रैतत् निहितं तत्र शोकमोहमलिनता-अमङ्गलानि न तिष्ठन्ति, पितरः प्रीयन्ते, कुलं च वर्धते इति। गोपीपुष्करसम्बद्धा मृत्तिका देहशुद्धिकरी रोगनाशिनी च, लेपनात् पावनत्वं ददाति इति कथ्यते। तस्य धारणं मोक्षप्रदं, सर्वतीर्थक्षेत्रैः प्रशस्तं च; तुलसीकाष्ठेन तुलसीमूलमृदा च सह तस्य साम्यं निर्दिश्यते। गोपीचन्दनं हरिचन्दनेन सह कल्कीकृत्य लेपनविधिः प्रदर्श्यते। अन्ते पापक्शयस्य दृढा प्रतिज्ञा क्रियते—महापातकिनामपि सद्यः शुद्धिः, विष्णोः परमं पदं च लभ्यते इति।
Adhyaya 68
Glorification and Characteristics of the Vaiṣṇavas
अत्र महेश्वरः नारदं प्रति वैष्णवानां लक्षणं महिमानं च निरूपयति। यो विष्णुनिष्ठः, विष्णुभक्त्या सर्वकर्माणि समर्पयति, क्षमादयादयालुतपःसत्यशौचादिगुणैः समन्वितः, हिंसाधर्मं च परित्यजति, स वैष्णव इति कथ्यते। बाह्यलक्षणेषु तुलसीमालाधारणं, द्वादशतिलकधारणं, शङ्खचक्रगदापद्मादिविष्ण्वायुधचिह्नधारणं च निर्दिश्यते। तेषां दर्शनमात्रेण पावनत्वं, कुलानां मोचनशक्तिः, कलियुगे विष्णुसमत्वेन पवित्रता च प्रशस्यते। वैष्णवानां माननं, पूजनं, अन्नदानं च महाफलप्रदं—सर्वदेवतार्चनतुल्यं, ब्राह्मणभोजनफलस्य बहुगुणितं च—इति शिवेन उपदिश्यते।
Adhyaya 69
The Śravaṇa–Dvādaśī Vow (Akṣaya Merit on the Śravaṇa Nakṣatra Dvādaśī)
नारदः शिवं पृच्छति—ये तीव्रं उपवासं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तेषां कृते एका परमपुण्यद्वादशी का? शिवः भाद्रपदशुक्लद्वादशीं श्रवणनक्षत्रयुक्तां (विशेषतः बुधवासरसंयुक्तां) प्रशंसति; तस्मिन् दिने कृतं दानं जपः पूजनं च अक्षयफलप्रदं भवतीति। तत्र संगमस्नानं, कलशे जलाधारे जनार्दनस्य स्थापना, घृतपाकान्ननैवेद्यं, रात्रौ जागरणं, प्रातः पूजनं, गोविन्दमन्त्रजपः, विदुषे ब्राह्मणाय भोजनदानं च विधीयते। पुलस्त्यः पुरावृत्तं कथयति—भयानके मरुदेशे मार्गभ्रष्टो वणिक् प्रेतान् ददर्श; तत्रैकः प्रेतः स्वकथां निवेदयति। स पूर्वं श्रवण-द्वादश्यां जलाशय-दानं अन्नादि च दत्तवान्, तेन प्रतिदिनं बहून् प्रेतान् तर्पयितुं शक्नोति; किन्तु नास्तिक्यदोषात् प्रेतत्वं न जहाति। स वणिजं निधिं प्रापयितुं, गोविन्दनामगोत्रादिभिः गायाशीर्षे श्राद्धं कर्तुं च उपदिशति; तेन स प्रेतः मुक्तो भवति। वणिक् ततः प्रतिवर्षं संगमे श्रवण-द्वादशीव्रतं चरन् अन्ते वैकुण्ठं प्राप्नोति।
Adhyaya 70
The Three-Nights Vow at a River
नारदः शिवं पृच्छति—येनोपदेशेन दुःखं न पश्येत्। उमापतिः तस्मै नदी-त्रिरात्र-व्रतं कथयति, यत् आषाढे वर्षाकाले च नदीपूरसमये विशेषतः कर्तव्यम्। प्रातःस्नानं, नदीपूजनं, उपवासः (अथवा एकभोजन-विकल्पः), अखण्डदीपदानं, नदीं वरुणं च आवाह्य पूजनं, तथा जलशयिनं केशवं—अनन्तरूपं—प्रतिष्ठाप्य आराधनं विधीयते। भक्ताः अर्घ्यं, ऋतुफलानि, घृतपाकं नैवेद्यं च समर्प्य त्रिरात्रं शौचाचारं पालयन्ति। तृतीयरात्र्यन्ते हविष्यन्नेन पारणं कृत्वा गो-वस्त्र-तिल-हिरण्यदानं, वरुणप्रतिमा/मण्डलदानं, पात्ररत्नादिदानं च, ब्राह्मणभोजनं गुरुपूजनं च कुर्युः। अस्य व्रतस्य फलानि—आरोग्यं दीर्घायुः श्रीः सन्तानं स्वर्गे मानः, नरकगतिनिवृत्तिश्च।
Adhyaya 71
The Greatness and Transmission of the Viṣṇu Thousand Names (Dialogue of Śiva and Nārada)
नैमिषारण्ये ऋषयः सूतं प्रशस्य पप्रच्छुः—नारदः कथं हरिनाममहात्म्यं ज्ञातवान् इति। सूतः कथयति—नारदः मेरुं गत्वा ब्रह्माणं पप्रच्छ, विशेषतः कलियुगे नामजप एव प्रधानोपायः इति। ब्रह्मा हरिनाम्नः पापहर्तृत्वं तीर्थयात्रा-प्रायश्चित्तादपि श्रेष्ठत्वं च स्तौति, ततः कैलासं प्रेषयति—शिवः परमो वैष्णवः, रहस्यं सम्यग् जानाति इति। नारदः कैलासे विश्वेश्वरं शिवं समुपगम्य विष्णोः सहस्रनामोपदेशं याचते। शिवः पार्वत्यै पूर्वं स्वयम् उक्तं रहस्यं स्मारयन् ऋषि-छन्दो-बीज-शक्ति-कीलक-विनियोग-न्यासादि विधानं निर्दिश्य सहस्रनामं फलं च पठति। अन्ते गोपनीयता, अधिकारिनिर्णयः, श्रद्धाभक्तिसहितस्य जपस्य महिमा च उपदिश्य, एकनाम्नि ‘राम’ इत्यस्मिन् स्वस्य परमप्रियत्वं सूचयति।
Adhyaya 72
The Greatness of Viṣṇu’s Thousand Names
अस्मिन्नध्याये श्रीमहादेवः गिरिकन्यां प्रति विष्णोः सहस्रनामस्तोत्रस्य महिमानं वर्णयति। कलियुगे सर्वेषां मोक्षसाधनत्वेनैतत् परं साधनमिति, नित्यपाठेन सर्ववर्णानां हितं भवतीति, विशेषतः शूद्राणामपि अधिकारोऽस्तीति च प्रतिपादयति; अर्धपाठमात्रेणापि विष्णोः परमं पदं प्राप्यते इति निश्चयं ददाति। विन्यासशुद्ध्या, एकाग्रचित्तेन, अविक्षेपेण च जपः कार्य इति उपदिश्यते; दास्यभावेन भक्त्या पाठः फलद इति च। सहस्रनामे सर्वतीर्थसरितां सन्निधिः समाहित इति, आयुः-श्री-प्रजावृद्धिः, कुलसमृद्धिः, यात्रादोषनिवृत्तिः च फलानि प्रतिज्ञायन्ते। अन्ते तुलसीदलसमर्पणेन सह एकस्यापि नाम्नः कीर्तनं महायज्ञानां फलात् अपि अधिकं भवतीति परमं वचनं निगद्यते।
Adhyaya 73
Rāma Protective Hymn (Rāma-Rakṣā Stotra/Kavaca)
उत्तरे खण्डे शिव–नारदसंवादे महादेवो रामरक्षास्तोत्रं प्रवर्तयति। तस्य ऋषिं विश्वामित्रं, देवतां श्रीरामं, छन्दोऽनुष्टुभं, विनियोगं च विष्णुप्रीत्यर्थं जप इति निर्दिशति। ततः कवचविधिना श्रीरामस्य तथा तदनुगतानां दिव्यनाम्नां स्मरणेन हृदयकण्ठनाभिहस्तपादनेत्रकर्णजिह्वादीनां सर्वाङ्गरक्षणं वर्ण्यते। जपफलरूपेण दीर्घायुः सुखं मेधा श्रीसमृद्धिः स्थिरा रक्षा च, अन्ते मोक्षप्राप्तिश्च प्रतिपाद्यते। ब्रह्मणा नारदाय, तेन पुण्येभ्यः जनैः परम्परया प्रदेयमिति, तथा शयाने गृहे गच्छन् सर्वावस्थासु पाठेन पुण्यवृद्धिरिति चोपसंहरति।
Adhyaya 74
The Dharma of Charity: Sattvic Tapas and the Supremacy of the Householder
अध्यायः ७४ (प.पु. ६.७४) धर्मं त्रिवर्गस्य—अर्थकाममोक्षाणां—मूलं प्रशंसति। तपः गुणभेदेन त्रिधा निरूप्यते—सात्त्विकं तपः ऊर्ध्वगमनहेतुः, रजस्तामसौ तु कामक्रोधहिंसादिभिः बद्ध्वा लौकिकफलासक्तिं जनयतः। अनन्तरं गार्हस्थ्यधर्मस्य महिमा दृढतया प्रतिपाद्यते—यः इन्द्रियसंयमं करोति तस्य गृहमेव वनं भवति। गृहस्थाः श्रेष्ठाश्रमत्वेन स्तूयन्ते, यतः ते भिक्षुकतपस्विनः अन्नदानातिथिसत्काराभ्यां धारयन्ति। पूजादिनकर्मानन्तरं शुभकालेषु दानं कर्तव्यमिति उपदिश्यते, दुष्टोपार्जितधनदानस्य दोषोऽपि सूचितः। अन्ते पापकर्मणां दुर्गतिं दानस्य शोधनशक्त्या सह विरोधयन्, सम्यगुपार्जितं सम्यगर्पितं च दानं श्रीस्वर्गप्रदं, अन्ते च वैष्णवपदप्राप्त्युपायभूतं इति निष्कर्षयति।
Adhyaya 75
The Greatness of Gaṇḍikā Tīrtha (Gaṇḍakī River & Śālagrāma Field)
अध्यायेऽस्मिन् गण्डिकातीर्थस्य (गण्डकीनद्याः) माहात्म्यं महादेवेन उमां प्रति निरूप्यते। सा गङ्गासमा पावनी, यत्र विष्णोः क्षेत्रे शालग्रामशिलाः नानारूपेण प्रादुर्भवन्ति; तत्र ऋषयः, देवाः, सिद्धादयश्च निवसन्ति इति क्षेत्रस्य परमपावनता स्तूयते। नदीदर्शनस्पर्शनमात्रेणापि महापातकानि नश्यन्तीति प्रतिपाद्यते। आषाढमासे विशेषतः तीर्थयात्रा, मासपर्यन्तं व्रतचर्या, स्नानं, दानं, तथा तारकमन्त्रस्य निरन्तरजपश्च विधीयते। द्विजानां शङ्खचक्रलाञ्छनधारणं वैष्णवचिह्नरूपेण मोक्षहेतुत्वेन निर्दिश्यते, तेनैव ‘सत्यो वैष्णवः’ इति भावः प्रतिपाद्यते। अन्ते परमोक्तिः—गण्डिकासमं तीर्थं नास्ति, द्वादशीसमं व्रतं नास्ति, केशवात् परो देवो नास्तीति।
Adhyaya 76
The Hymn for Auspicious Occasions and the Rites for the Departed
उमा–महेश्वरसंवादे महादेवः एकं मोक्षप्रदं स्तोत्रं तदनुष्ठानं च निरूपयति। तस्य स्तोत्रस्य महिमानं वर्णयन् स पापिनामपि महापातकिनामपि तद्भक्त्या स्तुत्या च उद्धारः स्यादिति प्रतिजानाति। अनन्तरं ब्रह्मणा नारदाय कथित इति परम्परया निगदितं स्तोत्रं प्रवर्तते, यत्र परं तत्त्वं नारायणो विष्णुः, स एव राघवो राम इति च प्रतिपाद्यते। विराट्स्वरूपवर्णनं, यज्ञ-ओंकार-वैषट्-ऋत्विजां च तादात्म्यं, वेदसमतुल्यफलप्रदत्वं च सूच्यते। मरणकाले स्मरणं, त्रिसन्ध्येषु जपः, पिण्डदानोत्तरं श्राद्धकाले विशेषफलप्राप्तिः, रहस्यरक्षणं, लेखनं दानं च, शङ्खचक्रचिह्नधारणं तथा तुलसीबीजमालाधारणं च विधीयते। फलश्रुतौ पितॄणां विष्णुलोकप्राप्तिः, ऐहिकवृद्धिः, अन्ते मोक्षश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 77
The Rite and Narrative of Ṛṣi-pañcamī (Rishi Panchami Vrata)
महादेवः पार्वतीं प्रति वदति—सन्तान-श्री-वर्धनं परमं व्रतमस्ति। ततोऽन्तरङ्गकथायां वेदविद् ब्राह्मणो देवशर्मा श्राद्धं यथाविधि करोति, अतिथीन् सत्कारयति; तथापि तस्य गृहे वृषभः शुनी च वाचं कुर्वन्तौ स्वदुःखं निवेदयतः—अशौच-दोषेण, अवमान-उपेक्षाभ्यां च पूर्वकर्मशेषेण दुःखं प्राप्नुतः। देवशर्मा तौ स्वपितरौ पुनर्जातौ ज्ञात्वा मुनिसमीपं गच्छति; वसिष्ठादयः तं समाश्वास्य कारणं व्याचक्षते। कश्चन ऋषिः पूर्वजन्म-हेतुं कथयति, भाद्रपद-शुक्ल-पञ्चम्यां ऋषि-पञ्चमी-व्रतं प्रायश्चित्तं निर्दिशति—सप्तर्षीणां पूजनं, मण्डल-कुम्भ-स्थापनं, ऋष्यन्न-नैवेद्यं, दक्षिणा, जप-पाठश्च। एतद्व्रतं रजस्वला-सम्बन्धाशौचादिजन्यं पापं नाशयति, पितॄणां मोक्षं ददाति; व्रतिनः अन्ते विष्णुलोकं प्राप्नुवन्ति।
Adhyaya 78
Apāmārjana Hymn and Rite of Purification (Disease–Poison–Graha Pacification)
अध्यायेऽस्मिन् (उत्तरे खण्डे) अपामार्जनं नाम परमं शुद्ध्युपायं वर्ण्यते—व्याधि-विष-ग्रहपीडा-भूताभिचारादीनां प्रशमनाय। महादेवः गिरिजां प्रति तस्य प्रमाण्यं परम्परया दर्शयति—ब्रह्मा पुलस्त्याय, पुलस्त्यो दालभ्याय उपदिदेश; तथा धर्मपालनं विष्णुप्रीतिः च रक्षाकरौ, अधर्मेण तु पीडासम्भव इति प्रतिपाद्यते। मुख्यविधौ विष्णुन्यासः कथ्यते—देवनामानि अवतारांश्च देहे देहदेशेषु विन्यस्य, ततः शुचिना कुशेन मार्जनं कृत्वा शुद्धिं कुर्यात्। स्तोत्रभागे विष्णुं, नृसिंहं, विशेषतः सुदर्शनचक्रं च आह्वयति—ज्वर-विष-प्रेत-ग्रहग्रहणादीन् छिनत्तु, शान्तिं ददातु इति। अन्ते फलश्रुतिः, लोभादिदोषनिषेधः, तथा जनार्दनस्योपसंहारः—कुशो विष्णोः शरीरसम्भवः, तेन शमनं आरोग्यं च प्राप्यते इति।
Adhyaya 79
The Greatness of the Apāmārjanaka (Cleansing Hymn/Rite)
अध्यायेऽस्मिन् अपामार्जनकस्य परमाद्भुतं माहात्म्यं वर्ण्यते। उमापतिः महादेवः शैलजां प्रति उपदिशति यत् एकाग्रया जपक्रियया एषः शुद्धिमन्त्रः विशेषतः पुत्रकामनायां सिद्धिदः, नित्यजपिनां च नानाविधकामान् पूरयति। वर्णानुसारं फलविभागोऽपि कथ्यते—ब्राह्मणानां विद्या, क्षत्रियाणां राज्यलाभः, वैश्यानां धनसमृद्धिः, शूद्राणां भक्तिवृद्धिः; श्रवणजपाभ्यां सर्वेषां भक्ति-पुण्यवृद्धिः स्यात्। अस्य पुण्यं सामवेदसमं इति, तत्क्षणात् पापनाशकत्वं च प्रतिपाद्यते। वैष्णवाचाराः सहिता निर्दिश्यन्ते—भूर्जपत्रे लिखित्वा कण्ठे धारयेत्, एकश्लोकपाठानन्तरं अपि तुलसीसमर्पणं कुर्यात्, तुलसीमालां धारयेत्, शङ्खचक्रादि वैष्णवचिह्नानि धरेत्। रक्षोपायत्वेन बालरोगशमनं, ग्रहपीडानिवारणं, भूतप्रेताद्युपद्रवशमनं, विषहरणं, अपस्मारादिनिवारणं च कथ्यते। अन्ते विष्णुलोकप्रवेशः, परममोक्षलाभश्च; भागवताः कुलानामपि तारकाः इति निष्कर्षः।
Adhyaya 80
The Glory of Viṣṇu (Viṣṇu-Māhātmya): Bhakti as the Highest Dharma
शिव–पार्वतीसंवादे महादेवो विष्णोर्माहात्म्यं श्रवणमात्रेणापि मोक्षप्रदं प्राह। ततः स दृष्टान्तपरम्परां प्रवर्तयति—युधिष्ठिरो भीष्मं पृच्छति: धर्माणां मध्ये कः परमो धर्म इति, विविधमतभेदान् कथं निर्णीयात् इति। भीष्मः प्राचीनं पुण्डरीक–नारदसंवादं निवेदयति। पुण्डरीकः शुद्धब्रह्मचर्ये स्थित्वा तीर्थयात्रां कृत्वा शालग्रामं गत्वा, मन्त्रनिष्ठया भक्त्या नारायणं ध्यायन् साक्षात् विष्णोर्दर्शनं प्राप्नोति। नारदः ब्रह्मा च एकं सिद्धान्तं प्रकाशयतः—धर्मो वेदाः यज्ञाः जगच्च सर्वं नारायणाधिष्ठितम्। अन्ते भगवान् विष्णुः पुण्डरीकाय सान्निध्यं प्रसादं च दत्त्वा नाममहिमानं तथा अष्टाक्षरमन्त्रं “ॐ नमो नारायणाय” सर्वसाधारणं सर्वफलप्रदं विशेषतः कलियुगे इति प्रतिपादयति।
Adhyaya 81
The Greatness of the Gaṅgā (Ganga Mahatmya)
पार्वती शिवं प्रार्थयते—गङ्गायाः माहात्म्यं पुनरपि विस्तरेण कथयतु। ततोऽयं उपाख्यानरूपेण महाभारत-प्रसङ्गे प्रविशति—शरशय्यायां स्थितं भीष्मं परितः ऋषयः समागताः; युधिष्ठिरो देशान् पर्वतान् आश्रमांश्च कतमाः पुण्यतमाः इति पृच्छति। भीष्मः प्राचीनं वृत्तान्तं निवेदयति—शिबिराजेन सम्बद्धस्य उञ्छवृत्तिधर्मपरायणस्य आदर्शस्य समीपं सिद्धः आगत्य उपदिशति। त्रिपथगा गङ्गया यत्र भूमिः स्पृष्टा, तदेव धन्यं देशं; गङ्गास्नानं, गङ्गाजलं पानं, ‘गङ्गा’ इति स्मरणोच्चारणमात्रं च पापान् नाशयति—तपः, संन्यासः, शतयज्ञाश्चापि तेनातिक्रम्यन्ते। प्रयाग-वेणी, गङ्गाद्वार, कनखल, कुशावर्तादयः तीर्थविशेषाः प्रशस्यन्ते; एते वैकुण्ठप्राप्तेः सोपानभूताः, पुनर्जन्मबन्धविमोचनहेतवश्च इति निष्कर्षः।
Adhyaya 82
Glories and Characteristics of Servant-Vaiṣṇavas (Marks of a Vaiṣṇava and Proper Worship)
उमा महेश्वरं पृच्छति—वैष्णवानां लक्षणं महिमा च किमिति। शिवः वैष्णवस्य आचारधर्मान् निरूपयति—शौचं सत्यं क्षमा दया, अनासक्तिः, वेदविचारः, अतिथिसत्कारः, अग्निहोत्रपालनं, सर्वभूतहितैषिता च; तथा शङ्खचक्रादि वैष्णवचिह्नानां दर्शनं। भक्तनिन्दा पुनःपुनः अधोगतिजन्महेतुरिति स कठोरं निषेधं करोति। अनन्तरं अर्चनाविधिः कथ्यते—धातुशिलामयस्य गोपालकृष्णविग्रहस्य निर्माणं, शालग्रामद्वारवटीशिलयोः माननं, आगमवेदोक्तमन्त्रैः प्रतिष्ठापनं, षोडशोपचारैः पूजनं च। ततः शिवः विष्णुशिवयोः अभेदं प्रतिपादयति, परनिन्दासंयुक्तं संकीर्णपूजनं निन्दति। नारदप्रह्लादाम्बरीषध्रुवादयः तथा कलियुगेऽपि शूद्रभक्तः हरिदासः—एते दृष्टान्ताः भक्तेः सर्वव्यापकत्वं प्रकाशयन्ति।
Adhyaya 83
The Great Swing Festival (Dolā-mahotsava)
उमायाः मासानुसारं व्रत-महोत्सव-विधानं जिज्ञासायां महेश्वरः चैत्रशुक्लपक्षे डोलामहोत्सवस्य विधानं निरूपयति। विशेषतः एकादश्यां भगवान् कृष्णो/विष्णुः डोलायां समासीनः सार्वजनिकतया पूजनीय इति, तस्य दर्शन-मात्रेण कलियुगे महापातकिनामपि शुद्धिः स्यादिति महिमा वर्ण्यते; येऽपि पापिनः प्रभुं पश्यन्ति, मृदुं डोलां चालयन्ति, ते मोक्षं प्राप्नुवन्तीति प्रशंस्यते। देवा नागा गन्धर्वा अप्सरसः ऋषयश्च समागत्य तत्रोत्सवं सेवन्त इति विश्वव्यापी-समागमः कथ्यते। गायत्री-प्रकारेण उपासना, “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” इति मन्त्रजपः, षोडशोपचारपूजा, अङ्ग-कर-शारीरकन्यासाः, श्रीलक्ष्म्या सह प्रतिष्ठापनं, पञ्चवाद्यैः आरती, अर्घ्यदानं, गुरवे दक्षिणा, वैष्णवेभ्यः वितरणं, भक्तिगीत-नृत्यादि च विधीयते; एवं स उत्सवः विधिपूजा-समुदायभक्त्योः समन्वितः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 84
The Great Festival of Damanaka (Spring Damana Blossom Rite)
अध्यायेऽस्मिन् चैत्रमासे दमनक-महोत्सवविधानं निरूप्यते। शुक्लपक्षे द्वादश्यां मुख्यं व्रतम्, तस्य पूर्वरात्रौ एकादश्यां जागरणपूर्वकं पूजनं कर्तव्यमिति कथ्यते। वैष्णवोत्सवत्वेऽपि सर्वतोभद्र-मण्डले कन्दर्पस्य (कामस्य) रत्याः सह प्रतिष्ठापनं, दिग्विन्यासः, मन्त्रन्यासः, कामगायत्रीजपः अष्टोत्तरशतसंख्यया च विधीयते। ततः केशव-जगन्नाथ-जनार्दनं लक्ष्म्या सह सम्पूज्य रात्रौ जागरणं, दमनाङ्कुर-पुष्पैः अर्घ्य-नैवेद्यादिभिः समर्पणं च कर्तव्यम्। अन्ते गीत-वाद्य-नृत्यैः सह जलक्रीडादि, गुरवे दक्षिणादानं, बान्धवैः सह भोज्यसमाराधनं च निर्दिश्यते। महादेवः प्रतिपादयति—जगन्नाथपूजायां शिवपूजापि समाविष्टा; अस्य महोत्सवस्य दर्शनमात्रेणापि महापातकक्षयः। वसुधा-समृद्धिः, कुलवृद्धिः, सहस्रगोदानतुल्यं पुण्यं, वसन्तकाले पुष्पभक्त्या मोक्षश्च फलत्वेन प्रशंस्यते।
Adhyaya 85
The Great Festival of the Lord’s Repose (Śayana) in Water
अध्यायेऽस्मिन् महादेव उमान् प्रति जलस्थं हरिं विष्णुं केशवं जनार्दनं माधवं च उद्दिश्य ऋतुकालिकं वैष्णवव्रतम् उपदिशति। वैशाख–ज्येष्ठयोः विशेषतः एकादशी–द्वादश्योः काले गीतवाद्यनृत्यैः सह महोत्सवः कार्यः। मृद्वेदिकायां “विष्णोः शय्या” निर्माय शीतलसुगन्धितं जलं सिद्धीकृत्य, शालग्रामरूपेण, तदभावे गोपालरामादिमूर्त्या वा विष्णुं प्रतिष्ठापयेत्। जलमध्ये स्थित्वा तुलसीसुगन्धितजलेन निर्दिष्टमन्त्रैः पूजनं कृत्वा द्वादश्यां रात्रौ विशेषार्चनं जागरणं च विधीयते। अस्य व्रतस्य फलम् अतिमहत्—महायज्ञानां तुल्यं पुण्यं, कुलशुद्धिः, यमयातनाविमोचनं, वंशस्य नरकत्राणं, अन्ते च सायुज्यं मोक्षं च। श्रद्धाहीनता, पापबुद्धिः, नास्तिक्यं, नित्यसंशयः, केवलतर्कपरता—एते पञ्च भावाः फलप्रतिबन्धकाः इति चेतयति।
Adhyaya 86
Pavitrāropaṇa: The Rite of Offering the Consecrated Pavitra to Viṣṇu
अस्मिन्नध्याये महादेवः पार्वतीं प्रति श्रावणमासे वार्षिकं पवित्रारोपणव्रतमुपदिशति। संवत्सरपूजापरिपूर्त्यर्थं विष्णोः पवित्रसूत्रस्य वा पवित्रमालायाः समर्पणं भक्तिजननं च कथ्यते। तत्र क्षौमादिद्रव्याणि, रजतं सुवर्णं च, तदभावे प्रतिनिधानानि; त्रिगुणसूत्रनिर्माणः, प्रक्षालनं, ग्रन्थिसंख्या, सुगन्धिरञ्जनवर्णनियमाः, लिङ्गे प्रतिमायां वा प्रमाणानुपातेन आरोपणविधिश्च निर्दिश्यते। शुक्लकृष्णपक्षयोस्तिथ्यनुसारं देवतानां विनियोगः, पवित्रस्य पेटिकायामाधिवासनं, प्रतिष्ठा-सम्प्रोक्षणादि चोच्यते। ग्रन्थिषु शक्त्यावाहनं, मुद्राक्रमः, मन्त्रजपः—विशेषतः “क्लीं कृष्णाय” इति—दीपपङ्क्तयः, नैवेद्यं, गुरुपूजा, वैष्णवसत्कारः, अन्ते केशवं प्रति क्षमाप्रार्थना च विधीयते। एतत् ‘उत्सवराज’ इति प्रशस्यते; महापावनफलप्रदं, भक्त्या कृतं सर्वेषामपि साध्यं च इति।
Adhyaya 87
Monthly Flower-Offerings (Calendrical Floral Worship)
अध्यायः ८७ (मासिकपुष्पम्) उमामहेश्वरसंवादरूपेण विष्णोः (केशव-माधव-जनार्दन-गोविन्द-जगन्नाथ) पूजायै मासानुसारं पुष्पपत्रादीनां विधानं निरूपयति। चैत्रादारभ्य फाल्गुनपर्यन्तं चम्पकं, यूथिका/मल्लिका, बिल्वपत्रं, पद्मं, रक्तपुष्पाणि, केतकीपत्राणि, कदम्बं, तुलसी, अतसी, दूर्वा, बकुलं, पुन्नागादीनि यथाकालं समर्पणीयानीति महादेवः देवीम् उपदिशति; क्वचित् ऋतुलक्षणानि (वर्षाकालः, सूर्यस्य वृषभस्थिता) अपि निर्दिश्यन्ते। एतत् स्तोत्रवत् पुनःपुनः प्रतिपाद्यते यत् देवदेवस्य पूजया सर्वदेवताः पूजिताः भवन्ति, पापक्षयः सिध्यति, इष्टसिद्धिः लभ्यते, अन्ते च वैकुण्ठप्राप्तिः। एवं पुष्पभक्तिः सुलभा साधना सति मोक्षमार्गत्वेन प्रशस्यते।
Adhyaya 88
The Greatness of Kārtika: The Pārijāta Tree Episode and the Tulāpuruṣa Gift
अत्र कार्तिकमासस्य माहात्म्यं प्रास्ताव्यते। नारदः कल्पवृक्षसमुद्भवैर्दिव्यपुष्पैः सह द्वारकां समायाति। श्रीकृष्णो नारदं सत्कृत्य तानि पुष्पाणि स्वमहिषीभ्यः प्रददाति; सत्यभामां तु अनवधानतः परिहाय, सा रोषेणान्तःपुरं प्रविश्य विरराम। तां प्रसादयितुं कृष्णो गरुडं समाहूय सत्यभामया सह देवेन्द्रलोकं गत्वा पारिजातवृक्षं याचते; इन्द्रस्य प्रतिषेधेऽपि भगवान् तं समूलमुत्पाट्य द्वारकां निनाय। ततः सत्यभामा नारदं पप्रच्छ—“जन्मजन्मनि एवंविधं पतिं कथं लभेयम्?” इति। नारदस्तुलापुरुषदानविधिं निर्दिशति। सा पारिजातेन सह कृष्णं तुलायां निधाय, विधिवत् नारदाय दानरूपेण समर्प्य पूजयति; नारदश्च प्रसन्नः प्रस्थितः। अनन्तरं कृष्णः सत्यभामायाः पूर्वजन्मकृतपुण्यं कथयन्, नानाभक्तिमार्गाणां भेदेऽपि सर्वेऽन्ते मय्येव लीयन्ते इति एकात्मतत्त्वं प्रतिपादयति।
Adhyaya 89
Account of Satyā’s Previous Birth (Kārttika-vrata Phala)
श्रीकृष्णः सत्यां प्रति पूर्वजन्मवृत्तान्तं कथयति। तत्र एका स्त्री पितृ-भर्तृरक्षणयोः नाशात् दीर्घं शोकविलापं कृत्वा, पश्चात् धर्ममार्गे प्रवृत्ता विष्णुभक्त्या नियमितजीवनं जगाम; एकादशीव्रतं कार्त्तिकव्रतं च नित्यं पालयामास। महादेवः तयोः संयुक्तव्रतस्य अतिशयमहत्त्वं प्रतिपाद्य भोगं मोक्षं च फलरूपेण प्रतिजानाति। कार्त्तिके प्रातःस्नानं (तुलासूर्ययोगे), देवालयमार्जनं, शुभतिलकधारणं, दीपदानं, तुलसीसेवा, रात्रिजागरं चादीनि कर्माणि निर्दिश्यन्ते; एतानि महापातकिनामपि मोक्षप्रदानीति वर्ण्यते। वृद्धावस्थायां सा गङ्गास्नानं कृत्वा विष्णुदूतैः वैकुण्ठं नीयते, कार्त्तिकव्रतस्य भगवत्सामीप्यहेतुत्वं नित्यभगवदवियोगप्रदत्वं च दर्श्यते।
Adhyaya 90
The Resolve/Undertaking to Slay Śaṅkhāsura (and the Greatness of Kārttika & Ekādaśī)
अध्यायेऽस्मिन् सत्यभामया पृष्टं—यदा कालभेदाः सर्वे भगवन्मूर्तय एव, तर्हि किमर्थं कार्त्तिको मासः श्रेष्ठः, एकादशी च प्रिया इति। देवदेवेशः श्रीकृष्णः प्राचीनसंवादं निरूपयति, यत्र नारदः कार्त्तिकमहात्म्यं कथयति। शङ्खासुरो नाम दैत्यः सागरपुत्रः देवान् पराजित्य वेदान् अपहृत्य जलमध्ये निनाय; वेदाः भयात् सलिले लीनाः। ततः ब्रह्मा इन्द्रादयश्च त्रयस्त्रिंशद्देवाः विष्णुं स्तुतिभिः, गीतवाद्यनृत्यदीपोपचारैः, रात्रिजागरणेन च प्रबोधयामासुः। भगवान् प्रसन्नः वरान् दत्त्वा कार्त्तिकव्रतविधानं संस्थापयति—आश्विनशुक्लैकादश्याः आरभ्य प्रबोधिनी/उद्बोधिनीपर्यन्तं जागरणं, स्नानं, पूजनं, दीपदानं, कीर्तनं च। शङ्खासुरवधेन वेदप्रत्याहरणं प्रतिज्ञाय, एतेषां कर्मणां पावनत्वं, भगवत्कृपाप्राप्तिं, अन्ते विष्णुलोकप्राप्तिं च प्रतिपादयति।
Adhyaya 91
The Glory of Prayāga (Prayāga Māhātmya): Recovery of the Vedas and the King of Tīrthas
अस्मिन्नध्याये अवतारकथां तीर्थतत्त्वेन सह संयोज्य प्रयागस्य परममहिमा प्रतिपाद्यते। विष्णुः मत्स्यरूपं धृत्वा क्रमशः घटादिषु वर्धमानः जलराशिषु व्याप्य शङ्खं/शङ्खासुरं निहत्य जयमवाप। ततः स ऋषीन् आज्ञापयामास—जलेषु विकीर्णान् वेदान् संगृह्य आनयन्तु; ते च वेदान् वेदाङ्गैः सह तथा यागविधीन् पुनरुद्धृत्य प्रतिष्ठापयन्ति, येन यज्ञधर्मः पुनः प्रबलोऽभवत्, अश्वमेधप्रसङ्गे देवाः वरान् याचन्ते। भगवान् प्रयागं ब्रह्मक्षेत्रं ‘तीर्थराज’ इति च नित्यकीर्तिमन्तं करोति। तस्य दर्शनमात्रेण महापापक्षयः, विधिवत् श्राद्धकर्मणा पितॄणां उद्धारः, भगवतः सन्निधौ देहत्यागिनां मोक्षश्च प्रतिज्ञायते। विशेषतः माघमासे सूर्ये मकरस्थे प्रातःकाले स्नानं महत्फलदं, सन्निधिमात्रेणापि मोक्षप्रदं च इति नियमः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 92
Description of Observances (Kārttika Vow: Purity, Worship, and Devotional Performance)
अस्याध्याये राजा पृथुः नारदं प्रार्थयति—कार्त्तिके (माघे च) स्नान-व्रतस्य विधिं, आचारान्, तथा व्रत-समापन-क्रमं विस्तरेण कथयेत् इति। उत्तरखण्ड-परम्परया पुलस्त्य-भीष्मसंवाद-रूपेण निर्देशः प्रवर्तते—आश्विन-शुक्ल-एकादश्यां कार्त्तिकव्रतारम्भः, प्रातःकाले ब्राह्ममुहूर्ते उत्थानम्, तथा शौच-नियमाः। विशेषतः मलोत्सर्गानन्तरं शुद्धिः कर्तव्या इति, ब्रह्मचारि-वानप्रस्थ-यति-प्रवासी-स्त्री-शूद्रादीनां भेदेन शौच-प्रमाणं निरूप्यते; मुख-दन्त-शुद्धिः, वनस्पति-प्रार्थना, तथा कतिपयेषु दिवसेषु दन्तधावन-निषेधः, दन्तकाष्ठादि-द्रव्य-नियमाश्चोक्ताः। ततः देवालय-केन्द्रिता भक्तिः प्रतिपाद्यते—विष्णोः (शिवस्यापि) पूजनं, कीर्तनं, गायक-वादकादीनां सत्कारः; कलियुगे ‘यत्र भक्ताः हरिं गायन्ति तत्र विष्णुः निवसति’ इति उपदेशः। अन्ते देवतानुसारं पुष्प-ग्रहण-त्याग-नियमाः, तथा क्षमा-याचना-मन्त्रः प्रदत्तः; एतेन पापक्षयः, व्रतीनां पितॄणां च विष्णुलोक-प्राप्तिः फलरूपेण प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 93
Description of the Bathing Rite (Kārtika Vrata Snāna and Allied Observances)
अस्याध्याये कार्तिकव्रतस्य स्नानविधिः क्रमशः प्रतिपाद्यते। रात्र्यन्ते प्रातःकाले वा पुण्यतोयेषु स्नात्वा, उत्तरोत्तरं श्रेष्ठेषु जलेषु प्रविश्य, अन्ते तीर्थस्नानेन ‘अनन्तफल’प्राप्तिः कथ्यते। साधकः सङ्कल्पं कृत्वा विष्णुं स्मरति, तीर्थेभ्यः तत्तत्प्रतिष्ठितदेवताभ्यश्च अर्घ्यं ददाति; हरि-दामोदरं राधासहितं स्तुत्वा मन्त्रैः आवाहनं करोति। जले प्रवेशे भागीरथीं गङ्गां, विष्णुं, शिवं, सूर्यं च स्मरेदिति विधिः। आश्रमानुसारं स्नानद्रव्यं निर्दिश्यते—गृहस्थस्य तिलामलकचूर्णादिना, यतिनां तु तुलसीमूलमृदा-प्रयोगेन; अमलकतिलयोः मिश्रणे निषिद्धतिथयश्चोक्ताः। स्त्रीणां शूद्राणां च वैदिकमन्त्राभावे पौराणिकमन्त्रैः कर्मानुष्ठानं भेदेन दर्श्यते। अनन्तरं तर्पणं, ब्राह्मणभोजनं, ब्राह्मणपूजनं च देवतापूजनतुल्यमिति प्रतिपाद्यते। अन्ते महादेवेन देव्यै तुलसीपूजाविधिः कथ्यते, कार्तिकव्रतस्य महत्फलं, सर्वसिद्धिप्रदत्वं, वैकुण्ठप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 94
Description of Observances: Disciplines of the Kārttika (Ūrja) Vow
अस्याध्याये नारदः राजानं प्रति कार्त्तिके ऊर्जाव्रतस्य नियमसंहितां प्रवदति। शौच-भक्त्योरैक्यं प्रतिपाद्य मांसं मधु सुरा च तथा केचन शिम्बीधान्य-तैलानि, पलाण्डु-लशुनादयः, कर्कटी-लौकीप्रभृतयश्च वर्जनीयाः इति निर्दिशति। व्यापारदूषितं दुग्धं, ताम्रपात्रस्थितं पयः, तडागजलम्, स्वार्थपाकः—एतेऽपि ‘आमिषवत्’ अशुचयः कथ्यन्ते। ब्रह्मचर्यं भूमिशयनं पत्रपात्रे भोजनं, नियतकालभोजनं, नारकचतुर्दश्यां विना तैलाभ्यङ्गस्य संयमश्च विधीयते। परद्रोह-परस्त्रीगमन-परान्नग्रहण-देवगुरुभक्तनिन्दादीनां निषेधः सामाजिकधर्मरूपेण स्थापितः। तिथिविशेषेषु केषाञ्चिद् शाकानां वर्जनं निर्दिश्य, भोजनात् पूर्वं विष्णवे भागार्पणं ब्राह्मणभोजनं च अनिवार्यं करोति। अन्ते व्रतस्य यज्ञेभ्योऽपि श्रेष्ठत्वं स्तूयते—यमदूताः पलायन्ते, देवाः व्रतिनं रक्षन्ति, भूतबाधा निवर्तते, फलतः वैकुण्ठप्राप्तिः स्यात् इति।
Adhyaya 95
Description of the Udyāpana (Concluding Rite) of the Ūrja/Kārttika Vrata
अध्यायेऽस्मिन् शुक्लचतुर्दश्यां ऊर्जाकर्त्तिकव्रतस्य उद्यापनविधिः प्रदर्श्यते। व्रती तुलसीमध्यं मण्डपं निर्माय द्वारपालान् स्थापयेत्, सर्वतोभद्रमण्डलं लिखेत्, पञ्चरत्नविभूषितं सच्छादनं कलशं स्थापयेत्। ततः श्रीसहितं विष्णुं षोडशोपचारैः पूजयेत्, इन्द्रं लोकपालांश्च सम्यगर्चयेत्। उपवासः, रात्रौ हरिजागरं, गीतवाद्यनृत्यैः तथा विष्णोश्चरितकीर्तनपाठैः जागरणं च विधीयते; एतेन महती शुद्धिः पुण्यवृद्धिश्च भवतीति कथ्यते। पौर्णमास्यां ब्राह्मणान् पत्नीसहितान् आमन्त्र्य भोजयेत्; निर्दिष्टमन्त्रैः होमान् कुर्यात्; दक्षिणां दद्यात्, कपिलां गां च दानं कुर्यात्। गुरुमर्चयित्वा तस्मै संस्कृतां प्रतिमां समर्पयेत्। अन्ते अस्य कर्मणः पुण्यं कोटिगुणितं भवतीति, व्रती च विष्णोः सान्निध्यं प्राप्नोतीति निश्चयेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 96
Description of the Origin of Jālandhara (Prelude to Tulasī/Vṛndā Greatness)
अस्याध्याये पृथुः ऊर्जाव्रते तुलसीमूलपूजनस्य विशेषं तथा तुलस्याः विष्णोः परमप्रियत्वकारणं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। नारदः प्राचीनमाख्यानं प्रवर्तयति—इन्द्रादयः देवाः कैलासं गत्वा भीषणं तेजोमयं सत्त्वं ददृशुः; इन्द्रेण वज्रप्रहारे कृतेऽपि रुद्रशक्त्या स सर्वथा पराजितः। तदा बृहस्पतिः शिवं स्तुतिभिः प्रार्थयामास; प्रसन्नः शम्भुः स्वतेजः संहरन् तं भयङ्करं सत्त्वं सिन्धुगङ्गासङ्गमे सागरे क्षिप्तवान्। तत्र सत्त्वं रुदन् बालरूपेण जातं, यस्य नादेन लोकाः कम्पिताः। ब्रह्मा तद्वृत्तान्तं ज्ञातुं आगत्य सागरस्य नमस्कारं प्राप्य बालं निरीक्ष्य, ब्रह्मणो नेत्रैः जलं निरुद्धमिति कारणेन ‘जालन्धर’ इति नाम चकार। तस्य वरदानं कथ्यते—रुद्रं विना अन्यैः केनापि न जेतव्यः; अभिषिक्तः स शुक्रमन्त्रसाहाय्येन देववैर्यं प्राप्य, कालनेमिदुहितरं वृन्दां परिणयति। एवं परं तुलसी-वृन्दामाहात्म्यस्य पूर्वपीठिका स्थापितेति।
Adhyaya 97
The Victory (Conquest) of Amarāvatī
पराजिताः दैत्याः पातालात् समुत्थाय भार्गवमुपेत्य समुद्रमन्थनवृत्तान्तं राहोश्छेदनं च स्मारयन्ति। समुद्रपुत्रो जलन्धरः घस्मरं दूतं देवेन्द्रसमीपं प्रेषयति, मन्थनस्य रत्नानां च वृत्तान्तं याचमानः। इन्द्रोत्तरैः ईश्वरवचनैश्च वैरं तीव्रं भवति। अमरावत्यां महायुद्धं प्रवर्तते। शुक्रः संजीवनीविद्यया दैत्यान् पुनर्जीवयति, अङ्गिराः च द्रोणप्रदेशौषधिभिः देवान् पुनः पुनरुद्धरति। एतद् ज्ञात्वा जलन्धरः द्रोणपर्वतं गृहीत्वा समुद्रे निक्षिपति, देवानां सहायं छिन्दन्। ततः देवाः पलायन्ते, जलन्धरः अमरावतीं प्रविश्य असुरान् पदेषु नियोजयति, इन्द्रपक्षं गुह्यवासं नयति—कार्तिकमाहात्म्यक्रमे अमरावत्याः असुरैः कृतं तात्कालिकं जयमिति।
Adhyaya 98
Jalaṃdhara’s Entrance (Rise to Power and Viṣṇu’s Response)
jalāṃdhareṇa devān abhibhūya bhīteṣu śakra-pramukhāḥ sarve devāḥ viṣṇu-stotraṃ jaguḥ—tasya avatārān, rakṣā-karuṇāṃ, jagat-sthiti-layādi-kāryaṃ ca stuvantaḥ। nāradaḥ prāha—asya stotrasya pratidinaṃ pāṭhāt harer anugrahena sarva-duḥkha-nivṛttiḥ syāt। atha śrībhagavān dayayā garuḍam āruhya lakṣmyā saha samābhāṣata—tava bhrātā jalāṃdharo devān nihanti; kintu sa rudrāṃśa-sambhavaḥ, brahmaṇā niyuktaḥ, lakṣmī-sambandhād api mayā na hantavya iti maryādā। tataḥ ghoraṃ yuddhaṃ pravṛttam; astrāṇi bhagnāni, garuḍaḥ pātitaḥ, paścāt bāhubala-yuddhaṃ jātaṃ। jalāṃdharasya śauryeṇa tuṣṭo viṣṇuḥ varaṃ dadau; sa ca yācate—lakṣmyā saha bhagavān mama gṛhe vasatu iti। bhagavān tathāstu ity uktvā tasya nagaraṃ jagāma; jalāṃdharaś ca lokān dharmeṇa śriyā ca pālayitvā karmādhikārān punar vyavasthāpayāmāsa।
Adhyaya 99
Dialogue of the Messenger: The Jalandhara Episode (and the Manifestation of Kirtimukha)
नारदः कैलासे उमया सह महादेवं विलोक्य दिव्यसमृद्धिं वर्णयति। तेन जालन्धरस्य गर्वो भिद्यते—यत् समृद्धिः पार्वत्याः रत्नेन विना न पूर्णा। पार्वत्याः सौन्दर्यश्रवणेन जालन्धरः कामेन दग्धः सन् सिंहिकापुत्रं राहुं दूतत्वेन कैलासं प्रेषयति। राहोः दर्पयुक्तं वचनं श्रुत्वा शिवस्य भ्रूमध्यात् घोरः पुरुषः प्रादुर्भूतः, स राहुम् आक्रामति। राहोः शरणागत्याः पश्चात् ईश्वरः तं दूतं नियन्त्र्य मोचयति। स घोरः पुरुषः भक्ष्यं याचते; शिवः स्वाङ्गानि भक्षयितुं आज्ञापयति, यावत् केवलं मुखं शिरश्च अवशिष्यते। ततः स ‘कीर्तिमुख’ इति नाम्ना द्वारपालत्वेन नियुक्तः, शिवपूजायाः सिद्ध्यर्थं तस्य पूजनं पूर्वकर्मेति विहितम्। मुक्तः राहुः सर्वं वृत्तान्तं जालन्धराय निवेदयामास।
Adhyaya 100
The Slaying of the Demon Army
जालन्धरः क्रोधसमाविष्टः महतीं दैत्यसेनामादाय कैलासं प्रति प्रस्थितः। देवाः गूढमार्गेण शङ्करं समुपगम्य ‘समुद्रसूनुं’ हन्तुं रक्षणार्थं च प्रार्थयन्ति। तदा शिवो विष्णुमाहूय पृच्छति—किमर्थं पूर्वं न निहतः? विष्णुरुवाच—अंशसम्बन्धबान्धव्यम् मम निगृह्णाति, अतः त्वमेव कर्तुमर्हसि। शिवः प्राह—सामान्यायुधैर्न शक्यः; देवतेजः समाहर्तव्यमिति। देवैः समर्पितं संयुक्तं तेजः एकराशिरभवत्; तस्मात् शिवः परमं सुदर्शनायुधं निर्माय वज्रमपि कल्पयामास। ततः कैलासे गणप्रमथैः सह दैत्यैः सह घोरं युद्धं प्रवृत्तम्; भूमौ नभसि च संहारोऽभवत्। शुक्रस्य मृतसञ्जीवनीविद्यया पतिताः दानवाः पुनः पुनरुत्थाप्यन्ते स्म, तेन गणाः सन्त्रस्ताः। अथ रुद्रवक्त्रात् भीषणा कृत्या समुत्पन्ना, सा युद्धस्य प्रवाहं परिवर्त्य दैत्यसेनां विदारयामास; सेनापतयस्तु केचित् धैर्येण पङ्क्तिं धारयितुं प्रयतन्ते स्म।
Adhyaya 101
The Defeat of the Demon Army
अस्मिन् पद्मपुराणे उत्तरखण्डे (६.१०१) कार्त्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्ण–सत्यभामासंवादे संग्रामस्य परमोत्कर्षो वर्ण्यते। नारदः क्रुद्धानां दानवानां वेगं निवेदयति—ते शिवगणाध्यक्षान् नन्दिं भृङ्गिं षण्मुखं (कार्त्तिकेयम्) चाभ्यधावन्। ततः युद्धं घोरं प्रवर्तते; निशुम्भः कार्त्तिकेयस्य मयूरं विदारयति, शक्तिधरं च निपातयति; नन्दी च कालनेमिना सह परस्परं प्रहारान् विनिमुञ्चति। लम्बोदरः (गणेशः) शुम्भेन सह द्वन्द्वं करोति; मूषकस्य विद्धत्वात् स रथादवतरति, शुम्भं निहत्य पुनर्मूषकमारुह्य स्थितिं प्राप्नोति। अथ वीरभद्रः भैरव-वेताल-योगिनी-पिशाचादिभिः महाभूतगणैः सह समागत्य भीषणनादैः पृथिवीं कम्पयन् दैत्यसेनां विद्रावयति। अन्ते जालन्धरः प्रविश्य बहून् गणान् अभिभवति; कार्त्तिकेयेन विद्धः प्रत्याघातं करोति, किन्तु वीरभद्रस्य प्रतिप्रहारात् पतति। एवं दानवसेनाया नाशः सिद्धः, ‘दैत्यसेनाविजय’ इति भावः परिसमाप्यते।
Adhyaya 102
The Description of the Demon’s Deceit (Jālandhara’s Illusion and Stratagem)
vīrabhadre patite śivo vṛṣabhārūḍhaḥ punar yuddhaṃ praviśya gaṇānāṃ dhairyaṃ sañjīvan daityān vidrāvayāmāsa। tasya śaravarṣeṇa asurasaṅghāḥ parājitāḥ; khaḍgaromādayaḥ kecid hataḥ kecid vikalaḥ kṛtāḥ, anye ca diśo vidudruvuḥ। tataḥ jālandharo rudraṃ pratyakṣaṃ samāhvayad; nirāyudho’pi na nivavṛte, ante ca gandharvamāyāṃ nṛtyagītavāditrasaṃyutāṃ prāhiṇot, yayā śivaḥ mohitah। tasmin mohe jālandharo gaurīṃ prati vegena jagāma, bhīṣaṇaṃ śiva-sadṛśaṃ rūpaṃ dhṛtvā; pārvatīṃ dṛṣṭvā tasya tejaḥ praśāmyat, sa ca jaḍavat babhūva। gaurī mānasarovaraṃ tirobhūya viṣṇuṃ śaraṇaṃ jagāma। viṣṇunā proktaṃ—jālandharasya patnīyāḥ pātivratyabalena sa rakṣyate, tena devānāṃ pratīkāraḥ saṅkucitaḥ। māyā praśāmyati; śivaḥ tasya upāyaṃ jñātvā punar yuddhāya nivartate, jālandharo’pi punaḥ śaravarṣaṃ mumoca।
Adhyaya 103
Vṛndā’s Entry into the Funeral Fire (Self-Immolation) and the Breaking of Fidelity by Māyā
कार्तिक-माहात्म्ये श्रीकृष्णेन सत्यभामां प्रति उपदिश्यमाने, जालन्धरस्य बलं हर्तुं विष्णोः उपायः कथ्यते—वृन्दायाः प्रसिद्धा पतिव्रता-निष्ठा मायया भङ्ग्यते। वृन्दा दुष्टस्वप्नान् निमित्तानि च दृष्ट्वा व्याकुला पलायते; राक्षसैः पीड्यमाना मौनिनं तपस्विनं शरणं गच्छति। स मुनिः शीघ्रदूतौ (द्वौ “वानरौ”) प्रेषयित्वा जालन्धरस्य निधनं निवेदयति। शोकाकुला वृन्दा पतिं जीवयितुं याचते; मुनिः उपायं वदति। ततः “जालन्धरः” आगत्य तां आलिङ्गति, किन्तु वृन्दा तं विष्णुं छद्मरूपेण स्थितं ज्ञात्वा क्रुद्धा हरिचरितं निन्दति। सा शापं ददाति—रामावतारे वनवासः, सीताहरणं, वानरसहाय्यं च भविष्यतीति—अन्ते च सती हुताशने प्रविशति। विष्णुः भस्मलिप्तोऽपि शोकसन्तप्तः तिष्ठति; अत्र धर्मनिष्ठायाः पावनता, मायायाः प्रबलता, लोकहितार्थं कृतस्य कर्मणः विषादश्च प्रकाश्यते।
Adhyaya 104
The Slaying of Jālandhara (and the Prakṛti Hymn Episode)
जालन्धरः शिवं मोहितुं दुःखार्तां गौरीमिव मायया प्रक्षिप्य तस्य चेतसि क्षणिकं कम्पं जनयति। तस्य शरैः आहतः शिवः विष्णोः प्रेरणया प्रबुद्धः रौद्रं भीषणं रूपं धारयन् दानवान् विकिरति, शुम्भनिशुम्भौ च सर्वैः अजेयौ स्याताम्, गौऱ्या तु निहन्येतामिति शापयति। पुनर्युद्धे शिवः सुदर्शनचक्रं क्षिपन् जालन्धरस्य शिरश्छेदं करोति; असुरस्य तेजो रुद्रे लीयते, देवाः प्रमुदिताः। अनन्तरं वृन्दायाः सौन्दर्येण विष्णुः मोहित इव तिष्ठति। शिवो देवान् मोहिनीं/मायां अन्वेष्टुं नियुङ्क्ते; ततः देवाः मूलप्रकृतिं गुणत्रयकारणं जगत्क्रियाप्रवर्तिकां स्तुवन्ति, त्रिसन्ध्यापाठेन दारिद्र्य-मोह-शोकनाशः कथ्यते। भारती तेजोमण्डलरूपा प्रादुर्भूय गुणभेदेन आत्मनः त्रिधा विभागं—गौरीं लक्ष्मीम् स्वरां च—उपदिशति; देव्योऽपि विष्णोः स्थितिस्थाने क्षेत्रबीजानि दत्त्वा कार्यसिद्धिं साधयन्ति।
Adhyaya 105
The Greatness of Dhātrī (Āmalakī) and Tulasī
अध्यायेऽस्मिन् कार्तिकमासे धात्री(आमलकी)तुलस्योर्माहात्म्यं कारणकथया विधिनिर्देशेन च प्रतिपाद्यते। बीजानां विकीर्णानां प्रसङ्गात् धात्री-मालती-तुलसीनामुद्भवः कथ्यते, ताश्च त्रिगुणैः संबध्यन्ते। ततः वृक्षरूपेण स्त्रीवत् प्रादुर्भूतासु तासु विष्णोः विस्मयः कामश्च वर्ण्यते; अनुग्रहविशेषेण धात्री-तुलसीयोः सर्वाधिकं प्रसाददायित्वं प्रतिपाद्यते, “बर्बरी”नाम च निन्द्यते। अनन्तरं माहात्म्यविधिः—कार्तिके तुलसीमूले पूजनं, तुलसीवनस्य गृहे तीर्थत्वं, यमदूतानां तत्राप्रवेशः, पुण्यसम्यक्-तुलना प्रसिद्धनदीतीर्थैः सह इति। तुलसी-धात्रीसम्बद्धदान-नैवेद्य-श्राद्धादिभिः मोक्षफलप्राप्तिः कथ्यते। पत्रच्छेदनस्य कालेषु निषेधाः निर्दिश्यन्ते, उत्पत्तिकथाश्रवणं पापनाशकं पितृणां च हितकरमिति समाप्यते।
Adhyaya 106
Episode of Kalahā (The Allegory of Quarrel and Karmic Consequence)
उत्तरे खण्डे कार्त्तिकमाहात्म्ये श्रोता ऊर्जाव्रतस्य माहात्म्यं पूर्वदृष्टान्तांश्च पृच्छति। तदा नारदः उपाख्यानं कथयति—धर्मदत्तो नाम विष्णुभक्तः द्वादशाक्षरमन्त्रनिष्ठः अतिथिसत्कारपरायणश्च, कार्त्तिके निशान्ते हरिजागरार्थं निर्गतः। तत्र स राक्षसीव भीषणां स्त्रीं ददर्श; हरिनामस्मरणेन तुलसीमिश्रितजलेन स्पर्शमात्रेण तस्याः पापं नश्यति। सा प्रणिपत्य स्वकर्मकथां निवेदयति—पूर्वं कलहा नाम कलहप्रिया भार्या, पतिधर्मं परित्यज्य विषं पीत्वा मृता। यमसभायां चित्रगुप्तेन पुण्याभावो निरूप्य कठोराः परलोकगतयः प्रदत्ताः—नीचयोनिषु पुनर्जन्म, प्रेतत्वं च। दीर्घदुःखानन्तरं सा धर्मदत्तस्य करुणां याचते, पुनर्जन्मप्रेतत्वभयमुद्भावयन्ती; तुलसीस्पर्शः कार्त्तिकभक्तिश्च शुद्ध्युपायौ मोक्षाभिलाषस्य कारणं भवतः इति प्रकाश्यते।
Adhyaya 107
The Episode of Quarrel: Liberation from Preta-hood through Kārtika-vrata Merit
अस्मिन्नध्याये प्रेतत्वदुःखस्य निवारणं प्रतिपाद्यते। धर्मदत्तः प्रेतायाः कलहायाः वचनं श्रुत्वा मनसि करुणां कृत्वा चिन्तयति—प्रेतस्य तीर्थसेवा, दानं, व्रतानुष्ठानं वा स्वयमेव न शक्यते; अतः तस्योद्धाराय अन्यस्य पुण्यसहायता एव उपायः। स स्वजीवनपर्यन्तं कृतस्य कार्तिकव्रतस्य अर्धं पुण्यं तस्यै समर्पयन् यज्ञतीर्थादिभ्यः कार्तिकव्रतस्य अतिशयप्रभावं प्रशंसति। ततः स तुलसीमिश्रितेन जलेन स्नापन-प्रोक्षणादि शुद्धिकर्म करोति, द्वादशाक्षरमन्त्रश्रवणं च कारयति। तत्क्षणात् प्रेतभावो निवर्तते; कलहा दिव्यतेजस्विनी देवरूपा भूत्वा कृतज्ञतां निवेदयति। ततः विष्णुरूपैः गणैः सह दिव्यविमानं समागत्य तां नयति; धर्मदत्तोऽपि विष्णुभक्त इति स्तूयते। अन्ते विष्णुपूजा-नामस्मरणयोः परमार्थसिद्धिः (ध्रुव-गजेन्द्रादिदृष्टान्तैः) सूच्यते; कार्तिकभक्त्या पुण्यविभागेन च धर्मदत्तस्य वैकुण्ठसामीप्यं, अनन्तरं सूर्यवंशे राजजन्म (दशरथप्रसङ्गः) च भविष्यतीति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 108
The Episode of Quarrel (Tulasi vs. Royal Splendor in Viṣṇu Worship)
अस्मिन्नध्याये विष्णोः प्रीतिकरं किमिति विषयः शिक्षाप्रधानया विवादकथया प्रवर्तते। आरम्भे नारद–धर्मदत्तयोः संवादानन्तरं गणाः प्राचीनमाख्यानं निवेदयन्ति—कान्तिपुर्यां कोलनृपः समृद्धराज्यः यज्ञवैभवेन प्रसिद्धः सन् अनन्तशयनतीर्थं यात्रां कृतवान्। तत्र विष्णुदासो नाम ब्राह्मणः वेदमन्त्रैः स्तुवन् तुलसीदलैः सलिलेन च विष्णुं पूजयति; तस्य तुलसीपूजा नृपस्य रत्नोपहारानिव दृश्यतया ‘आच्छादयति’, ततो नृपः क्रुद्धो भवति। विष्णुदासः नृपस्य दर्पं निगृह्य पृच्छति—किं त्वया पूर्वं शुद्धवैष्णवव्रतानि सम्यगनुष्ठितानि? इति। विवादस्य निर्णयः विष्णोः प्रत्यक्षानुभवेनैव भवितुमर्हतीति प्रतिपाद्यते। ततः नृपः मुद्गलाचार्यस्य सन्निधौ वैष्णवसत्रं आरभते; विष्णुदासस्तु पञ्चसु नियमेषु दृढः—माघ/ऊर्जव्रते तुलसीसेवा, एकादश्यां उपवासः द्वादशाक्षरीजपश्च, नित्यं षोडशोपचारपूजा शुभकलाभिः सह, निरन्तरस्मरणं, यथाविधि उद्यापनं च—इत्यनेन ऐश्वर्यापेक्षया भक्तेः प्राधान्यं दर्श्यते।
Adhyaya 109
The Episode of Quarrel (Viṣṇudāsa and the Cōḷa King; Devotion Beyond Rivalry)
कārtikamāhātmye विष्णुदासो नाम नियमवान् वैष्णवब्राह्मणः सायं-पूजां न जहाति, हरये नैवेद्यं विनाऽऽहारं न करोति। तस्य पक्तं नैवेद्यं सप्तदिनानि पुनः पुनः केनचिदपह्रियते; सप्तमे दिने स रक्षन् क्षुधार्तं चाण्डालं तद्ग्रहीतुं प्रवृत्तं ददर्श। दयया प्रेरितः स दण्डं न करोति, किं तु घृतं दत्त्वा तं तर्पयितुमिच्छति; स च ‘चोरः’ पतति, ततः साक्षान्नारायण इति प्रकटो भवति। भगवान् विष्णुदासाय सायुज्यं दत्त्वा दिव्यैः स्तवैः सह वैकुण्ठं नयति। अत्रैव दीक्षितः चोलराजः सुशीलोऽपि बोधं प्राप्नोति—स्पर्धया कृतं यज्ञदानादि विष्णुं न तुष्यति, भक्तिरेव तुष्यति। अनन्तरं यज्ञाग्नौ आत्मसमर्पणरूपेण महदद्भुतं कृत्वा विष्णोः साक्षात्कारं लभते, भक्तस्योन्नतिं च पश्यति। अध्यायः समाप्यते—भगवद्दर्शनस्य परमकारणं भक्तिरेवेति निश्चयेन।
Adhyaya 110
Description of the Gaṇas’ Former Merits (Jaya–Vijaya’s Prior Deeds and Liberation)
धर्मदत्तः पप्रच्छ—भगवतो विष्णोर्द्वारपालौ जयविजयौ कथं तादृशं रूपं प्राप्नुतामिति। तदा गणाः स्वपूर्वकृत्यं निवेदयन्ति—इन्द्रियनिग्रहः, धर्माचरणं, विष्णुव्रतानि, अष्टाक्षरमन्त्रस्य निरन्तरजपश्च; एतेन तपसा हरिदर्शनं लब्धम्। मरुत्तस्य यज्ञे निमन्त्रिताः ते धनं प्राप्तवन्तः; तस्य विभागे कलहः समभवत्, परस्परं शापौ च—विजयः ग्राहोऽभवत्, जयः मातङ्गः। शापपीडितौ तौ विष्णुं शरणं गतौ; भगवान् भक्तवाक्यस्य अव्यभिचारित्वं प्रतिपाद्य, स्वधामप्रत्यावर्तनस्य कालं प्रतिजज्ञे। गण्डकीतीरे पुनर्जन्म लब्ध्वा स्मृतिमन्तौ, कार्तिकस्नाने ग्राहः गजं जग्राह; तदा हरिः सुदर्शनचक्रेण मोचयित्वा तयोः सायुज्य-सारूप्यसमं सान्निध्यं दत्त्वा वैकुण्ठं निनाय। तत्स्थानं हरिक्षेत्रमिति प्रसिद्धम्। अन्ते एकादशीव्रतं, प्रातःस्नानविधिः, ब्राह्मण-गो-वैष्णवपूजनं, आहारनियमाश्च उपदिश्यन्ते; आजीवनव्रतभक्त्या विष्णोः परमं पदं प्राप्यते इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 111
Description of the Greatness of Kṛṣṇā–Veṇī (Kṛṣṇāveṇī Māhātmya)
अध्यायः १११ कृष्णावेणी-सङ्गमस्य महिमानं वर्णयति। नारदः कथयति—कृष्णा नदी श्रीकृष्णस्वरूपा, वेणी-नद्यां महेश्वरः नित्यं निवसति; तयोः सङ्गमः ब्रह्मणापि दुर्विज्ञेयः, अत एव तत्र परमशक्तिः प्रादुर्भवति। पुनश्च चाक्षुषे मन्वन्तरे सह्यपर्वते ब्रह्मणा देवर्षिसहितं यज्ञः समारब्धः। विष्णुपत्नी स्वरा आहूता सती विलम्बेनागता; मुहूर्तरक्षणार्थं गायत्री ब्रह्मणो दक्षिणभागे निवेशिता, दीक्षा च प्रवृत्ता। स्वरा तां दृष्ट्वा देवान् परिस्थितिं च शशाप; प्रत्यशापैः सह देवतांशाः नद्यः अभवन्—विष्णोः अंशः कृष्णा, शिवः वेण्याः जटातः प्रादुर्भूतः, सह्याद् बह्व्यः सरितः प्रसूताः। गायत्री च स्वरा च पश्चिमाभिमुख्यौ सावित्रीरूपेण प्रवहन्ति। एतत् आख्यानं श्रुत्वा वदन् च जनः तीर्थदर्शन-स्नानसमं पुण्यं लभते।
Adhyaya 112
Account of the Shares (Portions) of Merit and Sin
उत्तरे खण्डे कार्त्तिक-माहात्म्ये श्रीकृष्णः सत्यभामां प्रति पूर्वोक्त-भक्तिप्रधान-विषयान् (तुलसी, कार्त्तिक-व्रत, एकादशी, द्वारका-प्रियता) स्मारयित्वा, ततः कर्मफल-विभागस्य सूक्ष्मं धर्मशास्त्रीयं निरूपणं करोति। सत्यभामाया आश्चर्ये—परस्य दत्त-पुण्येनापि मोक्षः कथं स्यात्—इति प्रश्ने, सङ्गसम्बन्धेन पुण्यपापयोः अंश-प्राप्तिः कथ्यते। सहवास-सम्भोग, सहभोजन, अध्यापन-याजनादि-सेवा, आसन-यान-सहभाग, स्पर्श, भाषण, स्तुति, दर्शन-श्रवण-स्मरणादिभिः यथायोग्यं फलांश-प्राप्तिः निर्दिश्यते। परनिन्दा-अपवादः विशेषतः निषिद्धः—यतः निन्दकस्य पुण्यं निन्दिते गच्छति—इति चेतयति; वेतनं विना सेवा पुण्यवर्धिनी इति च। राजधर्मे, ऋण-व्यवहारे, स्तेय-दूषित-पुण्ये, तथा गुरु-शिष्य, पति-पत्नी, पिता-पुत्रादिषु पारिवारिक-फल-संविभागे च नियमाः प्रतिपाद्यन्ते।
Adhyaya 113
The Account of Dhaneśvara (Salvation through Kārttika Association)
श्रीकृष्णः सत्यभामां प्रति धनेश्वरस्योपाख्यानं कथयति। स पतितो ब्राह्मणः पापव्यापारेषु व्यसनासु च प्रवृत्तः, कार्त्तिकमासे माहिष्मतीं गत्वा नर्मदातटे व्रतिनां दर्शनं करोति—स्नानं जपः पुराणपाठः कीर्तनं तुलसीमाल्यादिभिर्विष्णुपूजनं च। स्वयमकृतसंकल्पोऽपि वैष्णवानां दर्शन-स्पर्शन-सम्भाषणैः, विष्णोर्नामश्रवणेन च, सत्सङ्गजन्यं रक्षणीयं पुण्यं लभते। उत्सवकाले सर्पदंशेन सहसा मृतः स यमलोके नीयते। चित्रगुप्तेन स्वपुण्याभावः प्रदर्श्यते, यमश्च कुम्भीपाकादिनरकदण्डं विधत्ते; किन्तु तत्र प्रविश्यत एव नरकः शीतलतां याति, ततो यमः कारणं पृच्छति। नारदः कार्त्तिके व्रतिनां सेवया सत्सङ्गेन च प्राप्तं पुण्यांशं मोक्षोपकारकं व्याचष्टे; तेन धनेश्वरः तात्कालिकात् यातनात् रक्षितः, शेषकर्मफलानि तु शमितरूपेणानुभवति—भक्तिसङ्गेन कर्मणां तीक्ष्णता मृदुता च दर्श्यते।
Adhyaya 114
Account of Dhaneśvara: The Tour of Hells and the Liberating Power of Kārttika
कार्त्तिकमाहात्म्ये पुलस्त्यः भीष्मं प्रति कथां प्रवर्तयति। अत्रान्तर्गते दृष्टान्ते प्रेतपः यमदूतः धनेश्वरं/कुबेरं नरकपर्यटनाय नयति, यत्र कर्मफलरूपा दण्डव्यवस्था प्रदर्श्यते। तप्तवालुकादिषु, क्रकचादिषु, असिपत्रवनसमूहे, अर्गलायां, कूटशाल्मल्यां, रक्तपूये, कुम्भीपाके च नरकेषु अतिथ्यविमुखता, गुरौ वह्नौ ब्राह्मणेषु देवेषु च हिंसा-अवमानः, सत्पुरुषाणां मार्गरोधः, स्त्री-धनद्रोहः, निषिद्धभक्षणं परनिन्दा च, बान्धवविच्छेदादयश्च पापहेतवः कथ्यन्ते। ततः दण्डवर्णनात् मोक्षोपायः प्रतिपाद्यते—कार्त्तिकव्रतपालकानां सङ्ग-दर्शनमात्रेणापि महत्पुण्यं जायते, येन नरकस्थाः प्राणीणोऽपि उद्धर्तुं शक्यन्ते। अन्ते कुबेरस्य सेवकः धनयक्षः निर्दिश्यते, येन अयोध्यायां तीर्थं प्रतिष्ठापितम्; दृढकार्त्तिकव्रतिनः दर्शनं घोरपापिनामपि विमोचनकारणमिति दृढं प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 115
Praise of the Aśvattha and Vaṭa (Sacred Fig and Banyan)
अध्यायेऽस्मिन् कार्त्तिकमाहात्म्यव्रतस्य समापनविधिः प्रतिपाद्यते। हरिजागरं, प्रातःस्नानं, तुलसीसेवा, उद्यापनं, दीपदानं चेति पञ्च मुख्यव्रतानि निर्दिश्य, एतेन कार्त्तिकव्रतं परिपूर्णं भवति, भुक्तिमुक्तिफलप्रदं च इति कथ्यते। व्याधिते, जलाभावे, मार्गविघ्ने वा व्रतधारणे यत् कर्तव्यं तदपि निरूप्यते—नामस्मरणेन, अन्यस्मिन् देवालये, अश्वत्थमूले, तुलसीकानने वा व्रतस्य अनुष्ठानं शक्यते। गीतनृत्यादिभिः, दानसमर्थनेन, पुण्यभागवितरणेन, केवलं दर्शनस्तुतिमात्रेणापि तदनुष्ठानस्य महत्फलं भवतीति प्रशंस्यते। अश्वत्थवटयोः सेवा व्रतपरिपूरकत्वेन विशेषतो महिम्ना वर्ण्यते; अश्वत्थो विष्णुरूपः, वटो रुद्ररूपः, पलाशो ब्रह्मरूप इति देवतात्म्येन तेषां पूज्यत्वं स्थाप्यते। अन्ते पार्वत्याः शापकथा निगद्यते—अग्निना देवैश्च कृतविघ्नात् क्रुद्धा सा देवान् वृक्षत्वेन परिणमयामास; तेन पुराणोक्ते धर्म्ये वृक्षपूजाविधानस्य दैवीयाधिष्ठानं स्फुटीभवति।
Adhyaya 116
The Episode of Alakṣmī (Why Alakṣmī Dwells at the Aśvattha)
ऋषयः बोधिवृक्षस्य—अश्वत्थस्य—स्पर्शास्पर्शविधिं, विशेषतः शनिवासरे, पप्रच्छुः। तदा सूतः समुद्रमन्थनसम्भवां कथामाह। लक्ष्मीर्विष्णुना स्वीकृता सती ज्येष्ठां भगिनीं ज्येष्ठां वा अलक्ष्मीम् (ज्येष्ठाम्) पूर्वं पूजयितुमिच्छति। विष्णुरलक्ष्मीम् तपस्विने उद्दालकाय समर्पयति; सा तु वेदध्वनियुक्तं यज्ञशुद्धं आश्रमं न रोचयित्वा, द्यूतचौर्यपरदारगमनहिंसामद्यपानादि तथा वृद्धब्राह्मणनिन्दाद्यधर्मचिह्नितेषु स्थानेषु वासं वव्रे। उद्दालकः तां अश्वत्थमूले न्यस्य जगाम; परित्यक्ता सा विललाप। लक्ष्मी विष्णुं प्रार्थयति यत् तां सान्त्वयेत्। तदा विष्णुरलक्ष्म्यै अश्वत्थे नित्यवासं ददौ, तं च स्वांशसम्भूतं वदन्। गृहस्थैः अश्वत्थपूजनं तथा एतत्कथाश्रवणकीर्तनं श्रीस्थैर्यकरं भवति; ऊर्जाव्रतस्य कार्तिकमासस्य च पुण्यं मोक्षप्रदं च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 117
Kārtika Māhātmya: The Glory and Procedure of Bathing in the Month of Kārtika
अध्याय आरभ्यते बहुस्तरीयपरम्परया। सत्याऽऽह—कस्मात् कार्तिको मासानां श्रेष्ठः? श्रीकृष्णः प्राचीनां घोषणां निर्दिशति, या सूतेन शौनकाय पूर्वं कथिता। ततः सूतः पुरातनसंवादं प्रवर्तयति—यत्र षण्मुखः (स्कन्दः) कार्तिकव्रतस्य, कार्तिकस्नानस्य, तथा वैष्णवाचाराणां विस्तरं पृच्छति। ईश्वरः प्रश्नं लोकहितकरं प्रशंसति, कार्तिकस्य पुण्यं तीर्थयात्रादानादिभ्यः अपि अधिकं मन्यते। शिवः कलियुगानुरूपं विधानं कथयन् स्नानतत्त्वं निरूपयति—वायव्यं, वारुणं, दिव्यं, ब्राह्म्यं इति चतुर्विधं स्नानम्; अधिकारभेदं फलश्रुतिं च दर्शयति। कार्तिके माघे च स्नानात् पापनाशः, इष्टसिद्धिः, तथा दीपदान-तुलसी-गोपीचन्दन-पुष्प-नैवेद्य-तीर्थोदक-दीपावली/प्रबोधिनी-दान-उपवासादीनां महिमा प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 118
Questions and Answers on Kārtika Observance, Gifts, and Purifying Disciplines
अत्र सूतः कार्तिकमाहात्म्ये शिव–स्कन्दसंवादं निवेदयति। महादेवः कलियुगे कार्तिकं (ऊर्जं) वैष्णवानां श्रेष्ठतमं मासमिति प्रशंसति; अस्मिन् मासे देवसन्निधिः विशेषेण वर्धते, पुण्यफलप्राप्तिश्च शीघ्रतरा भवतीति कथयति। ततः दानानां विधानं दानानां च तारतम्यं वर्ण्यते—अन्नदानं, गोदानं, भूमिदानं, विद्यादानं, सुवर्णादिदानं च यथायोग्यं प्रशस्यते। कन्यादानविवाहयोः कालपात्रविचारः, योग्यतायाः सावधानता च निर्दिश्यते। अनन्तरं कार्तिकव्रतधर्माः—परपाकान्नत्यागः (चान्द्रायणकृच्छ्रफलसमः), तैलमधुकांस्यान्नसङ्घभोजनवर्जनम्, शाकाहारनियमः, नदीस्नानं, दीपदानं, वैष्णवसेवा, प्रातःकाले दामोदरस्य पुरो जागरणं, पद्मतुलसीभ्यां पूजनं च—विस्तरेणोच्यन्ते। अन्ते निर्माल्यं, शङ्खसंस्कृतं जलं, पादोदकं च पापनाशकानि शुद्धिकारकाणि साधनानीति निष्कर्षः।
Adhyaya 119
Account and Procedure of the Month-long Fast (within Kārttika-māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थव्रतयोस्तत्त्वं सम्यग् निरूप्यते। प्रथमं माघस्नानस्य स्तुतिः, नियमयुक्तस्नानस्य पावनत्वं च कथ्यते; ततः शूकरक्षेत्रस्य वराहप्रधानं माहात्म्यं वर्ण्यते, यत्र पुण्यं सीमातीतं भवति, अपि च मानुषेतराः प्राणिनोऽपि रूपान्तरं प्राप्नुवन्ति। काशी-वेणी(प्रयाग)-गङ्गासागर-कुरुक्षेत्रादीनां तुलनया शूकरस्थ हरिमन्दिरस्य वैशिष्ट्यं प्रतिपाद्यते। अन्ते मासोपवासस्य (कार्त्तिकमाहात्म्ये) विधिः प्रदर्श्यते—गुरोः अनुमतिः, वैष्णवयज्ञः, उपाङ्गतपांसि; प्रतिदिनं पुष्प-गन्धानुलेपन-दीप-स्तोत्रादिभिः हरिपूजनं, वाक्संयमः, अहिंसा, विषयासक्तिवर्जनं च। द्वादश्यां हरिस्नापनं, त्रयोदशब्राह्मणभोजनं, दक्षिणा, शय्यादानं स्वर्णमयात्मप्रतिमासहितं च विधीयते। उपसंहारे अपूर्णकर्मणः पूर्त्यर्थं ब्राह्मणानां प्रसादयाचनया नम्रवाक्यं, तथा ‘मासव्रतवृत्तान्त’ इति नामधेयं च निर्दिश्यते।
Adhyaya 120
The Glory of Śālagrāma (Śālagrāma-śilā Worship and Its Fruits)
अस्याध्याये शालग्रामशिलायाः माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। सा स्वयम्भूर्विष्णोः साक्षादधिष्ठानं, यस्मिन् त्रयाणां लोकानां स्थितिरिति कथ्यते। तस्याः दर्शन-नमस्कार-स्नान-पूजन-तीर्थजलपानादिभिः महापातकनाशः, अल्पेनापि प्रणामेन मोक्षप्राप्तिरपि सुलभेति प्रशंस्यते। जल-गन्ध-दीप-धूप-नैवेद्य-गीत-स्तोत्रादिभिः सुलभोपचारैः पूजाविधानं निर्दिश्यते, विशेषतः कार्त्तिके केशवस्य पुरतः स्वस्तिक-मण्डलादिकरणं पुण्यवर्धनमिति। लिङ्गपूजायाः पुण्यं स्वीकृत्यापि, शालग्रामपूजाया एव श्रेष्ठत्वं, शुद्ध्यर्थं दान-हविर्ग्रहणादौ निर्णायकत्वं चोच्यते। अनन्तरं शालग्रामाणां चिह्नैः—चक्ररेखाभिः, विवरैः, वर्णैः, आकारैश्च—भेदान् निरूप्य वासुदेव-प्रद्युम्न-अनिरुद्ध-नारायण-वराह-मत्स्यादिदेवतानाम् नामानि निर्दिश्यन्ते, तथा पूज्यापूज्यत्वं विधिवत् स्पष्ट्यते। उपसंहारे देवैरपि गणयितुमशक्यं शालग्रामार्चनफलमिति, तस्य महिमानं परमं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 121
Description of the Greatness of the Lamp, Fragrance, and the Dhātrī (Āmalakī) Tree
अस्याध्याये (उत्तरखण्डे) कार्तिकमाहात्म्ये कलियुगे परमोपायत्रयं—धात्रीफल-सेवा, तुलसी-सेवा, दीपदानं च—प्रशंस्यते। ईश्वरः गुहं प्रति उपदिशति यत् धात्रीवृक्षस्य अधः पिण्डदानं कृतं पितॄन् मोचयति; धात्रीफलधारणं, माला-निर्माणः, गृहस्य पावनता च पुण्यवर्धकं भवति। तुलसीमालाधारणं तथा द्वारकामृत्तिकाधारणं विष्णोः सन्निधिं सूचयति इति निरूप्यते। शालग्रामपूजा, पुष्पार्पणं च अश्वमेधसमं फलम् इति कथ्यते। ततः कार्तिके घृततैल-तिलतैल-दीपदानस्य कालदेशविधयः प्रतिपाद्यन्ते, तथा मूषक-व्याध-नीचस्त्री-लीलावती-गोपालादीनां दृष्टान्तैः दीपस्य महिमा दर्श्यते। अन्ते दीपदानपुण्यप्रभावात् उपेक्षिताः अपि पितरः मोक्षं प्राप्नुवन्तीति निष्कर्षः।
Adhyaya 122
The Greatness of Dīpāvalī: Yama-lamp, Naraka Caturdaśī Bath, Kaumudī (Bali Worship), Govardhana/Cow Honor, and Yamadvitīyā
अस्याध्याये कार्त्तिकमाहात्म्ये दीपावल्याः बहुदिनात्मकः विधिक्रमः निरूप्यते। स्कन्दस्य प्रश्नानुसारं शिवः दीपावल्याः प्रयोजनं, अधिदेवतां, दानविधानं, उत्सवाचारं च कथयति। त्रयोदश्यां गृहबाह्ये यमदीपं स्थापयेत्, अकालमृत्युनिवारणाय। चतुर्दश्यां प्रातःपूर्वं तैलाभ्यङ्गस्नानं—तैले लक्ष्मीः, जले गङ्गेति भावयित्वा—अपामार्गादिभिः सह; ततः यमं चित्रगुप्तं च नामनमस्कारैः तर्पयेत्। अमावास्यायां वह्निपूजा, देवपितृकर्म, पार्वणश्राद्धं, ब्राह्मणभोजनं, नगरोत्सवश्च विधीयते। ततो लक्ष्म्याः प्रबोधनं, शिवपार्वत्योः पासकक्रीडा, अलक्ष्मीनिर्गमनं, गोवर्धनपूजा गोपूजनं च, तथा कौमुदीमहोत्सवः—बलिपूजा, रात्रिजागरः—इति प्रसङ्गाः कथ्यन्ते। अन्ते यमद्वितीयायां यमपूजा, गृहे न भुञ्जीत, भगिन्याः हस्ताद् भुञ्जीत, दानं च दद्यात्; आरोग्य-समृद्धि-रक्षणफलप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 123
Account and Procedure of the Month-long Fast
अध्यायेऽस्मिन् मāsोपवासो नाम मासपर्यन्तं व्रतम् सर्वव्रतश्रेष्ठत्वेन प्रशस्यते। सर्वेषां व्रतानां तीर्थसेवनस्य दानस्य च महाश्रौतयज्ञानां च यत्फलं, तत्सर्वं संक्षेपेणास्य व्रतस्य फलत्वेन कथ्यते। गुरोः अनुमतिः, पूर्वं वैष्णवव्रतानुष्ठानम्, देहसामर्थ्यपरिक्षा, प्रायश्चित्तपूर्वकं शुद्धिः—इत्यादयः पूर्वोपायाः निर्दिश्यन्ते; सर्वेष्वाश्रमेषु स्त्रीणां विधवानां च अधिकारोऽपि प्रतिपाद्यते। आश्विनशुक्लपक्षे एकादश्यां आरभ्य त्रिंशद्दिनपर्यन्तं नियमेन व्रतमाचरितव्यम्। वासुदेवस्य निरन्तरपूजा—त्रिकालं देवालयगमनम्, पुष्पचन्दनकर्पूरकुङ्कुमादिभिरर्चनम्, शीलसंयमाः, विष्णुनामैकवाक्यता च—मुख्याः विधयः। द्वादश्यां समापनकर्मणि विष्णोर्गरुडस्य च पूजनं, ब्राह्मणानां विशेषतः त्रयोदशानां भोजनमाननं, दक्षिणादानं, क्षमायाचनं, शय्याप्रतिमादानरूपं प्रतीकदानं च कृत्वा, अन्ते विष्णुलोकप्राप्त्याशा फलरूपेण निरूप्यते।
Adhyaya 124
Kārttika Māhātmya: Prabodhinī (Devotthānī) Ekādaśī, Night Vigil (Jāgaraṇa), and the Bhīṣma-pañcaka Vow
अध्यायेऽस्मिन् कार्त्तिकमासे प्रबोधिनी/हरिबोधिनी एकादशीव्रतस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। एकेनोपवासेन महायज्ञानां फलसमता, पापनाशनं, पुण्यवृद्धिश्च कथ्यते। ततः जागरणस्य मोक्षप्रदत्वं वर्ण्यते—गीतवाद्यैः, दीपदानैः, नैवेद्यैः, सत्यदाननियमैः, एकाग्रभक्त्या च रात्रौ विष्णोः पूजनं कृत्वा पुनर्जन्माभावः सिध्यतीति। अनन्तरं कार्त्तिके नित्यपूजाविधिः प्रसार्यते—पुरुषसूक्तपाठः, पाञ्चरात्रक्रमः, नामजपः, सहस्रनामस्तोत्रपाठः, गजेन्द्रमोक्षाख्यानश्रवणं च। स्कन्दप्रश्नानन्तरं भीष्मपञ्चकव्रतं निरूप्यते—एकादश्यारभ्य पञ्चदिनानि स्नानं, पितृतर्पणं, मन्त्रविशेषैर्भीष्मतर्पणं, धातुपञ्चकैः पञ्चोपचारपूजा, कठोरनियमाः, तथा क्रमशोऽर्घ्याद्यर्पणं शुद्ध्यर्थं नियतप्राशनादिकं च। अन्ते माहात्म्यस्य गोपनीयता-परम्पराप्रशंसा, पाठकाचार्यपूजनस्य विष्णुपूजासमत्वं, श्रवणधारणाभ्यां लौकिकसिद्धयः परमो मोक्षश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 125
The Greatness of Māgha: Dialogue of Vasiṣṭha and King Dilīpa (Māgha Bath, Charity, and Karmic Causality)
पूर्वोक्तं कार्तिकमाहात्म्यं प्रशंस्य ऋषयः सूतं माघमाहात्म्यं पृच्छन्ति। ततोऽन्तरङ्गकथायां पार्वती शिवं माघव्रतविधिं स्नानदानादिकं च जिज्ञासते; शिवः माघस्य परमं पुण्यत्वं प्रतिपादयति। तत्र दृष्टान्तः—मृगयायां गतः दिलीपनृपः वैखानसतपस्विनं ददर्श; स तं वसिष्ठस्य समीपं नीत्वा माघस्नानस्य फलविधिं श्रोतुं प्रेरयति। वसिष्ठो (भृगुश्च) प्रातःकाले प्रवाहजलाशये माघस्नानस्य श्रेष्ठतां वदति; तिलदानं, गोदानं, पादुकादानं, कमण्डलुदानं, ब्राह्मणभोजनं च सहकारिणि पुण्यहेतवः इति निर्दिशति। अनन्तरं कर्मफलन्यायः प्रकाश्यते—व्याघ्रमुखो विद्याधरः भृगुं पृच्छति; स ज्ञापयति यत् एकादश्यनन्तरं तैलसेवनं/अभ्यङ्गः अल्पोऽपि दोषः कालान्तरे विकृतिरूपेण पच्यते। तस्य प्रायश्चित्तं मणिकूटे मणिपर्वतसमीपे पुण्यनद्यां नियमपूर्वकं माघव्रताचरणं इति। उपसंहारे माघस्नानं दानसंयुक्तं सर्वेषां पुण्यसमृद्धिदं, पापक्षयकरं, अन्ते च मोक्षप्रदं—पुनरावृत्तिनिवारकं—इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 126
The Slaying of Sunda and Upasunda (within the Māgha Bath Glorification)
अध्यायः (PP.6.126) माघ-माहात्म्ये निबद्धः। अत्र पुराणपरम्परया वसिष्ठो दिलीपं प्रति कथयति—दत्तात्रेयेन सहस्रार्जुनायोपदिष्टं व्रतधर्मं; तथा उत्तरखण्डस्य व्रतप्रसङ्गे पुलस्त्य–भीष्मसंवादस्य छायापि दृश्यते। मकरस्थे सूर्ये प्रातःकाले कृतं माघ-स्नानं परमं प्रायश्चित्तमिति प्रशस्यते—दान-व्रत-तपःभ्यः श्रेष्ठं, महापातकानामपि नाशकम्। देहस्य क्षणभङ्गुरत्वं, असारता च निरूप्य, शीघ्रं धर्मानुष्ठानाय प्रेरणा दीयते। दृष्टान्तकथायां कुब्जिका नाम विधवा रेवाकपिलासङ्गमे पुनःपुनर्माघस्नानं कृत्वा दिव्यफलमवाप। सा अन्ते तिलोत्तमा रूपेण प्रादुर्भूय सुन्दोपसुन्दयोर्दानवयोः परस्परविनाशहेतुभूता, माघव्रतस्य लोकातीतां शक्तिं प्रकाशयति।
Adhyaya 127
Liberation of the Rākṣasa (The Greatness of Māgha Bathing at Prayāga/Veṇī)
अध्यायेऽस्मिन् मकरस्थे सूर्ये माघस्नानस्य परमं माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। जलं स्वभावतः पावनं, माघमासः सर्वकर्मसु श्रेष्ठ इति चोच्यते। बहिर्नदीतीरे स्नानं, आहारनियमः, त्रिकालं विष्णुपूजनम्, अखण्डदीपदानम्, घृततिलैर्होमः, तथा तैलकर्पासकम्बलवस्त्रान्नादिदानं—अल्पं सुवर्णमपि—इत्यादि व्रतविधानं, एकादश्यां यथाविधि उद्यापनसहितं निरूप्यते। ततः तीर्थमाहात्म्यं क्रमशः वर्धयति—गृहे स्नानात् कूपतडागनदीषु, देवखातेषु, संगमेषु च पुण्यविशेषः; सर्वेषां शिरोमणिः प्रयागो वेणी च, यत्र गङ्गायमुनासरस्वती (सीतासिता) संगमः पापान् दहति। आख्याने काञ्चनमालिनी नामाप्सराः माघव्रतं कृत्वा पुण्यं परार्थं ददाति; तेन जर्जरः राक्षसः मुक्तिं प्राप्य दिव्यरूपं धारयति, स्वकर्मकारणं च निवेदयति। इन्द्रस्य सीतासिते शुद्धिः, शिवपार्वत्योः प्रयागे तत्क्षणपापक्षयवचनं च प्रमाणतया निर्दिश्यते। एतत् श्रवणं रक्षाकरं धर्मजनकं च इति अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 128
The Greatness of Māgha Bathing; The Piśāca-Deliverance Episode; the Yogasāra Hymn to Viṣṇu
अध्यायः १२८ माघस्नानस्य परममहिमानं प्रतिपादयति। यज्ञव्रततपःप्रायश्चित्तेभ्यः श्रेष्ठं, हरिपूजनदानयुतं च माघस्नानं पक्कपापमपि सद्यः क्षपयतीति वसिष्ठो दिलीपं प्रति उपदिशति। अथ ‘पिशाचमोचन’प्रसङ्गः—अच्छोदतीर्थे व्रतस्थं ब्रह्मचारिणं पञ्चाप्सरसः (प्रमोदिनी, सुशीला, सुस्वरा, सुतारा, चन्द्रिका) कामातुराः पीडयन्ति; परस्परशापेन सर्वे पिशाचसदृशा भवन्ति। लोमशः माघस्नानमेवैकं प्रायश्चित्तमिति निर्दिशति। ततः माघमासे नद्यां नद्यां तीर्थे तीर्थे स्नानफलानां निर्देशः क्रियते, प्रयागस्य तु सर्वोत्तमत्वं विशेषेण प्रशस्यते। अनन्तरं वैष्णवतपस्वी देवद्युतिः योगसारस्तोत्रेण विष्णोः साक्षाद्दर्शनं लभते; तस्य फलश्रुत्या रक्षणं शुद्धिः मोक्षश्च प्रतिज्ञायते। अध्यायान्ते पिशाचमोचनवृत्तान्तस्य अनुवर्तनं परविषयत्वेन सूच्यते।
Adhyaya 129
Marriage of the Gandharva Maidens (within Māgha-māhātmya; includes piśāca redemption and Prayāga praise)
माघमाहात्म्ये वसिष्ठो दिलीपं प्रति कथयति—द्राविडदेशीयो राजा चित्रनाम (द्रविडः) विष्णुद्वेषी वैष्णवान् पीडयन् महापातकैरवपतत्। तस्य पापफलात् क्रमशो नानानरकान् भुक्त्वा अन्ते पिशाचयोनौ जन्माभवत्। तं देवद्युतिनाम ऋषिः ददर्श; स पिशाचः स्वकृतं पापं निवेद्य शरणं ययौ। देवद्युतिः प्रयागे माघव्रतं, माघस्नानं च—विशेषतः गङ्गायाः वेणीतीर्थस्य जलसेवनं—निश्चितमोक्षसाधनं निर्दिशति। अत्र दीर्घोपाख्याने केरलदेशीयब्राह्मणस्य प्रेतत्वं वर्ण्यते; कर्पटीकयात्रिकस्य प्रसङ्गे सारसवानरयोः संवादेन कर्मणां अवश्यंभावः, ब्राह्मणद्रोहादिदोषाः, याजकदुष्कृतस्य फलम् इति नीतिः प्रकाश्यते। गङ्गाजलस्पर्शेन प्रेतस्य विमोचनं, सीतासिते प्रयागे माघस्नानेन पिशाचस्यापि शुद्धिः, दिव्यराज्यप्राप्तिश्च कथ्यते। अन्ते प्रयागमाहात्म्यविस्तारः, गन्धर्वकन्यानां शुद्धिः विवाहविधिश्च, महेशस्य अनुमोदनवचनैः समाप्यते।
Adhyaya 130
Glorification of the Greatness of Devotion to Viṣṇu (Bhakti-Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये परा भक्तिरेव निरूप्यते—या भगवति विष्णौ मनसः पूर्णनिवेशः, विष्णुप्रोक्तधर्मकरुणासमन्विता च। भक्ति त्रिगुणभेदेन कथ्यते—सात्त्विकी परमा, राजसी मध्यमाः, तामसी अधमा; अहङ्कारदम्भमात्सर्यकपटयशःकामविषयासक्तिहिंसादिभिर्युक्ता साधना तामसीं भक्तिं पतयति इति चेत्यते। राजसी पूजा भेदबुद्ध्या प्रतिमादिषु क्रियते, कर्मशेषक्षयार्थं प्रवर्तते इति वर्ण्यते। सात्त्विकी तु बुद्धिमनःसमर्पणपूर्वकं हरौ निश्चला सेवा, गोविन्दे दृढानुरागः इति प्रतिपाद्यते। ये तु कर्मकाण्डपरायणाः विष्णुं तद्भक्तांश्च निन्दन्ति, ते वैदिकधर्मबाह्याः इति तीक्ष्णं सीमाङ्कनं क्रियते। गोविन्दभक्तानां सर्वमङ्गलसमृद्धिः—देवताप्रीतिः, विघ्नोपशमः, लक्ष्मीनिवासः, तीर्थानां देहे वास इव—अन्ते च तीव्रभक्त्या वर्णभेदमपेक्ष्य मोक्षप्राप्तिरिति फलश्रुतिः।
Adhyaya 131
The Greatness of Worship of the Śālagrāma Stone
अस्मिन्नध्याये महादेवः पार्वतीं प्रति शालग्रामशिलायाः माहात्म्यं वर्णयति। सा विष्णोः साक्षात् सन्निधिलक्षणा परमपावनी च; तस्याः केवलं दर्शनमात्रेणापि घोरपापानां नाशो भवतीति प्रतिपाद्यते। वर्णाश्रमभेदेन पूज्यशालग्रामसंख्यायाः क्रमो निर्दिश्यते—ब्राह्मणानां पञ्च, क्षत्रियाणां चत्वारि, वैश्यानां त्रीणि, अन्येषां तु एकमेव। शूद्राणामपि यथाविधिपूजनात्, अपि च दर्शनात्, मोक्षप्राप्तिः सिध्यतीति निश्चयेनोक्तम्। ततः प्रतिमापूजायाः परं वैष्णवभक्तपूजायाः प्रशंसा क्रियते। वैष्णवानां दर्शनं उपपातक-महापातकान् नाशयति, काय-वाक्-मनसा कृतान् सर्वान् दोषान् शुद्धयति, बहून् कुलान् उद्धरतीति च। अन्ते हरिं चतुर्भुजं शङ्ख-चक्र-गदा-पद्मधरं ध्यायित्वा तादृशभक्तसेवा-भोजन-पूजनैः वैकुण्ठप्राप्तिरिति निष्कर्षः।
Adhyaya 132
Remembrance of Vishnu (The Greatness of Smaraṇa and Bhakti)
पार्वती पृच्छति—अनन्तवासुदेवस्य कीदृशं स्मरणं पुनर्मोहानावृत्तिं करोति? महादेवः प्रत्युवाच—यथा तृषितः सलिलं स्मरति, शीतार्तो वह्निं स्मरति, प्रियवियोगी प्रियाम् एव स्मरति, तथा निरन्तरं भगवतः स्मरणं कर्तव्यमिति; एतादृशं स्मरणं मनसि दृढं भवति। ततः भक्ति-कारणं निरूप्यते—सत्सङ्गात् भक्ति: प्रजायते, भक्तिरेव परमं साधनम्। जनार्दनं प्रति यः कश्चिद्भावः—स्नेहः, भयम्, द्वेषो वा—अन्ते तस्यैव पदप्राप्तये हेतुः स्यात्; नामस्मरणस्य महिमा अजामिलादिदृष्टान्तेन प्रकाश्यते, धनविद्यादि तथा स्वर्गफलक्रियाभ्यः भिन्नं हृदयगतं भावं प्रशंसति। अन्ते वेदान्तप्रायं सर्वव्याप्तित्वं, मनःकर्मविचारश्च कथ्यते; स्मरणभक्ती पापक्षयकरौ, अभयप्रदौ, वैकुण्ठप्रदौ च इति निष्कर्षः।
Adhyaya 133
Description of the Sacred Tīrthas of Jambūdvīpa (and the Supremacy of Viṣṇu’s Name)
अध्यायस्य आरम्भे पार्वती जम्बूद्वीपे ‘द्वीपानां राजनि’ स्थितानां पवित्रतीर्थानां क्रमशः संख्यायुक्तं वर्णनं पृच्छति। तदा महादेवः सर्वव्यापकत्वं प्रतिपाद्य विष्णुं परं तत्त्वं मन्यते, यः स्वयमेव तीर्थरूपेण जगति प्रकाशते इति निश्चिनोति। अनन्तरं जम्बूद्वीपस्थतीर्थक्षेत्राणां सूचीवद् वर्णनं प्रवर्तते—पुष्करं, वाराणसी, नैमिषं, प्रयागः इत्यादीनि मोक्षप्रदानि महाक्षेत्राणि, तथा नानादेशेषु देवतासम्बद्धाः पर्वताश्रमसरित्सरःप्रभृतयः पुण्यस्थलविशेषाः। उपदेशस्य परिशेषे क्रमो दर्श्यते—बाह्यतीर्थेभ्यः परं मनसि स्थितं ब्रह्मतीर्थं, ततोऽपि परं विष्णोर्नामरूपं तीर्थं, यत् महापातकान्यपि शुद्धयति। श्रवणपठनयोः महिमा, श्राद्धे तस्योपयोगः, तथा विष्णुलोकप्राप्तिः फलरूपेण प्रशंस्यते।
Adhyaya 134
The Glory of the Vetravatī River (Vetravatī Māhātmya)
महादेवः पार्वतीं प्रति वेत्रवत्याः माहात्म्यं प्राह—तस्यां स्नानं दर्शनं स्पर्शनं वा महापातकादीनपि प्रशमयति, प्रलयपर्यन्तं पापक्षयकरं भवति। वृत्रेण कृतात् ‘महागम्भीर’नाम्नः कूपात् पापनाशिनी देवी-सरित् प्रादुर्भूता; सा वेत्रवती गङ्गासमा इति स्तूयते। ततः दृष्टान्तः—विष्णुनिन्दकः, ब्राह्मण-वेदनिन्दया दुष्कर्मा राजा (अथवा विदारुणो नाम पापी) कुष्ठादिरोगेण पीडितः; वेत्रवत्याः सलिलेन स्नात्वा रोगमुक्तो मनःशुद्धिं च प्राप। तस्मिन्नन्तःकरणे विष्णुभक्तिः समुत्पन्ना; स नित्यस्नानं दानं यज्ञादिकं च कृत्वा अन्ते विष्णुलोकं जगाम। अध्यायः सर्वसाधारणत्वं प्रतिपादयति—ब्राह्मणादयः सर्वे वर्णाः, बहिर्जातयः, वेदनिन्दका अपि स्नानेन शुध्यन्ति; विशेषतः कार्त्तिके माघे च, संगमेषु च। खेṭकं तदनुबद्धतीर्थानि च दिव्यतीर्थरूपेण प्रशंस्यन्ते।
Adhyaya 135
The Greatness of Sābhramatī and the Manifestation of the Kāśyapī Gaṅgā
अत्र श्रीमहादेवः पार्वतीं प्रति साब्भ्रमतीतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। कश्यपस्य अर्बुदे सरस्वत्याः समीपे च कृततपसा प्रसन्नो महेश्वरः स्वजटामण्डलात् गङ्गां प्रादुर्भाव्य काश्यपीगङ्गां प्रवर्तयामास; तस्याः केवलदर्शनमात्रेणापि महापातकानि शुद्ध्यन्तीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं नद्यः प्रसिद्धतीर्थानि च संकीर्त्य युगभेदेन तस्याः नामानि—कृतवती, गिरिकर्णिका, चन्दना, साब्भ्रमती—इति निर्दिश्यन्ते। स्नान-श्राद्ध-दानानां विशेषफलानि, विशेषतः कार्तिकमासे तथा प्लक्षावतरण-केशरन्ध्र-ब्रह्मचारिकादिषु तीरथेषु, विस्तरेणोच्यन्ते। मुहूर्तशास्त्रानुसारं कुटुपादिकालः प्रशस्तः, केचन निषिद्धकालाश्चेति कालविधानं प्रदर्श्य पितृतृप्तिकराणि कर्माणि प्रशंस्यन्ते। अन्ते ब्रह्मदत्तस्योपाख्यानेन ब्रह्मचारीशे शिवस्य नित्यसन्निधिः वरप्रदत्वं च स्थापितं, इहलोके समृद्धिं शैवसिद्धिं च दत्त्वा पूर्वोक्तपुण्येन विष्णोः पदप्राप्तिरपि फलमिति समन्वयः क्रियते।
Adhyaya 136
The Greatness of Nanditīrtha
उमाया नन्दिकुण्डात् प्रवहन्त्याः सरितः पावन-प्रवाहं तथा अर्बुदपर्वतानन्तरं प्रतिष्ठितानां तीर्थानां विषये पृष्टे महादेवः कपालमोचनं कपालकुण्डं च परमं तीर्थं निर्दिशति। तत्रैव स ब्रह्मकपालं त्यक्तवान्, अतः तत् सर्वपापहरं परमपावनं च भवति। अनन्तरं पुलस्त्य-भीष्मसंवादरूपेण तीर्थमाहात्म्यं कथ्यते—देवाः सिद्धा गन्धर्वा अप्सरसश्च तत्र नित्यं समागच्छन्ति। तत्र स्नानं, कपालेेशस्य पूजनं, एकरात्रोपवासः, ब्राह्मणभोजनं च महायज्ञफलप्रदं मोक्षदं च भवति। उदाहरणकथायां सौदासो (मित्रसहः) शापात् राक्षसभावं प्राप्तः ब्रह्महत्यादोषेण पीडितश्च, साभ्रमती-नन्दितीर्थसम्बद्धेऽस्मिन् तीर्थे स्नात्वा शुद्धिं प्राप्नोति; तत्र कृतं श्राद्धं पितॄन् उन्नयति। फलश्रुतौ अस्य माहात्म्यस्य श्रवणं पापक्षयं विष्णोः सायुज्यं च ददाति; महेश्वरस्य स्तुतिः प्रलयपर्यन्तं शोकात् रक्षति।
Adhyaya 137
Śveta-tīrtha (The White Sacred Ford) and the Rise of the Seven Rivers
अध्यायेऽस्मिन् नन्दीप्रदेशात् प्रवहन्ती पुण्यनदी ब्राह्मणर्षिसेवितं वनं प्रविश्य सप्तधा विभज्यते इति नदीमार्गो निरूप्यते। तस्याः प्रवाहाः साब्भ्रमती, सेटीका, वल्किनी, हिरण्मयी, हस्तिमती, वेत्रवती च, तथा दिव्योपाधिसम्बद्धा सप्तमी धारा इति कीर्त्यन्ते; वेत्रवती तु वृत्रकूपात् देवीरूपेण प्रादुर्भूता इति विशेषेण व्याख्यायते। विकीर्णतीर्थं साप्तनद्युदयश्च श्राद्धपिण्डदानयोः परमं स्थानं प्रशस्यते; अत्र कृतं कर्म गयासमफलप्रदं, लुप्तपितृकर्मदोषनिवारकं च भवतीति कथ्यते। अनन्तरं श्वेतोद्भव-श्वेततीर्थे शिवभस्मनः श्वेता (श्वेतगङ्गा) प्रादुर्भवति; तत्र स्नानं त्रिरात्रव्रतं महाकालेश्वरदर्शनं च रुद्रलोकप्रदं, बिल्वपत्रैः सह शिवपूजा च इष्टसिद्धिदायिनीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 138
The Glory of Gaṇatīrtha (at Bakulāsaṅgama)
अस्मिन्नध्याये महादेव उमानां प्रति गणेशसम्बद्धं तीर्थचक्रं वर्णयति। चन्दनानद्यां स्थितं गणतीर्थं त्रिविष्टपनाम्ना प्रसिद्धं, तथा बकुलासङ्गमे बकुलेशदेवता च निरूप्यते। त्रिविष्टपे पौर्णमास्यां स्नानं ब्रह्महत्यादिपापहरं कथ्यते; कृष्णाष्टम्यां उपवासः कृत्वा बकुलासङ्गमे स्नानं स्वर्गप्रदं भवतीति। बकुलेशस्य दर्शनं गणेश्वरस्य प्रसादेन गणपतिसदृशं पदं ददाति; एतत्कथाश्रवणं गङ्गास्नानसमं पुण्यं जनयतीति फलश्रुतिः। चन्द्रवंशीयो राजा विश्वदत्तः दीर्घतपसा गाणपत्यमार्गं प्राप्य दृष्टान्तीकृतः; मुनयश्च नित्यं गणेशसेवापराः प्रदर्श्यन्ते। अन्ते सन्तान-धन-विद्या-मोक्षप्रदत्वं प्रतिज्ञाय हरिहराभेदः—शिवो विष्णुरेव, विष्णुः शिव एव—इति तत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 139
The Glory of Agnipāleśvara (Agni-tīrtha, Pāleśvara, and Liberation through Śrāddha)
महेश्वर उवाच—साभ्रमतीनद्याः उत्तरतीरेऽग्नितीर्थं समीपे च पालेश्वरपीठं प्रसिद्धम्। तत्र चण्डी योगमातरश्च सिद्धिं प्रयच्छन्ति; ईशानचण्डिकेश्वरदर्शनं कृत्वा त्रिरात्रव्रतं कर्तव्यम्। मातृतীर्थसमीपे भ्रमतीजले स्नानं, विशेषतः गोकुरा-साभ्रमतीसंगमे तिलचूर्णयुक्तेन श्राद्धं, पिण्डदानं, तिलोदकदानं, ब्राह्मणभोजनं च कृत्वा महत्पुण्यं, अभयत्वं च दुष्टभूतादिभ्यः प्राप्यते। ततः दृष्टान्तः—कुकर्दम इति पापी राजा प्रेतत्वं गतः; तथापि पूर्वं ब्राह्मणजन्मनि वेदाध्ययनं, शिवपूजा, अतिथिसत्कारश्च कृतः, तस्य शेषपुण्येन गुरोराश्रमं प्राप्तवान्। कहोढब्राह्मणस्य प्रसादेन तीर्थे पुनःपुनः श्राद्धकर्माणि कृत्वा स कुकर्दमः सह प्रेतैः मोक्षं जगाम; एवं तीर्थकर्मगुरूपदेशयोः प्रभावः पापं निवार्य मोक्षं ददाति।
Adhyaya 140
The Glory of the Sacred Ford of Hiraṇyāsaṅgama
अस्याध्याये हिरण्यासङ्गमनाम तीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। महादेवो देव्या उवाच—पुरातनाख्याने गङ्गा सप्तधारा जाता, तासां सप्तमी ‘हिरण्या’ इति प्रसिद्धा। ऋक्षु–मञ्जुमययोर्मध्ये सत्यवान्-गिरिसमीपे तस्याः सङ्गमः; तत्र स्नानं पानं च पापहरं, वनस्थली-सम्बन्धं हरि-नारायणस्य प्रसादं च जनयति। तत्र हिरण्यासङ्गमेश्वरः देवः पूज्यते; नरा-नारायणयोस्तपः, उर्वश्याः प्रादुर्भावश्च स्मार्यते। तत्र स्नानफलम् सहस्रकपिलादानसमं, दशाश्वमेधसमं, ग्रहणकाले कृतव्रतसमं, तुलापुरुषदानसमं च कथ्यते। हिरण्याक्षस्य तपः, जनमेजयस्य सुवर्णदेहत्वप्राप्तिः, विश्वामित्रस्य शुद्धिस्नानेन शिवलोकप्राप्तिश्च दृष्टान्ततया निर्दिश्यते। सर्ववर्णानां जनानां तत्राधिकारः, श्रद्धया सेविते तीर्थे महापुण्यलाभ इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 141
The Greatness of Madhurāditya (Mathurā Tīrtha and the Mandavya–Dharma–Vidura Legend)
अध्यायेऽस्मिन् धर्मावती–गङ्गासङ्गमे हिरण्यासङ्गमसमीपे तीर्थमाहात्म्यं वर्ण्यते। तत्र स्नानेन स्वर्गप्राप्तिः, तत्रैव श्राद्धकर्मणा पितृऋणविमोचनं च फलरूपेण प्रतिपाद्यते। अनन्तरं मथुरा पापनाशिनी तीर्थरूपेण स्तूयते, यत्र मधुसूदनहरिदर्शनं परमं फलम्। कंसवधोत्तरं श्रीकृष्णस्य गमनवृत्तान्तः स्मार्यते, तथा मधुरादित्य-मधुरार्कयोः पूजास्थापनं च कथ्यते। पश्चात् कारणकथायां माण्डव्यऋषिः मिथ्यादोषेण शूले आरोपितः सन् धर्मं साक्षात् प्रतिवदति। धर्मः तस्य बाल्यकाले कृतस्य हिंसाकर्मणः प्रत्यवायं निवेदयति; ततो माण्डव्यशापेन धर्मो विदुररूपेण जन्म लभते। विदुरः साब्भ्रमती–धर्मावतीसङ्गमे स्नात्वा शूद्रत्वदोषं त्यजति—तीर्थयात्रा कर्मदोष-सामाजिकक्लेशयोः शुद्धिकरीति दर्श्यते।
Adhyaya 142
The Greatness of Kapitīrtha (Kapīśvara/Kapīśvarāditya) and the Transition from Kambu-tīrtha
अध्यायोऽयं कंबुतीर्थस्य माहात्म्यं समाप्य कपितीर्थस्य (कपीश्वर/कपीश्वरादित्यस्य) प्रशंसां प्रवर्तयति। कंबुतीर्थे स्नानं कृत्वा पितॄणां तर्पणं, नारायणपूजनं, विधिपूर्वकं ब्राह्मणेभ्यो दानं च कर्तव्यमिति कथ्यते; एतेन विष्णुलोकप्राप्तिः, सन्तानलाभश्च सिध्यतीति। विश्वामित्रस्य घोरतपः तथा विष्णुध्यानं दृष्टान्ततया निरूप्यते। अनन्तरं यात्रिकः कपीश्वरं प्रति नीयते, यत् राम–रावणयुद्धकाले वानरैः सेतुबन्धे च सम्बद्धं तीर्थं प्रसिद्धम्। तत्र दर्शन-स्नानयोः फलम् अतीवोक्तं—विशेषतः चैत्राष्टम्यां स्नानं ब्रह्महत्यादिमहापापविनाशकं, सौन्दर्यभोगप्रदं, बल-धर्म-सुतकामनापूरकं च भवतीति महादेवेनोक्तम्।
Adhyaya 143
The Greatness of the Saptadhārā Sacred Ford (including Ekadhārā and Maṅkī-tīrtha origins)
अध्यायेऽस्मिन् एकधारातीरथस्य महिमा निरूप्यते। तत्र स्नानं कृत्वा रात्रौ उपवासः कर्तव्य इति विधिः; तेन पापक्षयः, भयत्राणं, दुष्टनाशश्च शीघ्रं भवतीति कथ्यते। स्वामिदेवेशस्य पूजनं कुलोन्नतिकरं, वंशस्य पावनं च इति प्रशंस्यते। अनन्तरं सप्तधारा (सप्तसारस्वत) तीर्थं परमं पवित्रं वर्ण्यते—शिवजटाभ्यः गङ्गावतरणसम्बन्धेन, लोकातीत-सप्तधारासंकेतैश्च। तत्र श्राद्धकर्म पितॄणां परमसन्तोषकरं भवतीति विशेषतः प्रतिपाद्यते। अन्ते मङ्किमुनेः (कौषीतकपुत्रस्य) आख्यानं—वेदाध्ययननिष्ठस्य पुत्रचिन्तया गुरुमुपसृत्य, साब्भ्रमतीनद्यां तपः कृत्वा सिद्धिं प्राप्तस्य। तेन मङ्कितीर्थं पुत्रप्रदं कामदं च जातम्; द्वापरे पाण्डवैः तत् सप्तधारारूपेण प्रवर्तितमिति कथ्यते।
Adhyaya 144
The Glory of Khaṇḍa-tīrtha and Brahmavallī (Brahma-tīrtha)
अध्याय १४४ मध्ये ब्रह्मवल्ली/ब्रह्मतीर्थस्य तथा खण्डतीर्थस्य (वृषतीर्थस्य) माहात्म्यं वर्ण्यते। साब्रह्मती–ब्रह्मवल्ली-सङ्गमे स्थितं ब्रह्मवल्लीतीर्थं प्रयागगयासमं श्राद्धफलप्रदं कथ्यते; तत्र पिण्डदानात् पितरः द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्यन्ति, ग्रहणे विशेषतः दानं बहुगुणपुण्यकरं भवति। स्नानं कृत्वा तुलसीमालाधरः नारायणस्मरणं यः करोति, स स्वर्गं वैकुण्ठं च प्राप्नोति; शङ्खचक्रगदाधरं दिव्यरूपं लभते इति। अनन्तरं खण्डतीर्थकथा प्रवर्तते—गोलोके कृतदोषात् शप्ताः केचन गावः भूमौ पतिताः, ब्रह्मवल्लीसमीपे खण्डसरसि स्नानविधिना पुनः स्वर्गं प्राप्तवन्तः। अत्र गोवृषपूजा, सुवर्णधेनुदानादिदानानि, गोह्रदे पितृतर्पणं, पिप्पलरोपणं तथा पञ्चामलकीरोपणं च विधीयते। एतेन गोलोकपितृलोकहरिधामप्राप्तिः, अक्षयफलप्रदं पुण्यं च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 145
Mahatmya of Saṅgameśvara Tirtha and the Curse of the Hastimatī River
अस्मिन्नध्याये सङ्गमेश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। यत्र हस्तिमती नदी साब्भ्रमतीं (क्वचिद् गङ्गासम्बन्धेनापि) समेति, स सङ्गमः त्रैलोक्ये प्रसिद्धः। तत्र स्नानं महेश्वरदर्शनं च सर्वपापप्रशमनं कृत्वा रुद्रलोकप्राप्तिं ददाति इति प्रतिज्ञायते। ततः कारणकथा—कौण्डिन्यऋषिः नदीतीरे दीर्घं तपः करोति, यत्र हृषीकेशो नारायणः पूज्यते। दैवयोगात् वर्षाकाले महाप्लावनेन आश्रमः ससञ्चयः प्रवाहेण नीयते; तेन शोकाकुलः स ऋषिः नदीं शशाप—कलियुगे त्वं निर्जला भविष्यसि इति। तदा सा बहीश्चरी इति नाम्ना प्रसिद्धा। तथापि सङ्गमेश्वरतीर्थस्य प्रभावो न क्षीयते; तस्य केवलदर्शनादपि ब्रह्महत्यादिमहापापानि नश्यन्ति।
Adhyaya 146
The Greatness of Rudra-Mahālaya (Kedāra) as a Liberating Tīrtha
अत्रोत्तरखण्डे रुद्रमहालयः—केदाराख्यः—रुद्रेण स्वयम्भूरूपेण निर्मितो दिव्यः क्षेत्रविशेष इति निरूप्यते। तत्र श्राद्धकर्म कर्तव्यमिति विधीयते; केदारे श्राद्धं कृत्वा पितरः पितामहाश्च तृप्तिं यान्ति, परमानन्दं लभन्ते, रुद्रस्य परमं पदं प्राप्नुवन्तीति प्रशंस्यते। महामन्दिरपरिसरे वृषभस्य मोचनं महादोषकरमिति चेत्यते। कार्त्तिके वैशाखे च तत्र तीर्थयात्रा कृत्वा रुद्रसामीप्यं लभ्यते, संसारदुःखात् प्रमुच्यते। केदारजलस्नानपानयोः पुनर्जन्मच्छेदकत्वं कीर्त्यते; गङ्गा भ्रमत्या सह लोकहितार्थं प्रतिष्ठितेति च, तस्मात् तीर्थस्य ‘रुद्रमहालय’ इति ख्यातिः समाप्यते।
Adhyaya 147
The Glory of Khaḍga-tīrtha: Darśana and Worship of Khaṅgeśvara/Viśveśvara
अस्मिन्नध्याये महादेवः गिरिजां देवीं प्रति दुर्लभं पापनाशनं तीर्थं ‘खड्गतीर्थम्’ इति स्तौति। तत्र स्नानं कृत्वा खङ्गेश्वरस्य (खड्गधारेश्वरस्य) दर्शनं लभ्यते; ततः पूजाक्रमः कर्तव्यः, विशेषतः कार्तिकमासे, यतः तत्कृत्यं महत्फलप्रदम्। वैशाखमासे दर्शनं कृतं चेत् राज्यलाभः प्रभुत्वं च इति फलश्रुतिः; देवोऽयं नित्यसन्निहितः कामदः इति प्रतिपाद्यते। पुष्पैर्धूपैर्नैवेद्यैर्दीपैः फलैर्बिल्वपत्रैश्च विश्वेश्वरस्य पूजां विधाय, दुर्गतिनिवारणं स्वर्गप्राप्तिः धनधान्यसमृद्धिः कुलवृद्धिश्च इत्यादीनि फलानि प्रतिज्ञायन्ते।
Adhyaya 148
Mālar̄ka Sun-Tīrtha at Citrāṅgavadana (Gayā-tīrtha): Merits, Vows, and Boons
अस्याध्याये साब्भ्रमतीनद्यां चित्राङ्गवदने स्थितं परमं गयातीर्थं वर्ण्यते। तत्र सूर्यरूपो मालार्को देवता प्रतिष्ठितः; कामद-तरवः, मन्दाराः, आम्र-निम्ब-कदम्ब-काष्मर्य-अश्वत्थ-तिन्दुकादयश्च वृक्षाः पुण्यवनरूपेण कीर्त्यन्ते। मालार्कदर्शन-स्नानादिना कुष्ठरोगनाशः, स्त्रीणां वैदिकाभिषेककर्मणा पुत्रलाभश्च फलरूपेण कथ्यते। भास्करभक्तेन तत्र कृतं सन्ध्यास्नानं जपहोमस्वाध्यायदेवपूजनादिकं सर्वं अक्षयफलप्रदं भवतीति प्रतिपाद्यते। महादेवो देवेेशीं प्रति तत्र सूर्यव्रतस्य विधानं प्रशंसति—इह लोके सौख्यं, परत्र सूर्यलोकप्राप्तिश्च। राज्ञः मालार्कप्रसादेन पुत्रलाभो दृष्टान्तः; उपवास-नियमयुक्तपूजया मोक्षभागित्वं च सूचितम्। वसिष्ठप्रमुखैर्मुनिभिः इन्द्रप्रमुखैश्च देवैः क्षेत्रस्य महिमा अधिकृतः।
Adhyaya 149
The Glory of Candaneśvara (Āmodasthāna) on the Sābhramatī River
अस्याध्याये महादेवः पार्वतीं प्रति साब्भ्रमतीनद्याः समीपे स्थितस्य चन्दनेश्वरस्य (आमोदस्थानस्य) तीर्थमाहात्म्यं वर्णयति। तत् तीर्थं समीपस्थतीर्थेभ्यः श्रेष्ठतमं, शोकनाशनं च इति कीर्त्यते; दिव्यचन्दनवृक्षेण च तटः शोभितः, तीर्थप्रभावात् लिङ्गप्रादुर्भावोऽपि कथ्यते। भीमस्य पुराकथास्मृतिः प्रकीर्तिता—दुःशासनरुधिरपानरूपं घोरव्रतं समाप्य, रक्तलिप्तहस्ताभ्यां द्रौपद्याः केशबन्धनं कृत्वा, द्विजेभ्यो दानानि दत्त्वा स तीर्थयात्रार्थं निर्गतः। अत्र स्नानं, जलपानं, पितृतर्पणं च नरकनिवारकं रुद्रलोकप्रदं च इति निगद्यते। यथाशक्ति पूजनं विधीयते; मत्स्यजीवराजोऽपि पुनःपुनः पूजकत्वेन स्मर्यते। शिवः तीर्थानां बहुलतां, आमलकीपुण्येन पावितानां शुभफलानां फलप्रदत्वं च निर्दिश्य, विधिना अर्घ्यप्रदानोपदेशेन उपसंहरति।
Adhyaya 150
The Greatness of Jāmbavata (Jambū) Tīrtha and Jāmbavanteśvara
अध्यायेऽस्मिन् जाम्बू/जाम्बवततीर्थस्य माहात्म्यं निरूप्यते। कलियुगे स्वर्गारोहणसोपानमिवैतत् तीर्थं, यत्र स्नानमात्रेण पापक्षयः स्यात्। दाशाङ्गपर्वते जाम्बवान् देवैः पूजितं जाम्बवन्तेश्वरनामकं परमं लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास; तत्र देवगणाः सदा समर्चनं कुर्वन्ति। रामायणस्मृतौ रावणवधात् सीताप्राप्तेश्चानन्तरं जयघोषभेर्यः प्रववुः, विजयी जनसमूहः तस्मिन् तीर्थे स्नात्वा पावनतां प्राप। महादेव उमाṃ प्रति वदति—जाम्बवन्तेश्वरे स्नानात् रुद्रलोके मान्यतां लभते, रामस्मरणेन च संसारबन्धो विलीयते। अन्ते सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते—रामरुद्रयोः अभेदः। “राम” इति नामोच्चारणं युगे युगे सर्वार्थसाधकं; दानं विशेषतः भूमिदानं, जाम्बवन्तेशदर्शनात् सहस्रगुणं फलति।
Adhyaya 151
The Glory of Dhavaleśvara (Indragrāma Tīrtha and the Dhavala Liṅga)
उमा पप्रच्छ—अतस्तीरात् परं किम् उत्तमं तीर्थम्? महादेव उवाच—इन्द्रग्रामं नाम तीर्थं, यत्रेन्द्रः घोरपापात् प्रमुच्यते। नमुचिना सह कृतसन्धिं स्मारयन् शङ्करः कथयति—फेननिहते नमुचौ ब्रह्महत्यारूपा पापशक्तिरिन्द्रमन्वगात्; बृहस्पतेरुपदेशात् स उत्तरतटे स्नात्वा धवलेश्वरं (इन्द्रलिङ्गं) प्रतिष्ठाप्य शान्तिमवाप। पुनः पूर्णिमायाम् अमावास्यायां सङ्क्रान्तौ ग्रहणे च स्नानपूजयोर्विधानं, श्राद्धं ब्राह्मणभोजनं गोदानं रुद्रमन्त्रजपश्च बहुगुणफलप्रद इति निरूप्यते। मध्ये नन्दी नाम वैश्यभक्तस्य तथा किरातस्योपाख्यानं—किरातः मांसादिभिः पादस्थापितैः पदार्थैः मुखोदकाभिषेकेन च यद्यपि बाह्यतः अशुचिवत् पूजयति, तथापि तीव्रभक्त्या तदर्पणं शुद्धं भवति; शिवः साक्षात् प्रादुर्भूय तं गणत्वेन अनुगृह्णाति, उभयोर्भक्तयोः पदं चोन्नयति। अन्ते तीर्थस्य तारकत्वं, दिव्यगवां क्षीरार्पणेन लिङ्गस्य ‘धवल’त्वोत्पत्तिश्च कथ्यते।
Adhyaya 152
The Greatness of Bālāpendra (Bālāpa) Sacred Ford
महादेवः पार्वतीं प्रति साब्भ्रमती/अभ्रमती-नद्यां स्थितं परमं तीर्थं ‘बालाप’ इति स्तौति—यत् भोगं मोक्षं च ददाति। तस्य माहात्म्यं कण्वदुहितुः बालावत्याः कथया प्रतिष्ठाप्यते। सा सावित्री-सूर्यव्रतपरायणा तीव्रतपसा सूर्यं पतिं कामयते। सूर्यः परीक्षार्थं छद्मवेषेणागत्य पञ्च बदरफलानि पचनीयानि दत्त्वा तस्याः नियमदृढतां पश्यति; सा अग्नौ पुनःपुनः पादावपि समर्पयितुमिव दाहं सहते। तया तुष्टः स भगवान् स्वस्वरूपं प्रकाश्य वरं ददाति, तस्याः नाम्ना तीर्थं ‘बालाप’ इति नामयति, स्वलोके वासं च प्रतिजानाति। अथ स्नानं त्रिरात्रव्रतं, सूर्योदयदर्शनं, रविवासरे संक्रान्तौ सप्तम्यां ग्रहणे च विशेषकालः, गुडधेनुदानं रक्तधेनुदानं वृषदानं च, गुडयुक्तं पायसं नैवेद्यं, रक्तसूर्याय पुष्पार्चनं च विधीयते। अपरं दृष्टान्तं—परित्यक्तमहिषवृद्धस्य तथा अस्थिनिक्षेपेण कानीकुब्जराजकुमारस्य जातिस्मरताप्राप्तेः—द्वारा अक्षयपुण्यं श्राद्धफलप्रभावं च दर्श्यते; तीर्थे महीषेश्वरप्रतिष्ठा-पूजा च कथ्यते। अत्र स्नानं महानीपुण्यसमं, पुनर्जन्मनिवर्तकं च इति निष्कर्षः।
Adhyaya 153
The Greatness of Durdharṣeśvara
महादेवः गिरिजां प्रति दुर्धर्षेश्वरनाम तीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। अस्य तीर्थस्य केवलस्मरणमात्रेण पुण्यलाभः पापक्षयश्च भवतीति, स्नानपूजादर्शनैः दुर्धर्षेशस्य कृपया सर्वदोषा नश्यन्तीति च प्रतिपादयति। देवासुरसंग्रामानन्तरं भृगुपुत्र उशनाः (शुक्रः) घोरं व्रतमास्थाय त्र्यम्बकं समाराध्य मृतसञ्जीवनीविद्यां प्राप; तेन उशनस्तीर्थं काव्यतीर्थं च प्रसिद्धिमगमत्। अन्यस्मिन्नुदाहरणे वृत्रेण पराजितः शक्रः बृहस्पतेः शरणं जगाम। स गुरुः तमाभ्रामतीनदीतीरे यत्र दुर्द्धरः स्थितः, तत्र गन्तुं न्ययोजयत्। इन्द्रः स्नात्वा शिवं पूजयामास; शिवः प्रसन्नः वरान् दत्त्वा रक्षितं पाशुपतास्त्रं प्रददौ, येन वृत्रो निहतः। अतः अस्मिन् तीर्थे स्नानपूजादर्शनैः पापविनाशः सुलभ इति निष्कर्षः।
Adhyaya 154
The Greatness of Dhāreśvara / Khaṅgadhārā Tīrtha (Hidden Tīrtha and Incidental Śivarātri Worship)
अध्यायः साब्भ्रमतीनद्यां कलियुगे निगूढं परमपावनं तीर्थं ‘खङ्गधारा’ इति निर्दिशति, यत्र रुद्रः खङ्गधारः/धारेश्वररूपेण निवसति। महादेवः पार्वत्यै प्राचीनाख्यानं कथयति—चण्डः नाम क्रूरो मृगयुः (पुष्कसः/पुष्कसेन इति प्रसिद्धः) माघशुक्लचतुर्दश्यां रात्रौ वराहवधाय श्री/बिल्ववृक्षे जागरितो भवति। क्रोधात् स पर्णानि छिनत्ति; तानि अधस्तात् स्थिते लिङ्गे पतन्ति, तेन तस्य अजानतः उपवास-जागर- पत्रार्पणरूपा शिवपूजा सम्पन्ना। ततः भार्यावृत्तान्तः, श्वानस्य मांसभक्षणं, तस्य वैराग्यप्रवृत्तिः च क्रमशः वर्ण्यते; अन्ते स आत्मबलिदानाय उद्यतः, किन्तु रुद्रगणैः निवार्य शिवलोकं नीयते। अस्य तीर्थस्य निगूढत्वं विश्वामित्रशापेन व्याख्यायते—यदा तन्तुवायः शिवाय मांसं समर्पयामास। तथापि भक्त्या मृण्मयप्रतिमायामपि पूजिते क्षणात् पापक्षयः, धारेश्वरस्य महिमा च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 155
The Greatness of Dugdheśvara (Dugdhatīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् दुग्धेश्वरं दुग्धतीर्थं च खड्गधारायाः दक्षिणे, साब्भ्रमतीतीरे, चन्द्रभागा–गङ्गासङ्गमसमीपे स्थितं परमपावनं तीर्थं प्रतिपाद्यते। महादेवः पार्वत्यै तस्य माहात्म्यं कथयन् तत्र स्नानदानजपपूजातपसां अक्षयत्वं, तथा कथाश्रवणमात्रेणापि पापनाशं रुद्रलोकप्राप्तिं च निगदति। देवाः दैत्यैः पराजिताः सहायार्थं दधीचिमृषिं शरणं यान्ति। स देवानां हिताय स्वदेहं त्यजति, अस्थिभिः शस्त्रनिर्माणार्थं; सुरभ्या लेखनात् मांसनिवृत्तिः क्रियते। तदा सुवर्चा दधीचेः पत्नी देवान् शशाप, तयोः पुत्रः पिप्पलादः रुद्रावतार इति निर्दिश्यते। अन्ते महर्षेः तपोबलात् नदीतीरे दुग्धात् स्वयं लिङ्गं प्रादुर्भवति, तत् दुग्धेश्वर इति प्रसिद्धिं याति। एतस्मिन् तीर्थे कृतं सर्वं कर्म अविनाशि भवतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 156
The Glory of the Candreśvara Sacred Ford at the Candrabhāgā Confluence
अस्मिन्नध्याये दुग्धेश्वरात् पूर्वदिशि चन्द्रभागासङ्गमे परमपावनं तीर्थं निर्दिश्यते, यत्र महादेवः चन्द्रेश्वररूपेण निवसति। सोमस्य दीर्घतपसा तथा च नदीतीरे शुक्रस्य तपसा तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं प्रादुर्भवति; तेन लिङ्गस्य ‘चन्द्रेश्वर’ इति नाम तथा सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठत्वं च व्याख्यायते। तत्र स्नानं, तीर्थजलपानं, नित्यध्यानं, शिवपूजा च कर्तव्या इति विधीयते; एतेन धर्मार्थौ सिद्ध्यतः, महापातकानि च नश्यन्ति। रुद्रमन्त्रजपः, वृषोत्सर्गः, तिलपिण्डयुक्तं श्राद्धं, दानं च विशेषतः प्रशस्यते। कलियुगे तस्य तीर्थस्य गूढत्वकथा, दृश्यं सुवर्णलिङ्गं चोच्यते; तटे वटरोपणेन कल्पपर्यन्तं शिवलोकप्राप्तिः फलमिति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 157
The Glory of Pippalāda Tīrtha: Dadhīca, the Kṛtyā, and the Hidden Ford in Kali-yuga
महादेवः पार्वत्यै कथयति—दुग्धेश्वरसमीपे साब्भ्रमतीतीरे पिप्पलादाख्यं पावनं रमणीयं तीर्थं विद्यते, यत् कलियुगे गूढं भवति। तत्र दधीचेरपि पवित्रं स्थानं प्रसिद्धम्; पितृऋणमोक्षार्थिनः तत्र गत्वा स्नात्वा तस्योदकं पीत्वा पुण्यं लभन्ते, यत् ब्रह्महत्यादिदोषानपि नाशयतीति श्रूयते। पार्वती पृच्छति—कृत्या कुतः सृष्टा, पूर्वं किं चकारेति। शिवः कथयति—काहोडपुत्रो धर्मात्मा दधीचिः घोरं तपः कर्तुमत्रागतः; तस्य तपो विघ्नयितुं कोलासुरोऽभ्यागात्। तं दृष्ट्वा दधीचिः वधार्थं कृत्यां निर्माय, सा कोलासुरं जघान; तस्मादेवास्य तीर्थस्य महिमा प्रववृधे। अथ शिवः कर्ममोचनाय पिप्पलवृक्षारोपणविधिं निर्दिशति; पिप्पलारोपणेन पापक्षयः, ऋणमोक्षश्च, तीर्थसेवाफलसमं भवतीति।
Adhyaya 158
The Greatness of Nimbārka-deva Tīrtha (Picu-mandāraka and the Twelve Names of Sūrya)
महादेव उवाच—साभ्रमती/भ्रमतीनद्यास्तीरे पिचुमन्दारकं नाम तीर्थं विख्यातं, रोगनाशनं पावनं च। तस्य माहात्म्यं पुराकथया कथ्यते—दानवैर्देवाः पराजिताः सन्तः सूक्ष्मरूपा भूत्वा वृक्षेषु शरणं जग्मुः; शिवो बिल्वे, विष्णुरश्वत्थे, इन्द्रो शिरीषे, सूर्यश्च निम्बे न्यवसत्, यावत् विष्णुना दैत्यः कोलाहलः शमितः। अतः येषु देवाः आश्रिताः, तेषां वृक्षाणां छेदनं निषिद्धं, देवतात्मभावेन पूज्यत्वात्। सूर्यस्य विश्रामस्थानात् पिचुमन्दारकतीर्थस्य प्रादुर्भावः; तत्र स्नानं कृत्वा रविपूजनं चेष्टफलप्रदं भवति। अत्र सूर्यस्य द्वादशनामानि जपनीयानि—तेन पुण्यं, श्रीः, सन्तानं, जन्मजन्मान्तर-उन्नतिः सिध्यति; विशेषतः परम-निम्बार्कतीर्थे स्नानं जलपानं च मोक्षप्रदं भवतीति।
Adhyaya 159
The Glory of Siddhakṣetra: Koṭarākṣī’s Manifestation and Aniruddha’s Hymn
महादेवः पार्वतीं प्रति सिद्धक्षेत्रस्य परमं माहात्म्यं कथयति। तदनिरुद्धोषाकथासम्बन्धेन—बाणासुरनगरं नीतः अनिरुद्धः बद्धोऽपि कोटराक्षीं स्मरति। सा देवी आद्या वैष्णवी शक्तिः, रक्षणपरायणा, कृष्णेन नदीतीरे प्रतिष्ठापिता इति वर्ण्यते; बाणस्य पराजये अनिरुद्धस्य स्तुत्या सह तस्याः साक्षात्सन्निधिः प्रतिपाद्यते। ततः तीर्थफलानि निगद्यन्ते—संवत्सरं स्नात्वा कोटराक्षीदर्शनात् समृद्धिः; सिद्धतीर्थे स्नानं कृत्वा कोटरवासिनीं दृष्ट्वा रुद्रलोके मानः। केवलस्मरणादपि मोक्षः सिध्यतीति शिवः वदति, विशेषस्नानं स्तोत्रपाठं च उपदिशति। कोटराक्षी बहुदेवी-नामभिः अभिन्ना, परमं तीर्थं, यस्य दर्शनं पापान् नाशयति इति निर्णीयते।
Adhyaya 160
Glory of the ‘King of Tīrthas’: Vāmana’s Presence, Māgha Dvādaśī Gifts, and Pitṛ Offerings
अस्मिन्नध्याये ‘तीर्थराज’ इति ख्यातस्य तीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। सप्तनदीसमन्वितं चन्दनगन्धिसलिलं चैतत्; अत्र स्नानं सर्वतीर्थेषु शतगुणाधिकं पुण्यं ददाति, यतो वामनः स्वयमेव तत्र सन्निहितो वसति इति प्रतिपाद्यते। माघमासे विशेषतः द्वादश्यां व्रतदानादीनि विधीयन्ते। तिलधेनुदानं पापहरं शतपितृपर्यन्तं कुलोद्धारकं च कथ्यते। अपि च तिलमिश्रितजलेन पितॄणां तर्पणं कर्तव्यम्; एतत् सहस्रवर्षपर्यन्तश्राद्धसमं फलदं निगद्यते। अन्ते गुडमिश्रितखीरैः ब्राह्मणभोजनस्य महिमा उच्यते—अत्रैकस्य तृप्तिः अन्यत्र सहस्रस्य तृप्तिसमा इति।
Adhyaya 161
The Greatness of Somatīrtha and the Manifestation of Someśvara (Soma-liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् साभ्रमती-तटे गुप्ततीर्थरूपस्य सोमतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते, यत्र भवः कालाग्निरिति स्मर्यते। तत्र स्नानं सोमेश्वरस्य दर्शनं च सोमवत् पुण्यं ददाति; इह लोके कीर्तिं समृद्धिं च, परत्र शिवलोके शुभगतिं च जनयति। शिवः पार्वत्यै पापहारीं प्राचीनां कथां निवेदयति—कौषीतकिर्मुनिः पत्राहारं कृत्वा, ततः वाय्वाहारं च, आत्मध्यानपरः घोरं तपः समाचरति। तस्य तपसा तुष्टो महेश्वरः वरं ददाति; मुनिः लिङ्गोत्पत्तिं ‘सोमेश्वर’ इति नामप्रसिद्धिं च याचते। तेन सोमतीर्थं ‘सोमलिङ्ग’ इति विख्यातं भवति। अनन्तरं रुद्रजपः, बिल्वपत्र-चन्दन-फल-पुष्पादिभिरर्चनं, सोमवारे तीर्थयात्रा च साधनानि कथ्यन्ते। एतेन पुत्र-धन-राज्यलाभः, सर्वपापक्षयः, अन्ते च शिवस्य परमं धाम प्राप्यते।
Adhyaya 162
The Greatness of Kāpotikā/Kāpota Tīrtha: Ancestor Rites, Vaiśākha Bathing, and Guest-Dharma
पार्वती कपोतिका/कापोततीर्थस्य नामकथां पप्रच्छ। महादेवः साब्भ्रमती-सरितः प्रवाहे स्थितं पुण्यं तीर्थं दर्शयित्वा तत्र श्राद्धाङ्गानां विधिं कथयति—पिण्डदानं तर्पणं च, काकश्वानादिभ्यः बलिदानं, तथा तिथ्यनुसारं भक्तिं च। विशेषतः वैशाखे स्नात्वा प्राचीनेश्वर-नाम्ना ईशानस्य पूजनं श्वेतसर्षपैः कृत्वा स्वस्य पितॄणां च मोक्षः सिध्यतीति। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कारणकथया प्रकाश्यते—विष्णुभक्तः कपोतः विष्णुपावनायां द्वादश्यां अतिथिरूपेण आगताय श्येनाय मांसं याचमानाय स्वदेहमेव दत्त्वा धर्मं रक्षति; तेन तत्र तीर्थस्य शुद्धिकारिणी शक्तिः प्रवर्तते। अन्ते सर्वसाधारणो धर्मादेशः—अतिथिं सर्वदा सत्कुर्यात्; अतिथिसत्कारः सर्वपुण्यफलप्रदः, विष्णुलोकप्राप्तिदः च।
Adhyaya 163
The Glory of Go-tirtha (Sacred Ford of the Cows)
अस्मिन्नध्याये काश्यप-सरोवर-समीपे स्थितं गोतीर्थं परमं पुण्यतीर्थमिति निरूप्यते। तत्र स्नानमात्रेण ब्रह्महत्यासमं महापातकं यावत् सर्वं पापं नश्यतीति महादेवेनोच्यते। तस्य नाम-प्रभावयोः कारणरूपा कथा प्रदर्श्यते—पूर्वपापेन कृष्णवर्णा जाता गावः तत्र स्नात्वा पुनः श्वेततां प्राप्नुवन्ति; एषा गो-शुद्धिः कर्मक्षयस्य प्रत्यक्षचिह्नमिव भवति। अनन्तरं गोमातॄणां नित्यपूजा-सेवा धर्मरूपेण प्रशंस्यते; गोसेवया नरः स्वमातृऋणात् प्रमुच्यते इति कृतज्ञता-प्रतिदानभावः प्रतिपाद्यते। अन्ते गोतीर्थस्नात्वा दुग्धदा-गां श्रेष्ठेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा ब्रह्मलोकं प्राप्नोतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 164
The Glory of Kaśyapa Tīrtha: Kuśeśvara, Kaśyapa’s Sacred Pond, and the Sin-Destroying Gaṅgā
अध्यायेऽस्मिन् महादेवो देवीं प्रति काश्यपनाम तीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति। यत्र पूर्वं महत् सरः आसीत्, पर्वतदेवतासम्बन्धेन तस्योत्पत्तिः कथ्यते; तत्र कुशेश्वर इति दीप्तिमान् देवः प्रतिष्ठितः, कश्यपमुनिना निर्मितं रम्यं कुण्डं च दृश्यते। तत्र स्नानमात्रेण नरकपतनं न भवति; ब्राह्मणाः अग्निहोत्रपरायणाः वेदभक्ताश्च तत्र नित्यं वसन्ति। कश्यपा-प्रदेशः काशीसमो निगद्यते, ऋषिभिः संस्कृताकारः इव। कश्यपस्य तपसा शिवजटाभ्यः गङ्गावतरणं जातमिति, तत्र गङ्गा दर्शनमात्रेणापि महापापविनाशिनी इति च। गोदान-रथदानादिदानं, श्राद्धं च दानसहितं प्रशस्यते। कलियुगे कश्यपतीर्थसमं नास्ति; तत्र देवर्षयः तीर्थेश्वरप्रसादात् शुद्धाः सन्तो निवसन्तीति निष्कर्षः।
Adhyaya 165
The Greatness of Vijayī Tīrtha (with Bhūtālaya–Bhūteśvara–Ghaṭeśvara–Vaidyanātha sequence)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थयात्राक्रमः प्रायश्चित्तमोक्षफलप्रदः प्रदर्श्यते। प्रथमं भूतालयं नाम पापनाशनं तीर्थं वर्ण्यते—वटवृक्षचिह्नितं पूर्वदिग्-चन्दनचिह्नयुक्तं च। तत्र स्नानं, विशेषतः कृष्णाष्टम्यां उपवासपूर्वकं कृष्णतिलदानं च, प्रेतत्वभयहरं प्रेतदोषनिवारकं च कथ्यते; पितृभ्यः तिलयुक्तघटदानं तु पितॄणां मोक्षप्रदं निगद्यते। चतुर्दश्याम् अष्टम्यां च प्रातः शुद्धोदके स्नानं नामोच्चारणपूर्वकं कर्तव्यमिति, तेन प्रेतभावविमोचनं भवतीति निर्दिश्यते। ततः श्रीभूतेश्वरस्य माहात्म्यं—भूतभयविनाशकत्वं—प्रशंस्यते। अनन्तरं साब्भ्रमतीतीरे श्रेष्ठो घटेश्वरः कीर्त्यते; तत्र प्लक्षवृक्षपूजया इष्टसिद्धिरिति फलश्रुतिः। अन्ते वैद्यनाथं प्रति निर्देशः—यत्र विधिवत् पितृतर्पणेन सर्वयज्ञफलप्राप्तिः, विजयः, पापनाशश्च सिध्यतीति महादेववचनं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 166
The Greatness of Pāṇḍurārya Tīrtha
अस्मिन्नध्याये (उत्तरे खण्डे) पुलस्त्यः भीष्मं प्रति वैद्यनाथात् परं परमं तीर्थं वर्णयति। तत् देवतीर्थमिति प्रसिद्धं, साब्भ्रमती-तटस्थितं पाण्डुरार्या-देवीक्षेत्रं च; शिवोऽपि देवीं प्रति तस्य माहात्म्यं सूचयति। युधिष्ठिरस्य राजसूय-स्मृत्या तथा नकुलस्य दक्षिण-दिग्विजयेन सह अस्य देशस्य पाण्डुरार्येति ख्यातिः प्रतिष्ठाप्यते। साब्भ्रमत्यां स्नानं कृत्वा पाण्डुरार्यां नमस्कृत्य, संवत्सरपर्यन्तं सञ्चितां पूजां समर्पयेत्—इति तीर्थाचारः प्रदर्श्यते। एतत्कर्मणा भुक्तिमोक्षौ, अष्टसिद्धयः, प्रज्ञावृद्धिश्च लभ्यते। अन्ते पुलस्त्यः वदति—अत्र देहत्यागे कैलासप्राप्तिः, चण्डेश्वरगणेषु गणत्वं च; हनूमतः अत्र तपसा समुद्रलङ्घन-बलोत्पत्तिरपि निदर्श्यते।
Adhyaya 167
Gaṇa-tīrtha (The Sacred Ford of Gaṇanātha)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थानां सूक्ष्मक्रमो निरूप्यते। प्रथमं चण्डेशतीर्थं वर्ण्यते, यत्र चण्डेश्वरः सन्निहितो भवति, समृद्धिं ददाति, तथा च केवलदर्शनमात्रेणापि जानतोऽजानतो वा कृतानि पापानि नश्यन्ति। शिवः पार्वत्यै कथयति—चण्डेशस्य पुरी देवैः समागतैः निर्मिता इति। ततः परं साब्भ्रमती/भ्रमतीनद्याः समीपे देवीप्रतिष्ठितं गाणपत्यं गणतीर्थं प्रोच्यते; तत्र स्नानं मोक्षप्रदं निगद्यते। अन्ते दृढा फलश्रुतिः—रुद्रभक्तेन तत्र कृतं श्राद्धं सर्वयज्ञानां तुल्यं पुण्यं ददाति; पितृभ्यः प्रदत्तं शीघ्रफलदं भवति गणनाथस्य प्रसादात्; तथा ब्राह्मणाय वृषभदानं कृत्वा परं पदं परमां गतिं च प्राप्नोति।
Adhyaya 168
The Glory of Vārtraghnī (the Vṛtra-Slayer Confluence)
महादेवः पार्वत्यै वार्त्रघ्नी-तीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत्र स्नानेन महत् पुण्यं, तिलपिण्ड-श्राद्धेन कुलशुद्धिश्च भवतीति प्रतिजानाति। पार्वती नदी-नामनिर्वचनं तथा इन्द्रस्य तत्रागमनकारणं पप्रच्छ। शिवः पुरातनं संवादं स्मारयति—युधिष्ठिरस्य प्रश्नं भीष्मस्योत्तरं च—ततः वृत्रेन्द्रयुद्धस्य दीर्घं वृत्तान्तं वर्णयति। इन्द्रः पराजितः शरणं प्राप्य संगमे शिवदर्शनं लभते; शिवभस्मना ‘भस्मगात्र/भूतेश्वर’ इति लिङ्गं प्रादुर्भवति, यस्य दर्शनात् ब्रह्महत्यादोषो निवर्तते। वृत्रवधे कृत इन्द्रं ब्रह्महत्यारूपिणी भयानका हत्याऽऽक्रामति। पितामहः ब्रह्मा तस्याः निवासं विनियोज्य पापस्य चतुर्थांशान् अग्नौ, वनस्पतिषु, अप्सरस्सु, आपःसु च विभजति; तेषां तेषां भागः पश्चात् मानवानां विशिष्टदोषैः प्रत्याह्रियते। इन्द्रः तीर्थे तपः कृत्वा शुद्धिं प्राप्य स्वर्गं जगाम; अन्ते तीर्थस्य माहात्म्यं पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 169
Varaha Tirtha: The Sacred Ford of Yajñavarāha and the Ocean-Confluence
अत्र अध्याये वर्त्रघ्नी-नद्याः वरुण-सागर-सङ्गमे, भद्रा/सुभद्रा-नद्या सह यः पावनः संगमः, तस्य माहात्म्यं निरूप्यते। तत्र स्नानं शुद्धोदक-तर्पणं च महापुण्यप्रदं, तीर्थस्य पवित्रता च प्रतिपाद्यते। अनन्तरं वराहचरितं प्रवर्तते। यज्ञवराह-रूपेण हरिः दानवान् जित्वा सागरं मथ्नन् क्रीडति, ततः कर्दमलिप्तो बहिरुदेति। पार्वत्याः प्रार्थनया महेशः पुरातनां वराहलीलां कथयति—देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं हरिः वराहरूपं धृत्वा पृथिवीं उद्धृत्य कर्दमालयात् समुत्थितः। तस्मात् वराहतीर्थस्य प्रादुर्भावः; तत्र स्नानेन मोक्षः, श्राद्धेन पितॄणां विमोचनं च, कर्ता पितरश्च आनन्दमयं लोकं यान्तीति।
Adhyaya 170
The Sacred Ford of the Confluence (Saṅgama Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् सङ्गमतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते—यत्र गङ्गा भृमतीं समुद्रं च समुपैति, तत् सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठमिति। तत्र विधिवत् स्नानं दानं च कर्तव्यम्; तेन महापातकान्यपि विलीयन्ते, पापराशिः क्षीयते इति प्रतिपाद्यते। अपि च तस्मिन् स्थाने श्राद्धकर्म कर्तव्यम् इति उपदिश्यते; तेन कुलस्य कल्याणं भवति, पितृलोकप्राप्तिश्च सिध्यतीति फलश्रुतिः। अतिशयोक्त्या समुद्र-गङ्गासङ्गमे ब्रह्महत्यादोषोऽपि विमुच्यते इति कथ्यते। अन्ते यत्र जनाः तीर्थं न जानन्ति, तत्र शिवनाम्ना उत्तमं तीर्थं प्रतिष्ठापनीयम् इति निगदितम्; ततः ‘सङ्गमतीर्थ’ इति अध्याय-समाप्तिः।
Adhyaya 171
The Greatness of the True Tīrtha: Praise of the Āditya Ford
अस्मिन्नध्याये पवित्रसङ्गमसमीपे स्थितस्य ‘आदित्य’नाम्नः परमपुण्यतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। शिवः स्वयमेव तस्य अतुलां महिमानं प्राह—एतत्तीर्थं सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं, पापनाशकं च। अनन्तरं विधिवचनरूपेणोपदेशः क्रियते—साधकैः पुष्करे स्नात्वा पुनः पूजां कुर्युः, अर्कपुष्पैः करवीरकुसुमैश्च देवपूजनं सम्यक् विधेयम्। तत्र नित्यं श्राद्धं दानं च कर्तव्यमिति निर्दिश्यते। एतत्तीर्थस्य दर्शनमात्रेणापि महापातकभारयुक्तानामपि पुण्यलाभः स्यात्, इति तस्य प्रभावः प्रशस्यते। अन्ते उत्तरखण्डे अध्यायशीर्षकसहितः कोलोफोन् निर्दिश्यते।
Adhyaya 172
The Glory of Nīlakaṇṭha
महादेवः पार्वतीं प्रति पूर्वोक्ततीर्थात् परतः स्थितं पुण्यस्थानं निर्दिशति। तत्र नीलकण्ठस्य परं तीर्थं नाम्ना प्रसिद्धं, विशेषतः मोक्षार्थिनां साधकानां प्रति सेवनीयमिति स उपदिशति। नीलकण्ठदर्शनं बिल्वपत्रैः, धूपैः, दीपैश्च सह युक्तं महाफलप्रदमिति कथयन्, भक्तानां मनोवाञ्छितसिद्धिं वरप्राप्तिं च प्रतिजानाति। उपवास-एकान्तादि तपोगुणप्रियत्वं तस्य देवस्य वर्णयति, तथापि भक्तप्रार्थनासु शीघ्रप्रसादित्वं दर्शयति। अन्ते कलियुगे तस्यैव क्षेत्रस्य/देवतायाः ‘काश्यपी’ इति नामान्तरं भवतीति निगदति, युगभेदेन नामस्मरण-आचारभेदं सूचयन् पुराणप्रसिद्धं विधानं प्रकाशयति।
Adhyaya 173
The Glory of the Sābhramatī (Sabharmati) River-Confluence
उमा–महेश्वरसंवादे महादेवः साब्भ्रमतीनद्याः माहात्म्यं वर्णयति। यत्र सा दुर्गानद्याः संगमे मिलित्वा समुद्रं प्रति प्रवहति, तत्र तीर्थे स्नानं कर्तव्यमिति शिवः प्रशंसति; विशेषतः कलियुगे यात्रिकाः दोषैः पापैश्च विमुच्यन्त इति निश्चयं वदति। तत्र स्नानमात्रेण न, किंतु संगमे श्राद्धकर्म, ब्राह्मणभोजनं, तथा विधिपूर्वकं दानं—विशेषतः गोदानं महिषीदानेन सह—महापुण्यहेतवः इति उपदिशति। एतत् तीर्थं परमं पवित्रं पापनाशनं च; केवलं दर्शनमपि पापक्षयकरं मोक्षप्रदं च इति कथ्यते। अस्याः पवित्रता गङ्गासदृशीति, कलौ फलानि दीर्घकालस्थायीनि भवन्तीति च; अन्ते तस्य गुणानां पूर्णवर्णनं कर्तुं अशक्यमिति निगद्यते।
Adhyaya 174
The Manifestation of Narasiṃha (Narasimha Vrata and Maulistāna Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् महादेवः पार्वत्यै दुर्लभं व्रतमुपदिशति यत् महापातकनाशनं भवति। ततः भक्तहिताय नृसिंहस्य प्रादुर्भावः कथ्यते, पार्वती च तस्य परमं धाम व्रतस्य च रहस्यं पप्रच्छ। अनन्तरं प्रह्लादेन सह नृसिंहस्य संवादः—भक्तिः परमव्रतबलात् जायते, तेन महापापक्षयः, महाफलप्राप्तिश्च स्यात् इति। वैशाखशुक्लचतुर्दश्यां व्रतविधानं, शुभयोगनक्षत्रादिसंयोगाः, स्नानं, मण्डल-कलशस्थापनं, लक्ष्मीसहितं सुवर्णनृसिंहप्रतिष्ठा, पञ्चामृताभिषेकः, षोडशोपचारपूजा, रात्रिजागरः, पुराणपाठः, वैष्णवश्राद्धं, दान-दक्षिणाविधानं च विस्तरेण निर्दिश्यते। पश्चिमदिशि सिन्धुतटे मौलिस्थानतीर्थे व्रतस्य विशेषप्रभावः कथ्यते—हारित-लीलावत्योः दीर्घतपसा नृसिंहस्य तत्र नित्यसन्निधिः। श्रवण-पठन-व्रतानुष्ठानमात्रेणापि मोक्षप्राप्तिरिति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 175
Gītā Māhātmya: The Suśarmā Narrative and the Merit of Reciting the First Chapter
पार्वती भगवद्गीताया माहात्म्यं पप्रच्छ। तदा ईश्वरः प्राचीनं विष्णु–लक्ष्म्योः संवादं कथयामास। लक्ष्मी पयःसमुद्रे विष्णोः शयनकारणं पृष्टवती; विष्णुः प्रत्युवाच—अहं अन्तर्मुखः समाधिस्थः स्वस्य माहेश्वररूपं पश्यन्, द्वैतातीतं, विकल्पकोटिवर्जितं परमात्मतत्त्वं प्रकाशयामि। अनन्तरं गीता व्यासेन वेदशास्त्रसमुद्रात् मथितं सारमिति, अष्टादशाध्यायात्मकं दिव्यं शरीरमिवेति च निरूप्यते; तस्य वाक्यानि संसारपाशं छिनन्ति। ततः फलश्रुतिः—अल्पाध्ययनमपि महत्फलदं; सुशर्मणः पतनं, पुनर्जन्मान्तराणि, अन्ते गीतायाः प्रथमाध्यायश्रवण-पाठाभ्यां शुद्धिः, गृहस्थस्यापि सुलभा मुक्तिश्च इति दृष्टान्तेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 176
Gītā Māhātmya: The Greatness of the Second Chapter (The Tale of Ajāpāla/Mitravān and Devaśarman)
गीता-माहात्म्ये देवशर्मा नाम कर्मकाण्डनिपुणोऽपि केवलैः यज्ञादिभिः परमशान्तिं न प्राप्य मोक्षं जिज्ञासते। मुक्तकर्मा नाम संन्यासी तं गोपालाचार्यं आत्मज्ञानीं मित्रवानम् (अजापालम्) प्रति नयति; तत्र स उपदेशं शृणोति। मित्रवानः कर्मविपाककथां निवेदयति—राजसदृशः पतितः नरकान् भुक्त्वा पुनर्जन्म प्राप्नोति; स्त्री दाकिनीभावं गत्वा अजायां जायते; हिंसकः पुरुषः द्वीपिरूपेण (व्याघ्र-शार्दूलवत्) जायते। त्र्यम्बकस्य लिङ्गसन्निधौ वनाश्रमे भक्षक-भक्ष्ययोः वैरं प्रशम्यते; ततो हेतुम् पृच्छन्ति। कपिः कथयति—कश्चिद् तपस्वी शिलायां भगवद्गीतां लिखित्वा नियमेन पाठं विधत्ते, विशेषतः द्वितीयाध्यायस्य; तेन क्षुधातृष्णाभयद्वन्द्वातीतं प्रशान्तिम् आप्नोति। देवशर्मा तदनुष्ठाय परं पदं, पुनरावृत्तिरहितं, प्राप्नोति।
Adhyaya 177
The Glory of the Gītā: The Saving Power of Reciting Chapter Three
अत्राध्याये गीतामाहात्म्ये तृतीयाध्यायपाठस्य तारकशक्तिः प्रदर्श्यते। जडनामा ब्राह्मणः स्वधर्मं परित्यज्य परस्त्रीगमनं द्यूतं मद्यपानं मृगया-चौर्यादि पापेषु पतितः, दुष्टैः हतः प्रेतभावे घोरां गतिं प्राप। तस्य वेदविद् धर्मनिष्ठः पुत्रः पितरं अन्विष्य वाराणसीं प्रति गच्छन्, यत्र पितुः निधनं जातं तस्मिन् वृक्षसमीपे सन्ध्यां कृत्वा भगवद्गीतायाः तृतीयाध्यायं जजाप। ततः दिव्यं भीषणं निमित्तं जातम्; पिताऽपि तेजोमयविमाने प्रादुरभवत्, गीतापाठसन्निधिमात्रेण मम मोक्षः जात इति निवेदयामास। स पिताऽपुत्रं श्राद्धादिकर्माणि कर्तुं, नरकपतितानां बान्धवानां प्रति पुण्यसंक्रान्तिं कर्तुं च उपदिदेश। अनन्तरं यमादयः विष्णुं स्तुवन्ति; मधुसूदनः यमं स्वनियुक्तं कर्म अनुवर्तयितुं आज्ञापयति, गीताप्रभावात् पुण्यदानसम्बन्धिनां च मोक्षप्रवृत्तिः प्रस्फुटीभवति।
Adhyaya 178
Gītā-māhātmya: The ‘Sin-Cutting’ Tīrtha and the Badarī Curse Narrative (Chapter 178)
अस्मिन्नध्याये गीतामाहात्म्यक्रमे ‘चतुर्थव्रत’ इति निर्दिष्टं स्मरण-पाठरूपं साधनं निरूप्यते। तस्य प्रभावेन हीनयोनौ बदरीवृक्षत्वं प्राप्ता अपि मुक्तिं लभन्ते, स्वर्गारोहणं च प्राप्नुवन्ति—इति मोक्षप्रदत्वं प्रतिपाद्यते। वाराणस्यां विश्वेश्वरसमीपे जितेन्द्रियः भरतः प्रसङ्गतः प्रादुर्भवति। गङ्गातटे शापेन बदरीवृक्षत्वं गतयोः कस्यचित् द्वयोः कथानकं प्रदर्श्य, गीतास्मरण-पाठेन तयोः शापविमोचनं चोच्यते। अनन्तरं गोदावरीतीर्थे ‘च्छिन्नपाप’ नाम्नि सतीतपाः ऋषिः ग्रीष्मवर्षाशिशिरादिषु तीव्रतपः करोति। तस्य तपोबलभीतः पुरन्दरः इन्द्रः द्वे अप्सरसौ विघ्नाय प्रेषयति; तयोर्नृत्येन क्षोभितः ऋषिः शापं ददाति, तौ बदरीवृक्षौ भवतः। अन्ते नित्यं श्रद्धया गीतापाठ-स्मरणं मनःशुद्धिं समत्वनिश्चलतां च जनयति, प्रायश्चित्तत्वेन मोक्षमार्गं प्रशस्तं करोतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 179
The Greatness (Māhātmya) of the Bhagavad Gītā (Chapter 5)
अत्र भगवद्गीतायाः पञ्चमाध्यायस्य पञ्चमं माहात्म्यं प्रशंस्यते। पिङ्गलनाम द्विजः स्वधर्मं वेदविहितकर्म च परित्यज्य नाट्यगीतादिषु प्रवृत्तो दुराचारपरायणश्चाभवत्। तस्य भार्या अरुणा क्रोधवशात् तं हत्वा, उभौ नरकेषु दुःखं भुक्त्वा श्येनः (गृध्रः) शुक्याश्च जातौ; पूर्ववैरानुबन्धेन तयोः परस्परं हिंसा जाता, जलसमीपे नरकपालसमूहे च तयोः हिंसामरणं जातम्। तदा वैवस्वतो यमः आश्चर्यं दृष्ट्वा कथयति—मरणकाले आकस्मिकस्नानजनितं पुण्यं तयोः संचितपापं व्यपोह्य इष्टलोकप्राप्त्यर्हतां दत्तम्। यमं पृष्ट्वा तौ कारणं शृणुतः—गङ्गातटे बुद्ध्वा नाम संन्यासी नित्यं भगवद्गीतायाः पञ्चमाध्यायं जपन् आसीत्; तस्य पाठपावन्यं कपालपात्रस्थजलेन संस्पर्शमात्रेण तयोः शुद्धिं कृतवान्। ततः दिव्यविमानेन तौ परमं वैष्णवधाम आरोहन्ति; एवं गीता-पञ्चमाध्यायः महापापहरः इति दृष्टान्तेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 180
Glory of the Bhagavad Gītā, Chapter 6 (Dhyāna-yoga)
अत्रोत्तरखण्डे (६.१८०) भगवद्गीतायाः षष्ठाध्यायस्य (ध्यानयोगस्य) महिमा मोक्षप्रदत्वेन प्रतिपाद्यते। गोदावर्याः तटे प्रतिष्ठाने आरभ्य काशी-विश्वेश्वरं, गया-गदाधरं, केदारं, द्वारकां, सोमनाथं, अवन्तिकां-महाकालं, ओंकारं, श्रीशैलं-मल्लिनाथं, विट्ठलं, ब्रह्मगिरिं-त्र्यम्बकं, मथुरां, काश्मीरं च माणिक्येश्वरं यावत् पुण्यक्षेत्रपर्यटनरूपेण प्रसङ्गः प्रसारितः। हंसाः ज्यानश्रुतेः राज्ञः तेजः रैक्यऋषेः तेजसा तुलयित्वा तस्य हीनत्वं वदन्ति। ततो राजा सारथिना रैक्यं अन्विष्य बहूनि दानानि दत्त्वा अपि तेन तिरस्कृतः, विनयेन तस्य महिमानं पृच्छति। रैक्यः स्वदैनन्दिनं गीताषष्ठाध्यायपाठमेव असह्यतेजसः कारणं प्रकाशयति; राजा तं अध्यायं ज्ञात्वा पठति, एकस्यापि अस्याध्यायस्य नित्यपाठिनां मोक्षः सुनिश्चित इति प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 181
The Glory of the Bhagavad Gītā’s Seventh Chapter
अत्र भगवद्गीतायाः सप्तमाध्यायस्य माहात्म्यं सुधासमं श्रवणीयमिति निरूप्यते। पाटलिपुत्रनिवासी शङ्कुकर्णो नाम ब्राह्मणः धनलोभात् पितृदेवकर्माणि श्राद्धादीनि च परित्यज्य केवलं वित्तसञ्चये प्रवृत्तः। सर्पदंशेन मृतः सन् पुनः सर्परूपेण गुप्तनिधिं रक्षन् जातः। तस्य पुत्राः स्वप्नसंकेतैः सत्यं ज्ञात्वा तं सर्पं समुपगम्य संवादं चक्रुः; कश्चित् लोभात् हन्तुमिच्छति, अन्ये तु पितृभक्त्या मोचयितुं प्रयतन्ते। शङ्कुकर्णः सर्पः उपदिशति—सामान्यतीर्थसेवा, दानं, तपः, यज्ञाश्च मां न विमोचयन्ति; केवलं गीतायाः सप्तमाध्यायस्य पूजनश्रवणमहिमा एव मोक्षदः। विशेषतः स्वश्राद्धदिने श्रद्धया ‘सप्ताध्यायीविद्’ ब्राह्मणं भोजयित्वा तस्य सत्कारः कर्तव्यः; तेनैव बन्धनच्छेदः स्यात्। पुत्रैस्तदनुष्ठिते स शङ्कुकर्णो दिव्यरूपं प्राप्य मुक्तो भवति; निधिः धर्मकार्येषु लोकहिताय च विनियुज्यते।
Adhyaya 182
Mahatmya of the Gita’s Eighth Chapter: Liberation through Hearing Half a Verse
शिवः पार्वतीं प्रति भगवद्गीतायाः अष्टमाध्यायस्य माहात्म्यं प्रवक्तुमारभते—यत् परमं हर्षं मोक्षप्रदं च। आमर्दके पापिनी वेश्याधिपा मृता तालवृक्षत्वेन जायते; तस्य समीपे दुःखितौ दम्पती ब्रह्मराक्षसौ मोक्षमार्गं याचेताम्। तयोः पूर्ववृत्तान्ते दिवजः तन्तुवायः, तस्य लोभिनी भार्या कुमतिः—या अल्पदानमपि न ददाति—तयोर्मरणोत्तरं घोरयातना प्राप्यते। कुमतिः ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म च पृच्छति; तदा स तालवृक्षः केवलं गीता-अष्टमाध्यायात् अर्धश्लोकं श्रुत्वा वृक्षदेहं त्यक्त्वा ब्राह्मणत्वं प्राप्नोति, दम्पती च मुक्तिं लभेते। दिव्यदुन्दुभिनिनादाः, पुष्पवृष्टिः, विमानारोहणं च दृश्यते। अनन्तरं काशीप्रसङ्गे भावशर्मा तपसा अर्धश्लोकपाठेन शिवं तोषयति; विष्णोः प्रसादं लभते, स्ववंशस्य च स्थिरसुखं प्राप्नोति—एतत् तु अष्टमाध्यायमहिम्नः केवलं किञ्चिदंश इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 183
The Greatness of the Bhagavad Gītā (Chapter 9)
श्रीमहादेवः हिमवद्दुहितरं पार्वतीं प्रति भगवद्गीतायाः नवमाध्यायस्य माहात्म्यं वक्तुमुपक्रमते। ततः कथा माहिष्मत्यां प्रवर्तते, यत्र शैवब्राह्मणो माधवो यज्ञाय छागं समर्पयितुं सज्जो भवति। छागः वाचा यज्ञफलसिद्धिं प्रश्नयन् कर्मकारणभावं प्रकाशयति—पूर्वं स शास्त्रविद् याजक आसीत्, चण्डिकापूजासम्बद्धेन अशास्त्रीयहिंसाकर्मणा शापं प्राप्य दुःखदेषु जन्मसु कपि-श्व-हय-छागरूपेण पतितः। अथ स कुरुक्षेत्रे सूर्यग्रहणे कृतं द्वितीयं दृष्टान्तं निवेदयति—राज्ञः महादानेन कालयपुरुषः प्रादुर्भूय पापं देहधारि चाण्डालरूपेण ब्राह्मणं आलम्बते। स ब्राह्मणः अन्तर्मनसा भगवद्गीतायाः नवमाध्यायं जपन् तस्मात् पापात् विमुच्यते। अन्ते प्रतिदिनं नवमाध्यायपाठः कुदानजन्यविपदः तरितुं मोक्षं च लब्धुं समर्थ इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 184
The Greatness of the Bhagavad-gītā (Supremacy of the Tenth Chapter: Vibhūti Yoga)
अध्यायः १८४ गीता-माहात्म्यं प्रवर्धयति। अत्र भगवद्गीता वेदानां प्राणभूता इति, तस्याश्च दशमोऽध्यायः ‘विभूति-योगः’ सर्वाध्यायेभ्यः श्रेष्ठ इति प्रतिपाद्यते। शिव-पार्वत्योः प्रश्नोत्तररूपेण तथा उत्तरा-खण्डस्य बहुस्तरीयकथानिबन्धेन काशी-क्षेत्रस्य मोक्षसीम्नि ज्ञानस्य गुह्यत्वं दर्श्यते। काश्यां सिद्धब्राह्मणो ‘धीरा-धीरा’ नाम वैराग्य-ज्ञानपरायणः संन्यासलक्षणं प्रदर्शयति; प्रथमपुरुषवृत्तान्ते भृङ्गिरिटिना कथितेषु प्रसङ्गेषु तस्य रहस्यस्य कारणं प्रकाशते। तत्र ब्रह्मणो हंसः खगः आगत्य पद्मं समर्पयन् महादेवस्य स्तोत्रं जपति, ततः स्वापराधजन्यं तमःपतनं निवेदयति। पञ्चपद्मा/पद्मिनी नाम पद्मकन्या कर्मकारणभावं विवृणोति, तथा गीता-दशमाध्यायस्य श्रवण-पाठयोः पापक्षयकरत्वं, महापातकिनामपि मोक्षप्रदत्वं, जीवन्मुक्तिदायकत्वं च प्रतिपादयति। अन्ते सर्वेषां वर्णाश्रमाणां स्त्रीपुंसयोश्च एतत्श्रवणस्य सार्वत्रिकं पुण्यफलम् उपसंह्रियते।
Adhyaya 185
Gītā-Māhātmya and the Glory of Ekādaśī: The Liberating Power of the Viśvarūpa Chapter
देव्याः प्रश्नानुसारं महादेवः एकादश्याः तथा भगवद्गीतायाः विश्वरूपाध्यायस्य माहात्म्यं विस्तीर्णात् प्रसङ्गात् संक्षेपेण निवेदयति। प्रणीता-नद्याः तीरे मेघङ्कर-देशे विष्णोः सन्निधिः, तथा मेखला-नरसिंह-गणेश-तीर्थानां प्रशंसा च कथ्यते। तत्र वासुदेवपरायणो ब्राह्मणयोगी सुनन्दः गीता-एकादशाध्यायं पठित्वा ब्रह्मज्ञानं प्राप्नोति। तीर्थयात्रायां स ग्रामं प्रविशति, यत्र करुणाभङ्गजन्य-शापोत्पन्नो नरभक्षक-राक्षसः जनान् ग्रसति। विश्वरूपाध्याय-मन्त्रेण जलं संस्कृत्य तेन राक्षसे प्रोक्षिते स राक्षसः सह ग्रस्तैः यात्रिकैः सर्वैः चतुर्भुज-वैष्णवरूपं प्राप्य मोक्षं लभते। अन्ते महादेवः स्पष्टं वदति—एषा सिद्धिः एकादशी-पुण्येन, विश्वरूपाध्यायस्य श्रवण-पाठाभ्यां, सत्सङ्गेन च सुलभा; ततो भक्ताः विष्णोः परमं पदं यान्ति।
Adhyaya 186
The Glory of the Bhagavad Gītā (Kolhāpura–Mahālakṣmī Narrative)
अध्यायेऽस्मिन् कोल्हापुरं परमं शक्तिपीठं निरूप्यते, यत्र भोगमोक्षप्रदत्वं, नगरशोभा, धर्मनिष्ठा जनाः च वर्ण्यन्ते। तत्र बृहद्रथस्य पुत्रः कश्चन राजकुमारः श्रीमहालक्ष्मी-दर्शनार्थं समागत्य स्नानं पितृतर्पणादि च कृत्वा, सृष्टि-स्थिति-प्रलय-तत्त्वं, योगान्तरङ्गं (चक्र-नाद-बिन्दु-कलाः) तथा देव्याः बहुरूपतां समन्वितं दीर्घं शक्तिस्तवं जगौ। तुष्टा देवी तं ब्राह्मणसिद्धं ‘सिद्ध-समाधि’ नाम निर्देशयति। स सिद्धः देवतान् निगृह्य अपहृतं अश्वमेधाश्वं प्रत्याहरति, तथा उष्णतैलेन शुष्कीकृतदेहं बृहद्रथं पुनर्जीवयति। स्वसामर्थ्यस्य कारणं पृष्टः स सिद्धः भगवद्गीतायाः द्वादशाध्यायस्य निरन्तरपाठमेव हेतुमिति वदन्, भक्तिपाठस्य सिद्धि-मोक्षयोः साक्षात्कारणत्वं प्रतिपादयति।
Adhyaya 187
Gītā-māhātmya: The Glory of the Thirteenth Chapter (A Harihara-pura Exemplum of Fall and Release)
देवी भगवद्गीतायाः त्रयोदशाध्यायस्य माहात्म्यं पप्रच्छ। महादेवः तस्य ‘सागरवत्’ महिमानं कथयितुं प्रतिजज्ञे। तत्र तुङ्गभद्रातटे हरिहरपुरे दृष्टान्तकथा प्रवर्तते—ब्राह्मणो हरिदीक्षितः, तस्य भार्या दुराचारानाम्नी, या नित्यं व्यभिचारमदादिदोषैः प्रवृत्ता रात्रौ क्रीडावनं प्रविशति। वसन्ते चन्द्रप्रभायां काममोहात् विरहविलापश्च जायते। तत्र सा व्याघ्रं पश्यति; स व्याघ्रः स्वपूर्वमानुषजन्मकथां निवेदयति—लोभेन, अयुक्तयाजकव्यापारेण, परपीडनाचरणेन च पतितः सन् व्याघ्रत्वं प्राप्तोऽसौ पापिनां भक्षकः अभवत्। दुराचाराऽपि हता यमलोकं नीयते, दीर्घकालं नरकयातनाः अनुभूय अधमयोनिषु पतति। अन्ते पुण्यसन्निधानेन तथा गीता-त्रयोदशाध्यायस्य पुनःपुनः श्रवणपाठाभ्यां तस्या मोक्षः सञ्जायते—चाण्डालदेहात् विमुक्ता दिव्यगतिं प्राप्नोति।
Adhyaya 188
The Greatness of the Gītā (Liberation through Recitation and Contact-Merit)
अथ महादेवः पार्वतीं प्रति वदति—मोक्षप्रदं रहस्यं पुनरपि प्रवक्ष्यामि; भगवद्गीतायाश्चतुर्दशाध्यायं श्रद्धया शृणु। उत्तरे खण्डे कथाप्रवाहः काश्मीरे सरस्वत्याः देशे प्रवर्तते, यत्र वाणी-शुद्धिः प्रसिद्धा। तत्र सख्यबद्धौ नृपौ मृगयाव्याजेन क्रीडां कुर्वन्तौ श्वनी-शशयोः विषये पणं कृतवन्तौ। धावन-प्रत्यावर्तनयोः प्रसङ्गे शशः श्वनी च तस्मिन् पङ्के/जले स्पृष्टवन्तौ यत् गीताचतुर्दशाध्यायं नित्यं जपतः ब्राह्मणस्य वत्सस्य पादप्रक्षालनतो जातम्। तस्य स्पर्शमात्रेण तौ नीचयोनिं विहाय दिव्यविमानैः स्वर्गं जग्मतुः। शिष्यः (स्वकंधर इति ख्यातः) राजानं प्रति कर्मवृत्तान्तं व्याचष्टे—द्यूतशीलब्राह्मणस्य पापं, परस्त्रीगमनं, हिंसा च; जन्मान्तरान्तरं वैरं प्रवर्तते, किन्तु पवित्रगीतापाठसङ्गेन नश्यति। अन्ते राजा श्रद्धया गीतां पठन् परमं पदं प्राप्नोति।
Adhyaya 189
The Greatness of the Bhagavad Gītā (Chapter 15 Emphasis)
ईश्वरः पार्वतीं प्रति भगवद्गीतायाः पञ्चदशाध्यायस्य माहात्म्यं प्रख्यापयति। ततः पुराणकथान्तरं प्रवर्तते—गौडे नरसिंहः ‘कृपालुः’ नाम राजा शौर्यसमृद्ध्या राज्यं पालयति। सरभ-भेरुण्डो नाम दुष्टो योद्धा राजहत्यां कृत्वा रोगेण मृतः, पश्चात् सिन्धुदेशे कृशोदरः अश्वरूपेण पुनर्जायते; स अश्वः क्रीत्वा राज्ञे समर्प्यते। वने मृगयायां प्रवृत्ते राजनि, वातेन नीतं गीतापञ्चदशाध्यायस्य अर्धश्लोकं भूमौ पतति; राजा तं पठति। तस्य अक्षरश्रवणमात्रेण अश्वः तत्क्षणं मुक्तिं प्राप्य देहं त्यजति; सरभ-भेरुण्डः प्रादुर्भूय वदति, स्वर्गं च आरोहति। राजा आश्रमस्थं ब्राह्मणं पृच्छति; स कर्मकारणं तथा गीताश्रवणस्य तारकशक्तिं व्याचष्टे। राजा शुभकर्माणि कृत्वा पुत्रं राज्ये स्थापयति, अन्ते स्वयमपि मोक्षं प्राप्नोति।
Adhyaya 190
The Glory of the Bhagavad Gītā (Greatness of the Sixteen Chapters)
श्रीमहादेवः पार्वतीं प्रति गीता-षोडशाध्यायानां माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि इति प्रतिजानीते। ततः कथा गुरजरदेशे सौराष्ट्रिक-नगरे खङ्गबाहु-नाम्नः राज्ञः पुर्यां प्रवर्तते; स राजा काव्योपमाभिरलङ्कृतः प्रशस्यते। तत्र दन्तावलोऽरिमर्दन इति मदोन्मत्तः गजः बन्धनानि भित्त्वा जनान् पदाति, सर्वत्र त्रासं जनयति। तस्मिन्नन्तरे कश्चिद् ब्राह्मणः गीता-षोडशाध्यायेषु विशेषतः षोडशाध्यायसम्बद्धान् श्लोकान् मृदुं जपन् निर्भयः गच्छति; राजा तदद्भुतं दृष्ट्वा तं पप्रच्छ। ब्राह्मणः कथयति—प्रतिदिनं गीता-षोडशाध्यायात् किञ्चित् श्लोकपाठेन सिद्धिः रक्षणं च भवति इति। राजा तं सत्कृत्य बहुभिर्दानैः गीता-मन्त्रं श्लोकांश्च गृह्णाति, तदुपदेशं चरति; अनन्तरं स गजं निर्भयः सम्मुखीकृत्य नगरं शान्तिं नयति, कुमारं चाभिषिञ्चति। अन्ते षोडशाध्यायप्रभावेन स परमं पदं मोक्षं प्राप्नोतीति निष्कर्षः।
Adhyaya 191
Glory of the Seventeenth Chapter of the Bhagavad Gītā (Duhshasana’s Liberation as an Elephant)
ईश्वरः पार्वत्यै भगवद्गीतायाः सप्तदशाध्यायस्य “सागरवत्” महिमानं निवेदयति। तस्या प्रश्नेन स दृष्टान्तं कथयति—दुर्मतिः दर्पितश्च दुःशासनः क्रुद्धगजसम्बन्धेन दुरापदायां हिंसया निहतः; वासनासंस्कारवशात् स गजयोनिṃ प्राप्य राजपरिवारसम्बन्धं (सिंहल–मालवदेशप्रसङ्गेन) लभते। गजः घोररोगग्रस्तः सन् वदति—औषधं दानं च सामान्यं मन्त्रजपश्च न पर्याप्ताः; केवलं योग्यब्राह्मणेन नित्यं भगवद्गीतायाः सप्तदशाध्यायजपः शान्तिं दास्यति। नरेन्द्रेण नरवर्मणा तदनुष्ठिते स गजदेहं त्यक्त्वा दिव्यविमाने तेजोमयः प्रादुरभवत्, स्वकर्मकथां च निवेदयति। अन्ते उक्तं—सप्तदशाध्यायस्य पुनःपुनर्जपेन नरवर्मणः शीघ्रं मोक्षः; गीताजपः साक्षात् मुक्तिसाधनत्वेन प्रशस्यते।
Adhyaya 192
Glory of the Bhagavad Gītā (Greatness of the Eighteen Chapters; Five Gītā Verses as Crest-Jewel of Merit)
पार्वती शिवं पप्रच्छ—भगवद्गीतायाः अष्टादशाध्यायानां, विशेषतः अष्टादशाध्यायस्य माहात्म्यं कथ्यतामिति। ईश्वरः प्रत्युवाच—गीता शास्त्रसारभूता, अज्ञाननाशिनी, तापत्रयहरिणी, यमदूतनिग्रहकरी, रोगशमनकरी च; यथा रसां मध्ये अमृतं श्रेष्ठं, तीर्थेषु पुष्करं, तथा ग्रन्थेषु गीता परमोत्कृष्टेति “श्रेष्ठतम” इति उपमानमालया तस्याः महिमा निरूपितः। अनन्तरं कथान्तरं—इन्द्रः “नवीनं इन्द्रं” दृष्ट्वा स्वधर्मतीर्थयात्रादिकं उपेक्षितं विलप्य विष्णुं शरणं जगाम। श्रीभगवान् अवदत्—अष्टादशाध्याये स्थितानां पञ्च गीता-श्लोकानां जपः परमपुण्यशिरोमणिः; तेन इन्द्रत्वप्राप्तिः मोक्षश्च सिध्यति। इन्द्रः गोदावर्यां ब्राह्मणं ददर्श यः अष्टादशाध्यायान् नित्यं पठति; तस्य पुण्यप्रभावात् विष्णोः सायुज्यं प्राप। एतन्माहात्म्यश्रवणं सर्वपापनाशनं, सर्वयज्ञानां फलप्रदं चेति अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 193
The Greatness of the Śrīmad Bhāgavata (Bhāgavata Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये (उत्तरे खण्डे) श्रीमद्भागवतस्य माहात्म्यं परमं प्रतिपाद्यते। शिवः पार्वतीं प्रति, तथा नैमिषारण्ये सूतः शौनकादीन् प्रति, भागवतस्य उत्पत्तिपरम्परां, कलियुगे तस्य जीवनोपायत्वं, तथा भक्त्या विवेक-ज्ञान-वैराग्यप्रादुर्भावं कथयन्ति। भागवतश्रवण-पठनं हरिधामप्रदं; संवत्सरपर्यन्तं, मासपर्यन्तं, विशेषतः सप्ताहरूपं भागवतसप्ताहं मोक्षदं इति निश्चयः। अन्तराख्याने नारदः कलिदोषैः पीडितं जगत् दृष्ट्वा शोकाकुलः सन् वृन्दावने भक्तिं युवतीरूपेण ददर्श; तस्याः पुत्रौ ज्ञान-वैराग्यौ जराग्रस्तौ निश्चेष्टौ बभूवतुः। वृन्दावनसम्पर्केण भक्तिः पुनर्नवीनतां ययौ, किन्तु पुत्रौ न पुनरुज्जीवितौ; ततो कलिसहिष्णुता, पुनरुद्धारस्य उपायश्च पृष्टः। उत्तरं—केशवकीर्तनं, भागवतधर्मकथाप्रचारश्च, एतेन भक्तेः प्रसारः, ज्ञान-वैराग्ययोः पुनरुत्थानं, लोकस्य च कलिमलनाशः इति।
Adhyaya 194
The Greatness of the Śrīmad Bhāgavata
अध्यायेऽस्मिन् कलियुगस्य दोषाः तदुपशमनं च पुराणसंवादरूपेण निरूप्यते। सूतेन कथाप्रवेशः, नारदस्य च प्रवृत्तिः, सनकादिकुमारैः प्रदत्तोऽनुग्रहः, व्योमवाण्या च निर्देशः—एवं बहुप्रस्तरसंवादेन भक्ति: श्रीकृष्णस्य प्रियतमा शक्तिरिति प्रतिपाद्यते। कलौ ज्ञानकर्मतपांसि वेदाध्ययनं च भक्तिविहीनानि मोक्षसाधनत्वेन दुर्बलानीति, भक्तिरेवैकान्तिकी मुक्तिहेतुरिति दृढीक्रियते। मुक्तिः स्वयम्, तस्याः पुत्रौ ज्ञानं वैराग्यं च, पाखण्डोपेक्षादिभिः कलौ क्षीणतां गताविति चित्र्यते; वेदवेदान्तपाठेन गीताजपेन च तयोर्जागरणं न सम्यग्भवतीति दर्श्यते। ततः व्योमवाणी गुह्यं धर्मकर्म निर्दिशति; नारदः कुमारान् प्राप्य तैः ‘ज्ञानयज्ञः’ इति उपायः कथ्यते, स च विशेषतः श्रीमद्भागवतश्रवण-प्रवचनरूपः। श्रीमद्भागवतं वेदोपनिषदां साररसम्, कलिदोषनाशकम्, सर्वगृहेषु भक्ति-ज्ञान-वैराग्यवृद्धिकरं च इति महिम्ना स्तूयते।
Adhyaya 195
Bhāgavata Māhātmya: The Jñāna-Yajña at Gaṅgādvāra and the Seven-Day Bhāgavata Hearing
अध्यायेऽस्मिन् कलियुगे साध्यतमस्य भगवत्सप्ताहश्रवणस्य विधिः फलञ्च प्रतिपाद्यते। नारदः शुकप्रबोधितज्ञानदीपेन दीप्तं ज्ञानयज्ञं कर्तुं संकल्पयति, भक्तिज्ञानवैराग्यलाभाय। कुमाराः तं गङ्गाद्वारसमीपे पुण्ये नदीतीरे क्षेत्रे नियोजयन्ति, यत्र क्षेत्रमहिम्ना हृदयानि मृदूनि भवन्ति वैरभावश्च प्रशाम्यति। तत्र महती सभा समुपतिष्ठते—ऋषयः, शास्त्राणि, तीर्थानि, सर्वलोकनिवासिनश्च—यज्ञतीर्थादिभ्यः परं भागवतस्य माहात्म्यं घोषयन्तः। भागवतं द्वादशस्कन्धात्मकं अष्टादशसहस्रश्लोकमिति निर्दिश्यते; नित्यपाठः प्रशस्यते, तथा अल्पायुषां दुर्बलानां च कलिजनानां कृते सप्तदिनश्रवणं सर्वसुलभं परमं साधनमिति विधीयते। उद्धवकृष्णसंवादेन ग्रन्थस्य प्रामाण्यं दृढीकृतम्—श्रीकृष्णः स्वतेजः भागवते निवेश्य तदेव हरिवाङ्मयमूर्तिं करोति। कथाप्रारम्भे भक्तिः स्वयमेव प्रादुर्भवति, कृष्णकथया यौवनं प्राप्य निवासं याचते; कुमाराः तां दयालुगोविन्दभक्तेषु वसतुं शिक्षयन्ति, यत्र मनोनिग्रहः हरौ एकाग्रता च वर्धते।
Adhyaya 196
Greatness of the Seven-Day Sacred Narration (Saptāha): The Beginning of the Ātmadeva–Dhuṃdhulī–Gokarṇa Narrative
अध्याय आरभ्यते हरिभक्त्या प्रेरितस्य भगवतो हरेरवतरणेन; वैष्णवोत्सवसमये कलियुगस्य अशुभता निवर्तते। लोकानां विस्मृतिं दृष्ट्वा नारदः कुमारान् पृच्छति—कलौ शुद्ध्युपायः कः, कथं च सप्ताहयज्ञरूपा हरिकथा सर्वान् पावयति इति। कुमाराः सप्ताहस्य माहात्म्यं वर्णयन्ति—महापातकिनामपि सर्वपापहरं, सर्वलोकहितं, भक्तिवर्धनं च इति। ततः तुङ्गभद्रातटे प्राचीनाख्यानं प्रवर्तते—अपुत्रः ब्राह्मण आत्मदेवः, कलहप्रिया भार्या धुंधुली च। सिद्धः तयोः सप्तजन्मपर्यन्तं पुत्राभावं पूर्ववदति, तथापि व्रतसहितं फलमेकं ददाति। धुंधुली गर्भधारणं छलयित्वा निवारयति; ततो दुष्टः धुंधुकारिणामकः पुत्रः, तथा दिव्यः वत्सरूपः पुत्रः गोकरणः च जायते। धुंधुकारिणा गृहं विनश्यति; गोकरणः वैराग्यभक्त्योः उपदेशं ददाति। अन्ते आत्मदेवः वनं गत्वा हरिधाम प्राप्नोति।
Adhyaya 197
Liberation of Dhundhukārī the Preta: Glory of the Seven-Day Bhāgavata Recitation and the Sūrya Hymn
आत्मदेवस्य प्रयाणानन्तरं धुन्धुकारी मातरं भीषयन् तां मरणं निनाय। गोकर्णो मातुः प्रेतकर्मादि विधाय तीर्थयात्रां चकार, गयाश्राद्धमपि अकरोत्। धुन्धुकारी पापाचारपरायणः वेश्याभिः निहतः, प्रेतत्वं प्राप्तः क्षुधातृष्णाभ्यां जलवर्जितोऽतिदुःखितः। स पुनरागत्य गोकर्णं नानाभीषणरूपैः दर्शयन् स्वपापान् न्यवेदयत्, गयाश्राद्धमात्रेण मोक्षो न जात इति चोवाच। गोकर्णो विद्वद्भिर्द्विजैः सह मन्त्रयामास; ते सूर्यं स्तुत्वा तस्य प्रसादं प्रार्थयामासुः। भास्करः प्रादुरभूय उपायं न्यवेदयत्—सप्ताहं श्रीमद्भागवतपारायणं तथा वाञ्छाचिन्तामणिस्तोत्रजपः। तुंगभद्रातटे गोकर्णेन सप्ताहः कृतः; सप्तमेऽहनि धुन्धुकारी प्रेतबन्धात् मुक्तः वैकुण्ठं जगाम। पुनरपि द्वितीयः सप्ताहः सम्पन्नः; तत्र श्रीकृष्णस्य साक्षात्कारः जातः, श्रोतृसमुदायश्च गोलोकं समारूढः। एवं कथाश्रवणं सर्वेषां मोक्षप्रदं महिम्ना प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 198
Procedure and Merit of the Seven-Day Śrīmad Bhāgavata Recitation
अध्यायेऽस्मिन् कलियुगे यज्ञस्य समकक्षं श्रीमद्भागवत-सप्ताहं निरूप्यते। शुभमुहूर्त-मास-तिथि-वार-नक्षत्रादीनि, मण्डप-आसन-विन्यासः, वक्तुः पात्रता-परिचर्या, तथा गणेश-देवी-शिव-विष्णु-ब्रह्म-सूर्यपूजनपूर्वकं ग्रन्थरूपे हरिपूजनं च विधीयते। प्रतिदिनपाठ-क्रमः, उपवासः, अशक्तस्य न्यूनोपचारः, व्रताहार-नियमाः, सत्य-शौच-दमादयः आचारसंयमाश्च निर्दिश्यन्ते। अनन्तरं दिव्यकथाप्रसङ्गे शुकदेवस्य आगमनं, कीर्तनमध्ये हरिप्रादुर्भावः, वरदानप्रदानं च वर्ण्यते। कुमाराः कलौ सप्ताहस्य विशेषफलप्रदत्वं स्तुवन्ति; व्यास-नारद-शुक-सूतपरम्परया भागवत-प्रवहं दर्शयित्वा पुराणेषु भागवतस्य परमश्रेष्ठत्वं पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 199
Procedure and Theology of Indra’s Sacrifice at the Kāliṇdī (Yamunā) Tīrtha
ऋषिभिः प्रेरितः सूतः युधिष्ठिराय सौभरिणा कथितां कालीन्द्याः (यमुनायाः) महिमानं वैकुण्ठसम्बद्धं परमं तीर्थं च उपन्यस्यति। ततः कथा कालीन्दीतटे रम्ये खाण्डववने नारदपर्वतयोः प्रसङ्गे प्रवर्तते; तत्र राजा शिबिः वनस्य अद्भुतयज्ञलक्षणानि दृष्ट्वा पृच्छति। नारदः कथयति—नृसिंहेन हिरण्यकशिपोर्वधेन इन्द्रस्य राज्यं पुनः प्रतिष्ठापिते सति, शक्रः हरिं यज्ञेन पूजयितुमिच्छन् बृहस्पतिमुपसर्पति; गुरुः खाण्डव–कालीन्दीतटं निर्दिशति। तत्रेन्द्रः महायज्ञं करोति; विष्णुः ब्रह्मशिवाभ्यां सह आगत्य यज्ञं प्रसादयति। अथ त्रिमूर्त्यात्मतत्त्वं, मायया दृश्यं नानात्वं, तथा सर्वहितकरी भक्तिः इति स्तुतिरूपेण निरूप्यते। अन्ते व्यवहारधर्माः—देवतावमानवर्जनम्, वेदमार्गानुसरणम्, तथा प्रसिद्धा भक्तिप्रकाराः—उपदिश्यन्ते।
Adhyaya 200
The Bhilla and the Lion’s Ascension to Vaikuṇṭha (Indraprastha & Nigamodbodhaka Tīrtha-Māhātmya)
अस्याध्याये इन्द्रप्रस्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते। विष्णोः प्रसादेन इन्द्रेण बहुभिर्यज्ञैः महादानैश्च क्षेत्रं पावनं कृतम्; तत्र सर्वतीर्थस्वरूपता प्रतिष्ठापिता—प्रयागकाशीशिवकाञ्चीगोकर्णद्वारकाकोसलामधुवनबदरीहरिद्वारपुष्करनैमिषकालञ्जरादीनां पुण्यफलानि तत्रैव सन्निहितानीति। अन्ते निगमोद्बोधकं नाम तीर्थं प्रशस्यते, यत्र स्नानेन निगमानां बोधः, पूर्वजन्मस्मृतिश्च जायते। पश्चादिन्द्रः ब्राह्मणरूपेण विष्णुशर्मा नाम्ना अवतीर्य, पितृसहितः शिवशर्मणा सह संसारं परित्यज्य तदेव तीर्थं गत्वा स्नानादिना पूर्वजन्मस्मृतिं प्राप्नोति। तस्य समीपे भिल्लः कश्चित् पञ्चास्यः सिंहश्च मृत्युमुपगतौ; तीर्थप्रभावात् दिव्यदेहौ लब्ध्वा हरिपार्षदैः सह वैकुण्ठं नीयेते। एवं क्षेत्रमहिमा भक्त्या सह जातिदोषपापादीनपि अतिवर्तयतीति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 201
The Glory of the Kāliṃdī (Yamunā) Tīrtha
अस्मिन्नध्याये कालीन्दीतीर्थस्य माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। तस्य पावनप्रभावात् महापातकिनोऽपि हरिधाम प्राप्नुवन्तीति दर्शयित्वा, तदनन्तरं ब्राह्मणः स्नानाय प्रवर्तते। स शौचं कृत्वा मृत्तिकातिलकं ‘अश्वक्रान्ता’मन्त्रेण धारयति, हरिस्मरणपूर्वकं पुनःपुनरवगाहनं करोति, गङ्गां सप्तपुरीश्च स्मरति; ततः सन्ध्यां तर्पणं च विधाय विष्णुपूजां समाचरति। स्नानसमये पूर्वजन्मस्मृतिरुदेति, ततोऽन्तर्निहिता कथा प्रवर्तते—पुत्रहीनत्वदुःखितस्य वैश्यस्य शरभस्य वृत्तान्तः, देवलमुनिना कृतं निदानं, तथा गौरीपूजायाः सम्यगनुष्ठानस्यावश्यकता। अत्र स्वकृतकर्मणि भक्तस्य अधिकारः, विधिभङ्गे च दोषफलम् इति बोध्यते। उपसंहारे दिलीप-नन्दिन्याख्यानं शुद्ध्युपदेशरूपेण प्रस्तूयते।
Adhyaya 202
The Glory of Kāliṃdī (Yamunā) — Opening of the Dilīpa Episode (Progeny Obstruction and Remedy)
देवलः दिलीपनृपस्य अद्भुतं चरितं प्रवर्तयति। कोसलाधिपः स धर्मात्मा दान-धर्म-यज्ञ-पूजासु निरतः, प्रजाहितकार्येषु च प्रवृत्तः सन्नपि पुत्राभावेन शोकाकुलो भवति। सर्वसमृद्धिमध्येऽपि अपत्यहीनता दोष इति मन्यते; नियतव्रतेषु, विशेषतिथिषु च मैथुनविरतिं पालयन्, सह धर्मपत्नी सुदक्षिणया गुरोर्वसिष्ठस्याश्रमं गच्छति। तत्र शान्ते आश्रमे वैदिकस्वरनिनादयुक्ते, वैररहितपशुसङ्घे च, सत्कारं लब्ध्वा वसिष्ठः कारणं निवेदयति—पूर्वं कामधेनोः प्रति अनादरः कृतः; प्रदक्षिण-नमस्कारादीनां लोपेन तस्या शापः जातः, येन प्रजा निरुद्धा। तस्य निवारणाय तस्या अपत्यं नन्दिनी/शुभाह्वया इति धेनुं दर्शयित्वा, अरण्ये तस्याः रक्षण-सेवां विधत्ते; सम्यगुपासनया सेवया च पुत्रप्राप्तिं प्रतिजानाति।
Adhyaya 203
The Glory of Kāliṃdī (Yamunā)
अत्र दिलीपः सपत्नीको गुरोर्वसिष्ठस्य कामधेनुं नन्दिनीं परमविनयेन सेवते। एकविंशतिदिनानि तस्याः गमनं भोजनं शयनं चानुगच्छन्, स्वयमपि तदनुरूपं व्रतमाचरति। ततः सा नन्दिनी हिमवतः गुहां नयति, यत्र सिंहः तां गृह्णाति। दिलीपः शरं मोक्तुमिच्छन् दैवशक्त्या स्तब्धो भवति। सिंहः मानुषवाणीं वदन् स्वं कुम्भोदरं शिवगणं देवीआज्ञया नियुक्तं च कथयति, तस्य देशस्य पावनत्वं रक्षणधर्मं च प्रकाशयति। दिलीपः गुरुभक्तिं धर्मं च परं मन्यमानः गो-रक्षणार्थं स्वदेहं दातुं प्रतिजानाति। ततः सिंहः अन्तर्धीयते; नन्दिनी परीक्षारूपमेतदिति प्रकाश्य वरं ददाति, विधिपूर्वकं पयः पातुं चोपदिशति। वसिष्ठः सिद्धिं प्रमाणयति; अनन्तरं रघोर्जन्म भवति, एतताख्यानश्रवणपठनयोर्लौकिकपुण्यफलप्रदत्वं च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 204
Glorification of Kālindī (Yamunā): The Nigamodbodhaka Tīrtha at Indraprastha
शिवशर्मा विष्णुशर्माणं प्रति कथयति—वैश्यः शरभः पत्न्या सह पुत्रार्थं चण्डिकां समाराधयामास। अम्बिका तौ इन्द्रप्रस्थे कालिन्द्याः परमपुण्यं निगमोद्बोधकं तीर्थं दर्शयति, यत् बृहस्पतिना प्रतिष्ठापितं, यस्य स्नानेन वेदबुद्धिः प्रबोध्यते, कामाश्च सिद्ध्यन्ति। तत्र स्नात्वा शतगोदानं कृत्वा पितृयज्ञं च निर्वर्त्य शिवशर्मा गर्भे समभवत्; अनन्तरं स गृहकार्यभारं धारयति, पिता तु गोविन्दभक्तिं संन्यासं च आश्रयति। अनन्तरं तीर्थमाहात्म्यं प्रवर्तते—शरभः व्याधिग्रस्तः; लोभात् कश्चिदध्वगः तं वञ्चयति। ततः विकटः नाम राक्षसः पथिकवाहान् भक्षयति; किन्तु तीर्थजलसंस्पर्शात् पूर्वजन्मस्मृतिं लभते, महापापानि स्वयमेव निवेदयति, धर्ममार्गे च प्रवर्तते। अन्ते ‘तीर्थराज’ इदं निगमोद्बोधकं भक्त्या पवित्रजलेन च कर्मबन्धविमोचनं दर्शयति; विष्णोः गरुडारूढस्य दर्शनं भवति, शरभश्च तेन सह वैकुण्ठं प्रतिपद्यते।
Adhyaya 205
The Episode of Nigamabodha (Liberation at the Sacred Ford)
कालीन्दी-माहात्म्ये शिवः शिवां प्रति कथयति—इन्द्रप्रस्थ-समीपे महत् तीर्थं विद्यते, यत्र स्नानादि-सेवनात् अतुलं पुण्यं जायते। तत्र धर्मकर्मणि प्रवृत्तः कश्चिद् राक्षसः गो-रक्षणाय यत्नं कुर्वन् मृत्युमाप, ततः दिव्य-विमानेन नीतः सन् दिव्यगतिं प्राप; अनेन तीर्थस्य प्रभावो धर्मस्य च तारकत्वं, परकीयेष्वपि, प्रदर्श्यते। ततः कथानकः हरि-भक्तेः एकनिष्ठतां प्रतिपादयति—ब्रह्म-शिवेन्द्रादि-पद-लालसां परित्यज्य पुरुषोत्तम-पूजायां स्थित्वा तस्मिन् तीर्थे वासः कर्तव्य इति। शिवशर्मा स्वात्मवृत्तान्तं निवेदयति—विष्णु-ध्यान-निमग्नः सन् दुर्वाससः शापेन पुनर्जन्म प्राप; पश्चात् प्रायश्चित्तेन तस्य प्रसादं लब्ध्वा वरं प्राप—अस्मिन् तीर्थे मरणं पुनर्जन्म-निवृत्तिकरम्। अन्ते श्रद्धया श्रवणमपि महायज्ञ-पुण्यतुल्यम् इति, तथा तत्र पशवोऽपि मृता चतुर्भुज-रूपं प्राप्नुवन्तीति च निगद्यते।
Adhyaya 206
Description and Moral-Theological Significance of Dvārakā (within the Indraprastha/Kāliṃdī Māhātmya frame)
नारदः शिबिं राजानं प्रति तीर्थमाहात्म्यप्रसङ्गे इन्द्रप्रस्थदेशान्तर्गतां “द्वारकां” निरूपयति। ततः काम्पिल्ये दृष्टान्तं कथयति—एकः तेजस्वी ब्राह्मणो गायकतपस्वी नगर्यां प्रविश्य, अनायासेनैव पुरस्त्रीणां मनांसि कामेनाक्रामयामास। राजा मन्त्राभिचारशङ्कां करोति; स ब्राह्मणो न मन्त्रबलं, किन्तु इन्द्रियाणामसंयममेव कारणं ब्रवीति। पौराः कुलक्षयभीताः; स्त्रियश्च तं ग्रहीतुं प्रवृत्ताः। ब्राह्मणः स्त्रीधर्मं उपदिशति—पतिव्रतधर्मः, पतिपूजा एव विष्णुपूजासमा; परपुरुषासक्तिः कामोत्था महापातकं, मनोवाक्कायिकदोषैः नरकपातं, दैत्यराक्षसयोनि-प्राप्तिं च जनयति इति। उपदेशेन स्त्रियः संयमं प्राप्नुवन्ति। अनन्तरं दैवविपाकेन युद्धलुण्ठनादि विपत्तिः पतति; केचित् स्त्रियः विषपानेन आत्मनाशं कुर्वन्ति, तासां राक्षसीयोनि-प्राप्तिः कथ्यते। अध्यायान्ते महादेवः शिवां प्रति रहस्यं प्रकाशयति—परप्रियभक्त्या पापं जायते; यत् स्वर्गसदृशं सुखं अन्ते अधोगतिं नयति, तादृशं त्याज्यमिति अन्तिमोऽनुशासनः।
Adhyaya 207
The Glory of the Kāliṃdī (Yamunā) and the Dvārakā Tīrtha: Vimala, Haridatta, and the Son-Granting Bath
अध्यायेऽस्मिन् नारदः शिबिं नृपं प्रति पावनं वृत्तान्तं कथयति। हिमालयदेशीयो ब्राह्मणो विमलः विष्णोः प्रसादेन पुत्रं हरिदत्तं लभते। स वेदानधीत्य वैराग्यं गृह्णाति, तेन मातुः शोकः प्रवर्धते। विमलः तां सान्त्वयन् हरिभक्तेर्माहात्म्यं मोक्षस्य च लोकेषु चञ्चलसंबन्धानां परत्वं वर्णयति; सा तु वंशपरम्परायाः चिन्तया व्याकुला भवति। ततः विमलः तीर्थयात्रां कृत्वा मध्यरात्रौ ब्रह्मणः उपदेशं प्राप्नोति, यत्र पूर्वं भगवता विष्णुना कालीन्दी-यमुनाक्षेत्रसम्बद्धं इन्द्रप्रस्थस्य द्वारकायाश्च अतिशयतीर्थपुण्यं प्रकाशितम्। द्वारकातीर्थे स्नात्वा नामानि जपन् विमलः पुत्रार्थं प्रार्थयते; देववाक्येन वरः प्रदीयते। स द्वारकाजलं गृहीत्वा निवर्तते, पश्चात् मलयपर्वतस्थो ब्राह्मणमित्रं तस्य परमतीर्थस्य अन्वेषणे प्रेरयति।
Adhyaya 208
The Narrative and Glory of Dvārakā (Dvārakā Māhātmya)
द्वारकायां विमलः सह ब्राह्मणेन विष्णुभक्त्यर्थं स्नात्वा तिष्ठति। तदा आकाशवाणी वदति—एतत् तीर्थं भक्तिṃ प्रबोधयति, अज्ञानजन्यां मोहान्धकारं च नाशयति। तौ ब्राह्मणौ संसारसम्बन्धानां क्षणभङ्गुरतां चिन्तयित्वा श्रीपतौ शरणं निश्चिनुतः। अनन्तरं यात्रिकब्राह्मणः निर्जलप्रदेशं प्राप्य क्षुत्तृषार्ताभिः राक्षसीभिः ग्रसनीय इवाभिद्रुतः; स वेदमन्त्रैः स्वात्मानं रक्षति। स्वतीर्थयात्रावृत्तान्तं—द्वारकादिसहितं—निवेद्य, कलशस्थं द्वारकाजलं तासां शिरसि सिञ्चति; ततः ताः पूर्वकर्मस्मृतिं लभन्ते, राक्षसदेहान् त्यक्त्वा अप्सरोगणत्वेन दिवं यान्ति। अन्ते फलश्रुतिः—द्वारकामाहात्म्यश्रवणं महादानतुल्यं, भक्ति-प्राप्ति- पुत्रलाभ-स्वर्गारोहणफलप्रदं च इति।
Adhyaya 209
The Greatness of Kāliṇdī (Sacred River/Tīrtha Greatness)
अध्यायेऽस्मिन् युधिष्ठिरः सौभरिं पृच्छति—नारदेनोपदिष्टस्य कस्यचित् तीर्थस्य माहात्म्यं किमिति। ततः शिबिना द्वारकायाः श्रुतमहिम्नि नारदं प्रति कृतप्रश्नः कथान्तररूपेण निवेद्यते, यत्र नारदः चन्द्रभागातटे पापनाशिनीं कथां प्राह। तत्र चण्डकनामा नापितः स्तेयहेतोः साधुं ब्राह्मणं मुकुन्दं हत्वा पापं चकार। मरणासन्नो मुकुन्दः तु तद् दैवकर्मफलमेव, न परस्य कर्तृत्वमिति मन्यते। मातृभार्ययोः शोकविलापानन्तरं गुरुः वेदायनः समागत्य देहात्मविवेकं बोधयति—आत्मा इन्द्रियातीतः, अजः, अविनाशी, न जायते न म्रियते इति। अन्ते कोशलाकालिन्द्याः प्रसादेन महापातकिनोऽपि स्वर्ग्यं पदं प्राप्नुवन्तीति तीर्थमहिम्ना सह वैराग्योपदेशः सम्यग् उपसंह्रियते।
Adhyaya 210
The Mukunda Episode: Kośalā Tīrtha on the Yamunā and Release from Guru-Offense
नारदः कालीन्दी-माहात्म्ये नृपं प्रति कथयति—द्वौ ब्राह्मण-परिव्राजकौ अस्थि-पुटं नीत्वा यमुनातटे इन्द्रप्रस्थ-देशे शयितौ। तत्र भिक्षार्थं सञ्चरन् श्वा वस्त्र-पुटं गृहीत्वा विदार्य अस्थीनि यमुनाजले पातयामास; एवं कोशलातीर्थे अनायासेन अस्थि-निक्षेपः सम्पन्नः। तत्क्षणादेव दिव्य-विमानेन मुकुन्दः प्रादुरभवत्, गुरुम् वेदायनं प्रणम्य स्ववृत्तान्तं निवेदयामास। सः कथयति—चण्डक-नापितेन हतः सन् सञ्यमनीं नीतः, यमदूतैः रौरवादि-नरक-यातनाः दर्शिताः; यमेन च ब्रह्मणोऽनुशासनाधारेण गुरुद्रोहस्य, मातृ-पितृ-परित्यागस्य च महद् दण्ड-फलम् उपदिष्टम्। कोशलातीर्थस्य प्रभावेन गुरुद्रोह-सम्बद्धं पापं नष्टं, स्वर्ग्य-गतिः प्रस्फुटिता। अन्ते अतिथिब्राह्मणस्य सत्कारः, सम्यक् श्राद्धादि-कर्म च पूर्वकृतं कारणं निर्दिश्य, कोशलं तीर्थराजत्वेन कालीन्द्याः महिम्नि प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 211
Mukunda and Caṇḍaka: Brahmin-Slaying, Royal Justice, and the Kośala Tīrtha’s Saving Power
नारदः शिवां प्रति मुकुन्दकथानन्तरं चण्डकनाम्नः नापितस्य वृत्तान्तं कथयति। स चण्डकः ब्राह्मणं मुकुन्दं हत्वा पापं चकार; नगरवासिनः राजानं निवेदयन्ति। राजा राजधर्मं स्मृत्वा दण्डविधानं करोति; मन्त्री च तं गृहीत्वा आनयति। राजा निर्णीयते—चन्द्रभागातीर्थस्य पवित्रसीम्नि पापिनोऽपि न बहिष्कृताः, अतः तत्र दण्डः न कर्तव्यः; तस्मात् नदीपारं नीत्वा चण्डकस्य शिरश्छेदः क्रियते। ततः स कर्मविपाकात् मारवे घोरसर्पत्वं प्राप्नोति। पश्चात् स सर्पः कश्चित् ब्राह्मणस्य पितृअस्थिकलशे प्रविशति, यः गङ्गायां विसर्जनार्थं गच्छति। अयोध्यायां कोशलतीर्थे स सर्पः हतः; चण्डकः दिव्यत्वं प्राप्य तीर्थमहिमानं स्तौति। तत्रैव अस्थिविसर्जनेन ब्राह्मणस्य पितरौ तत्क्षणं स्वर्गारोहणं प्राप्नुतः; श्राद्धस्य, तीर्थमहिम्नः, पितृकर्मणां च प्रभावः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 212
Description of the Glory of Kośalā (Indraprastha/Śakraprastha; Dakṣiṇa-Kośalā)
अस्याध्याये राजोपदेशरूपेण तीर्थमाहात्म्यं निरूप्यते। कोसलाया इन्द्रप्रस्थं शक्रप्रस्थं च सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठं, भोगमोक्षप्रदं, विष्णुप्रियं ‘दुहितृ’ इव विराजमानं चोच्यते। बदरिकाश्रमं वा नारायणलोकं गन्तुमुद्यतं मोक्षार्थिनं ब्राह्मणं कश्चिदुपदेष्टा निवारयति—कोसलां न परित्यजेत्, अस्यां वैराग्यं मोक्षश्च सुलभ इति नानोपमाभिः प्रतिपादयन्। ततः श्रीभगवान् हरिः तेजोमयेन रूपेण प्रादुर्भूय इन्द्रप्रस्थस्य सर्वतीर्थाग्रत्वं स्पष्टं वदति, सर्वत्र फलप्रदः स्वयमेव अन्तरात्मा इति च प्रतिजानाति। स ब्राह्मणो विष्णोः पदवीं प्रविश्य तदैक्यं प्राप्नोति। दक्षिणदेशीयाः ब्राह्मणाः सहचराः तत्रोपवासं कृत्वा देहं त्यजन्ति, स्तोत्रैः विष्णुं स्तुवन्तः सारूप्यं लभन्ते, अनन्तरं सेवाभावं च प्राप्नुवन्ति। एतत् तीर्थं ‘दक्षिण-कोसला’ इति प्रसिद्धं; ‘उत्तर-कोसला’ तु रामावतारसम्बन्धेन रावणवधेन च स्मर्यते। अस्य माहात्म्यश्रवणं कलिदोषमलापहं, विष्णोः पादप्राप्तिकरं च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 213
The Greatness of the Yamunā: Viśrānti/Nṛpaviśrānti, Madhuvana, and Deliverance through Śrāddha
अध्यायेऽस्मिन् कालीन्द्याः (यमुनायाः) तटे मधुवनस्य तथा विश्रान्तितीर्थयोः माहात्म्यं वर्ण्यते। विशेषतः नृपविश्रान्तिनाम्नि तीर्थे श्रीकोलरूपेण (वराहरूपेण) विष्णोः सन्निधिः, तत्र स्नानदानादीनां महाफलत्वं च प्रशंस्यते। अनन्तरं दृष्टान्तकथा—दरिद्रब्राह्मणः कुशलः पत्न्याः पतिव्रताभावेन विनश्यति। तस्य मरणानन्तरं सा स्त्री भक्तिमिव दर्शयित्वा पापोपार्जितधनेन पुत्रस्य (कुण्डस्य) उपनयनं कारयति; स च नारायणभक्तो भूत्वा दिव्यलोकं प्राप्नोति। सा तु पापे प्रवृत्ता अपराधरोगादिभिः पीडिता, संस्कारविहीना मृता रौरवनरकं नीयते, पुनश्च श्मशाने गोधारूपेण जायते। पुत्रेण ज्ञात्वा कथ्यते—सत्यतीर्थे मरणं वा विष्णुशरणागतिरेव मोक्षहेतुः; विशेषतः हरिप्रस्थ-मधुवने श्राद्धपिण्डदानं गयाश्राद्धफलात् शतगुणाधिकं इति।
Adhyaya 214
The Glory of Madhuvana: Viśrānti Tīrtha, Śrāddha, and Lineage-Liberation
अस्याध्याये मधुवनस्य (विश्रान्ति-तीर्थस्य) तीर्थमाहात्म्ये श्राद्धप्रयोगः सूक्ष्मतया निबद्धः। मुनिपुत्रो मधुवनं प्राप्य विष्णुमावाह्य, ब्राह्मणान् सम्यक् उपवेश्य, अर्घ्यादि दत्त्वा, पिण्डदान-विधिं यथाशास्त्रं कृत्वा, श्राद्धं समापयति। ततः पितरः दिव्यविमानैः प्रादुर्भूय साक्ष्यं ददति—अत्र कृतं मधुवन-श्राद्धं तान् राक्षस-गोधा-श्वसूकरादि हीनयोनिभ्यः, स्थावरत्वादपि, विमोच्य दिव्यगतिं ददाति। अन्ते विश्रान्ति-तीर्थे हरिः स्वयमेव दर्शनं दत्त्वा भक्तं वैकुण्ठं नयति; तीर्थसेवा-श्राद्ध-भक्तिसंयोगः कुलोद्धारकः मोक्षमार्ग इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 215
Description of Madhuvana (Madhuvana Māhātmya Episode)
अस्याध्याये (उत्तरे खण्डे, कालीन्दी-माहात्म्ये) मधुवनस्य माहात्म्यं वंश-धर्मसन्देह-निरासेन प्रवर्तते—तारापुत्रो बुधः कथं बृहस्पतेर्गृहसम्बन्धी सन् अपि सोमवंशस्य प्रवर्तक इति। सौभरिणा निवेदिते प्रसङ्गे शिबिराजस्य प्रश्नं प्रति नारदः हरिद्वारे ज्येष्ठशुक्लदशम्यां सभां वर्णयति, यत्र बुधः पूज्यते; तत्र मुनिपुत्रः तं ‘व्यभिचारिण्याः पुत्रः’ इति निन्दति। ततः चन्द्रेण ताराहरणं, देवासुरसङ्ग्रामः, ब्रह्मणा तस्य शमनं, बुधजन्म, पितृत्वनिर्णयार्थं बुधस्य प्रश्नः, चन्द्रेण च स्वीकृतिः—इति वृत्तान्तः कथ्यते। निन्दकबालं बुधः ‘कुण्ड’भावं शपथति, पश्चात् शापं मृदुं कृत्वा तं नपुंसकं कृत्वा उपनयनानन्तरं प्रत्यागमनं ददाति। अन्ते फलश्रुतिः—मधुवनमाहात्म्यश्रवण-पठनयोः अश्वमेधसदृशं पुण्यं, विष्णुलोकप्राप्तिश्च।
Adhyaya 216
Description of the Badarikā Hermitage (Sad-Badarī Tīrtha Māhātmya)
नारदः राजानं प्रति यमुनातटे स्थितं सद्बदरीतीर्थं बदरिकाश्रमं च परमाद्भुतं पावनं च वर्णयति। मगधदेशीयो ब्राह्मणो देवदासो नाम, भार्या चोत्तमा, जरा-समागमे पुत्रं अङ्गदं गृहभार-समर्थं दृष्ट्वा, मोक्षार्थं तीर्थयात्रां तपश्चर्यां च कर्तुं गृहात् निर्गच्छतः। मार्गे तौ सिद्धं नाम यात्रिकं मिलित्वा तस्य कथां शृणुतः। सिद्धः कथयति—कपिलमहर्षिः बदरीं गतः; तत्र तृषार्तो महिषः पूर्वजन्मस्मृतिं प्राप, स च कलीङ्गराजः पापी दुर्वासशापेन महिषत्वं गत इति स्वयमेवोवाच। कपिलः तं विष्णोर्बदरीतीर्थमिति ज्ञापयित्वा स्नानविधिं उपदिशति; ततः शक्रोऽपि अवतीर्य, स राजा महिषदेहं त्यक्त्वा दिव्यरूपं प्राप्य स्वर्गं जगाम, कपिलं विष्णुं च स्तुत्वा। सिद्धः देवदासं बदरीं गन्तुं प्रेरयति; तत्र स्नानेन देवदासस्य ज्येष्ठः सिद्धिं प्राप इति फलश्रुतिः। अध्यायान्ते सद्बदरी सर्वतीर्थोत्तमा, सर्वपापहरिणी, सर्वकामप्रदा, पुनर्जन्मविनाशिनी चेति निश्चयेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 217
Description of Haridvāra (at Śakraprastha/Indraprastha)
अध्यायेऽस्मिन् बदरी-शक्रप्रस्थयोः प्रशंसां परित्यज्य शक्रप्रस्थेन्द्रप्रस्थे स्थितस्य हरिद्वारतीर्थस्य माहात्म्यं विशेषेण निरूप्यते। नारदः तस्य महिमानं वक्तुं प्रतिजानीते, तत्र दृष्टान्तं च कथयति—बालहन्ता स्तेयपरायणश्च चाण्डालः कालिगो नाम कुरुक्षेत्रे सूर्यपर्वणि धनाढ्यं वैश्यं लुण्ठयितुं रात्रौ प्रवृत्तः। चौर्ये विफले जाते कलहो जायते, तत्र कालिगादयः केचन म्रियन्ते। मृताः पुनर्दिव्यविमानैः समायान्ति, तस्य देशस्य परमं तारकत्वं घोषयन्ति—महापातकिनामपि, शिवापराधिनामपि, अत्र संस्पर्शमात्रेण मोक्षोपकारः स्यात्। विशेषतः अस्य तीर्थस्य जलमध्ये अस्थिविसर्जनं महाफलप्रदम्—तीर्थसमीपे मरणं, अस्थीनां जलप्रवेशश्च स्वर्गारोहणं सत्यम्, सत्यम् अपि ब्रह्मलोक-सत्यलोकप्राप्तिं ददाति। अनन्तरं धर्मोपदेशः—सज्जनैः परोपकारः कार्यः, हिंसादुःखं न चिन्तनीयम्। श्रवणफलमपि महादान-व्रतादिसमानं कथ्यते; हरिद्वारस्य चतुर्विधपुरुषार्थप्रदत्वं वैकुण्ठप्राप्तिदायकत्वं च पुनः प्रतिपाद्यते, अन्ते पुलस्त्यस्य पुनरागमनं दृश्यते।
Adhyaya 218
The Account of Puṇḍarīka and Bharata: Puṣkara Tīrtha’s Liberating Grace (with Godāvarī Snāna and Dāna)
नारदः राजानं प्रति पुष्करतिथेः अद्भुतं माहात्म्यं प्रशंसति—तत् शिवानुग्रहप्रदं विष्णोः प्रीतिकरं च; पूर्वं विष्णुः पुण्डरीकस्य गृहे मासमेकं न्यवसत्। तस्य तीर्थस्य प्रभावेन पुण्डरीकस्य पापिष्ठोऽपि कनिष्ठभ्राता भरतः मोक्षं प्राप्त इति कथ्यते। अथ विदर्भदेशीयो वैष्णवो ब्राह्मणो मालवः सिंहस्थे गुरौ शुभकाले गोदावरीतीरे स्नातुं, सुवर्णदानं च केवलं योग्यपात्रे दातुं, प्रयाति। स भगिनीसुतं पुण्डरीकं श्रेष्ठपात्रं मत्वा स्वधनस्यार्धं तस्मै ददाति; पुण्डरीकश्च ततः श्रोत्रियब्राह्मणेभ्यो दानं वितरति। प्रत्यावर्तने भरतः घोरव्रणैर्मरणासन्नो दृश्यते; स मृत्वा दिव्यविमानेन स्वर्गं प्रयाति। स्वपापान्यभ्युपगम्य, पश्चात्तापं कृत्वा, पुष्करतिथेः कृपयैव स्वगतिं लब्धवानिति वदन् तीर्थप्रभावं भक्त्यनुग्रहेण सह प्रकाशयति।
Adhyaya 219
Description of the Greatness of Puṣkara (Puṣkara Tīrtha Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये पुष्करतīर्थस्य मोक्षप्रदं माहात्म्यं द्वाभ्यां प्रसङ्गाभ्यां प्रतिपाद्यते। प्रथमं पापाचारः भरतः कथयति—द्यूते लब्धेन धनेन अनाथस्य मृतबालकस्य अन्त्येष्टिं कृत्वा, देहं वहन् गङ्गां नीत्वा दाहादिकर्माणि सम्यक् अकरोत्; तेन पुण्येन स पुष्करतीर्थं प्राप्तः, स्वस्यापि श्राद्धादिके कृते, तस्य तीर्थप्रभावात् स्वर्गं जगाम। अनन्तरं पुण्डरीकः अत्रितीर्थसदृशं फलम् इच्छन् स्नात्वा, माघमासे हरिः स्वगृहे वसतु इति प्रार्थयते। माधवः स्वयं आगत्य पूजितः सत्कारैः सम्यगुपचरितश्च मासपर्यन्तं तत्रैव तिष्ठति; माघान्ते गरुडः समागत्य पुण्डरीकं पुष्करं नयति, तत्र स गोविन्देन सह सायुज्यं प्राप्नोति। अन्ते नारद-पुलस्त्यौ वदतः—एतन्माहात्म्यं श्रवण-पठनयोः महत्पुण्यकरं, अश्वमेधफलप्रदमपि।
Adhyaya 220
Description of Indraprastha (within the Kāliṃdī-māhātmya)
अस्मिन्नध्याये प्रयागः ‘तीर्थराजः’ इति महिम्ना स्तूयते। नारदः पुलस्त्यं पप्रच्छ; तदा पुलस्त्यः दिव्यप्रमाणं वर्णयति—गन्धर्वो विश्वावसुः सुमेरौ ब्रह्मसभां गत्वा ब्रह्मणः सिंहासनसमीपे शक्रप्रस्थम्/इन्द्रप्रस्थं पूजितं ददर्श, अन्यानि महातीर्थानि च सेवकवत् तत्र स्थितानीति। एवं दिव्याधिकारसमीप्येन तीर्थानां क्रमः प्रदर्श्यते। अनन्तरं दृष्टान्तकथा प्रवर्तते। माहिष्मत्यां मोहिनी नाम धनाढ्या गणिका बहुपापैः लिप्ता, जरा-नरकभयेन धर्ममार्गं प्रविश्य जनोपकारकर्माणि दानानि च अकरोत्। वनमध्ये विश्वासघातेन घातिता सती वैखानसर्षिं प्रयागजलधारिणं समाप; तेन जलं तस्याः मुखे सिञ्चितं, तत्स्पर्श एव मोक्षहेतुरभवत्। ततः सा द्राविडदेशे राज्ञीभूत्वा पुनर्जन्म लेभे, हेमाङ्ग्याः कथाप्रसङ्गेन तीर्थमहिम्ना कर्मपरिवर्तनं नवजीवनं च सूचितम्।
Adhyaya 221
Description of Prayāga (within the Greatness of Indraprastha)
अत्र हेमाङ्गी नाम राज्ञी दिव्यचित्रितं ग्रन्थं दर्शयति, यत्रावताराः लोकालोकपर्वतादयः, सप्तद्वीपाः सप्तसमुद्राश्च निरूपिताः। तत्र भारतवर्षस्य नद्यः, इन्द्रप्रस्थ-प्रयागयोस्तीर्थमहिमा च दृष्ट्वा सा स्वपूर्वजन्म स्मरति—मोहिनी नाम वाराङ्गना सा चौरैर्हता; वैखानसतपस्वी तस्यै प्रयागजलमदात्, तेन पुण्येन सा पुनर्जन्मना राज्ञी जाता। सा राजानं वीरवर्माणं प्रति प्रतिजानाति—प्रयागं गत्वा स्नात्वा देवपूजां कृत्वा एव भोजनं करिष्ये इति। आकाशवाणी तस्याः वचनं सत्यं प्रमाणयति, तीर्थयात्रां स्नानविधिं च कामसिद्धये उपदिशति। प्रयागे शिवतीर्थे राज्ञा तेजोमयौ देवौ स्तुतौ; ततः हरिः ब्रह्मा च प्रादुर्भूय हेमाङ्गीं प्रशंसतः—भोगासक्तं पतिं त्वं धर्ममार्गे नीतवती इति। उभौ तयोः सत्यलोक-वैкун्ठप्राप्तिं वरं दत्त्वा, अस्याध्यायस्य श्रवण-पठनयोः फलश्रुतिं कथयतः।
Adhyaya 222
The Greatness of the Sevenfold Tīrtha and the Origin of Bhīma-kuṇḍa (via Indraprastha)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थमहात्म्यं बहुधा प्रवहति। प्रथमं काश्यां काक-सर्प-शिंशपावृक्षाणां पूर्वकर्मदोषात् पतितानां लघुपुण्येन—परस्पररक्षणसहाय्यरूपेण—मोक्षप्राप्तिर्वर्ण्यते; ततोऽस्यां काश्यां तथा अन्येषु क्षेत्रेषु मरणं महत्फलप्रदं, इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं गोकर्णक्षेत्रे शिवभक्तस्य देहान्ते शिवसदृशत्वलाभः कथ्यते, तथा शिवकाञ्च्यां शिवभक्त्या परं वैकुण्ठप्राप्तिरपि, इति विस्मयकरं माहात्म्यं निरूप्यते। शिवभक्तब्राह्मणस्य परलोकगमनकाले शिवगणैः हरिदूतैश्च विवादः, अन्ते शिव-विष्ण्वोः स्मितपूर्वकसमन्वयेन धर्मनिर्णयः, इति दृष्टान्तः प्रदर्श्यते। अन्ते यमुनातटे शक्रप्रस्थेन्द्रप्रस्थयोः पवित्रता स्नान-प्रदक्षिणादिभिः स्तूयते। शिशुपालवध-राजसूयप्रसङ्गेन भीमकुण्डस्योत्पत्तिः कथ्यते, तत्र स्नानं वार्षिकप्रदक्षिणा च महापुण्यप्रदा इति निष्कर्षः।
Adhyaya 223
Instruction on Knowledge (Mantra of Lakṣmī–Nārāyaṇa and the Path of Surrender)
अध्यायेऽस्मिन् (उत्तरे खण्डे) संसारतारणाय “मन्त्ररत्नम्” इति ख्यातं लक्ष्मीनारायणमन्त्रं परम्परया निरूप्यते। शौनकः सूतं मोक्षोपायं पृच्छति; सूतः वसिष्ठेन दिलीपनृपायोपदिष्टं वृत्तान्तं कथयति। ततः योगिगणाः ब्रह्माणं पृच्छन्ति; ब्रह्मा नारायणात् स्वयम् एतद् रहस्यं प्राप्तवानिति निवेदयति; नारदः पुनः महर्षिभ्यः तदुपदिशति। अत्राधिकारः वर्णादिभेदेन न, किन्तु एकान्तभक्त्या शरणागत्या च निश्चितः; अश्रद्धालवः, दर्पिणः, लोभिनः, असंयताश्च नोपदेश्याः इति नियमः। वैष्णवचिह्नधारणं, योग्यगुरोः वरणं, पूजाविधानं, होमसंख्या (१०८/१००८), न्यासमुद्राः, चक्रशङ्खचिह्नाङ्कनं, अभिषेकः, मन्त्रोपदेशश्च दीक्षाक्रमः प्रदर्श्यते। अन्ते नारायण एवैकः शरणं, तस्मिन्नाश्रयः मोक्षप्रदः इति निष्कर्षः।
Adhyaya 224
The Glory of Sudarśana (and the Marks of Vaiṣṇava Worship)
अध्यायः २२४ आरभ्यते दिलीपस्य राजर्षेः प्रश्नेन—कथं हरिभक्तिः अक्षया स्यात् इति। ततः कैलासस्मृतौ गिरिजा महादेवं पृच्छति—विष्णुभक्तिः कथं सर्वलोकानां मोक्षहेतुः, सर्वपापहरिणी च इति। महादेवः उपनिषदर्थानुसारेण नारायणं परं ब्रह्म, सर्वाधारं, सर्वमोक्षप्रदं च प्रतिपादयति। अनन्तरं वैष्णवाचारलक्षणानि निरूपयति—ऊर्ध्वपुण्ड्रधारणम्, मन्त्रजपः, नामस्मरणम्, श्रवणकीर्तनसेवा, द्वादशीव्रतपालनम्, तुलसीरोपणपूजनम्, विशेषतः शङ्खचक्रादिपञ्चायुधचिह्नधारणं च। अन्ते बाह्यचिह्नानां महत्त्वं दर्शयन् अपि, आन्तरवैष्णवतां प्रशंसति—वैराग्यं, दया, आत्मज्ञानं, अहिंसा, शुद्धाचारः इति। अन्तर्बाह्ययोः समन्वय एव सत्यभक्तेः प्रमाणम् इति निष्कर्षः।
Adhyaya 225
The Greatness of the Ūrdhva-puṇḍra (Vaiṣṇava Vertical Tilaka)
अस्योत्तरखण्डस्य पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमाध्याये शङ्करः गिरिजां प्रति ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य माहात्म्यं विधिपूर्वकं वर्णयति। ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्यविवरे हरिः (जनार्दनः) श्रीश्च नित्यं निवसतः; तेन तिलकधारिणो देहः स्वयमेव देवालयः, तिलकयुक्तेन कृतं जपदानहोमपूजादिकं च अक्षयफलप्रदं भवतीति प्रतिपाद्यते। तिलकविहीनकर्मणां निष्फलता, कदाचिद् दोषप्रसङ्गश्च दर्श्यते। ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य सम्यगाकारः—ऋजुः, दण्डाकारः, प्रमाणयुक्तमध्यावकाशयुक्तश्च—इति नियम्यते। वेङ्कटाद्रिमृत्तिका, गङ्गातटमृद्, तुलसीमूलमृद्, तथा महाक्षेत्रोद्भवा मृत्तिकादयः पुण्ड्रार्थं प्रशस्यन्ते। वर्णलिङ्गभेदेन पुण्ड्रसंख्या-प्रमाणं निर्दिश्यते, अङ्गेषु विष्णुनामन्यास-ध्यानक्रमश्च कथ्यते।
Adhyaya 226
Instruction on the Meaning of Mantras (Vaiṣṇava Nyāsa, Guru-Authority, and Aṣṭākṣarī Exegesis)
अध्यायेऽस्मिन् उमामहेश्वरसंवादरूपेण वैष्णवोन्मुखोऽनुशासनप्रकारः प्रतिपाद्यते। प्रथमं गुरुलक्षणं निर्णीयते—मन्त्राः वैष्णवाचार्यात् एव ग्राह्याः; बहुश्रुतोऽपि अवैष्णवो गुरुर्भवितुं नार्हति। दीक्षालक्षणानि च निर्दिश्यन्ते—तापः (मुद्राङ्कनम्), ऊर्ध्वपुण्ड्रधारणम्, वैष्णवनामग्रहणं च। ततः न्यासस्य परमो महिमो वर्ण्यते; स एव प्रपत्तिस्वरूप इति, सर्वसाधनानां शिरोमणिरिति च। अनन्तरं ‘ॐ नमो नारायणाय’ इति अष्टाक्षरीमन्त्रस्य व्याख्या क्रियते—प्रणवस्य प्राधान्यं, मन्त्राङ्गानि (ऋषिः, देवता, छन्दः, बीजं, शक्तिः) इत्यादि च। अन्ते नारायणस्य सर्वव्यापकपरमेश्वरत्वं, जीवस्य नित्यपरतन्त्रदासत्वं च निरूप्य, मन्त्रसिद्धिः तदर्थज्ञानपूर्विका एव इति निष्कर्षः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 227
Description of the Threefold Divine Opulence (Tripād-vibhūti) and Viṣṇu’s Supreme Abode
उमा मन्त्रार्थं ईश्वरस्वरूपं च पप्रच्छ। तदा महेश्वरः हरिं नारायणं परमात्मानं सर्वव्यापिनं च निरूप्य, सः श्रीसहितः भोगार्थं शुभं दिव्यं रूपं स्वीकुरुते इति कथयति। लक्ष्मीः तस्य अविभाज्या शक्तिः, विष्णुवत् सर्वत्र व्यापिनी; श्रीर्भूर्नीला इत्यादि नानानामभिः स्तूयते, जप्यनामानि च समृद्धिदायकानि इति प्रतिपाद्यते। अथ त्रिपाद्विभूतेः सिद्धान्तः—जगत् पादमात्रं, शाश्वतं त्रिपादं तु प्रकृतिप्रधानात् परं विरजासरितः परतः स्थितम्। कालः, गुणमाया, सृष्टिः प्रलयश्च संक्षेपेण निरूप्यन्ते। अन्ते वैकुण्ठाख्यं परमं व्योम सूर्याग्न्यतीतं तेजोमयं धाम वर्ण्यते; ज्ञानभक्तिभ्यां प्राप्यं, मोक्षरूपं, पुनरावृत्तिरहितं च इति।
Adhyaya 228
Description of the Supreme Sky (Paramavyoma) and Related Matters
अध्यायेऽस्मिन् श्रीमहादेवः गिरिजां प्रति परमव्यॊम्नः (वैकुण्ठस्य) शुद्धसत्त्वमयस्य महिमानं वर्णयति। विरजाख्यं मध्यदेशं, तथा निःश्रेयस-निर्वाण-कैवल्य-मोक्षरूपां मुक्तिं च निरूप्य, त्रिपाद्विभूतेः परं पदं स्तौति। अनन्तरं वैकुण्ठस्य नगर-प्रासाद-रम्यवर्णनं, तत्रायोध्याख्यां पुरीं, द्वारपालान्, शक्तीः, तथा महालक्ष्म्या सह भगवन्तं सिंहासने विराजमानं दर्शयति। ततः व्यूहानां दिक्प्रदेशवासानां च विन्यासं, आवरण-परिक्रमाणि च कथयन्, द्वयमन्त्रस्य तथा एकान्तभक्तेः कर्मकाण्डादपि श्रेष्ठत्वं प्रतिपादयति। उत्तरभागे गुणसंमिश्रेषु भावेषु भगवतः अन्तर्व्याप्तिं कथयन्, महामायां विष्णुं स्तुत्वा सृष्ट्यर्थं याचते; ततो महत्-अहंकार-गुण-तन्मात्र-महाभूत-क्रमेण ब्रह्माण्डोत्पत्तिः चतुर्दश-लोकपर्यन्ता संक्षेपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 229
Distinctions among Viṣṇu’s Vyūhas (Fourfold Emanations) and the Vaiṣṇava Realms
पार्वती शिवं पृच्छति—सृष्टिक्रमः कथं, भगवतः अवताराः के च इति। शिवः सर्गकथां निवेदयति—तत्त्वोत्पत्तिः, महोदधिसम्भवः, हरिणा योगनिद्राप्रवेशः; तस्य नाभिकमलात् ब्रह्मा प्रादुर्भूय विष्णुं स्तौति, ततः स भगवान् सृष्टिं प्रवर्तयति। अन्तः कथायां रुद्रस्य जन्मवृत्तान्तः कथ्यते, संहृतिकार्ये सः सङ्कर्षणांशत्वेन नियोजित इति च। अनन्तरं विष्णोः अन्तर्यामित्वं, दशावतारपरिगणनं च निरूप्यते। मुख्यतया चतुर्व्यूहभेदाः—वासुदेवः, सङ्कर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः—तेषां च परमानि धामानि—वैकुण्ठं, “नित्य”लोकः, श्वेतद्वीपः, क्षीरसागरः—इति सम्यक् प्रतिपाद्यते। मन्त्रजपः, एकान्तभक्तिः (दास्यभावः) च स्वर्गादीनां अनित्यफलात् परं, अपुनरावृत्तिमोक्षं ददाति इति निष्कर्षः।
Adhyaya 230
Description of the Fish Incarnation (Matsyāvatāra)
उमा–महेश्वरसंवादे पार्वती मधुसूदनस्य राक्षसवधकथां श्रुत्वा हर्यवतारमहिमानं मत्स्यकूर्माद्याख्यानरूपेण विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। शिवः दीपात् दीपान्तरप्रदीपन्यायेन भगवतः स्वेच्छया प्रादुर्भावकारणं निरूपयति; परं ब्रह्मस्वरूपं प्रभुं व्यूह-विभवभेदैः तथा अर्चावताररूपेण लोकानुग्रहार्थं प्रकटमानं विवेचयति। ततः आद्यवंशपरम्परा कथ्यते—मरीचेरुत्पन्नः कश्यपः; अदितेर्देवाः, दितेस्तु बलवन्तोऽसुरा राक्षसाश्च, येषु हयग्रीवो हिरण्याक्षश्च प्रमुखौ। तेषां मध्ये कश्चिद्दानवो वेदान् गृहीत्वा निगील्य समुद्रे निलीनः; तेन धर्मो वर्णाश्रमव्यवस्था च व्याकुला। ब्रह्मा देवैः सह क्षीरसागरतीरे भगवन्तं स्तुतिभिः प्रार्थयति। तदा हरिः मत्स्यरूपं धृत्वा समुद्रं प्रविश्य दानवं निहत्य वेदान् ब्रह्मणे प्रत्यर्पयति; पश्चात् व्यासरूपेण वेदविभागं प्रकाश्य लोकान् रक्षति, कृतकार्यः पुनरन्तर्धीयते।
Adhyaya 231
The Account of Durvāsā’s Curse
उमामहेश्वरसंवादे रुद्रः कूर्मावतारस्य कारणभूतां कथां वर्णयति। स्वर्गे सत्कृतो दुर्वासाः पारिजातस्रजं महेन्द्राय ददौ; इन्द्रस्य गजः तां पदैर्मर्दयित्वा त्यक्तवान्। तेन क्रुद्धो दुर्वासाः त्रैलोक्यश्रियः क्षयं शक्रस्य च ऐश्वर्यनाशं शशाप; ततः श्रीर्लक्ष्मीः निववृते, धर्मकर्माणि क्षीणानि, अनावृष्टिः क्षुधा च प्रादुरभवत्। देवा अन्यैः सह ब्रह्माणं शरणं ययुः; ब्रह्मा कारणं ज्ञात्वा तान् क्षीरसागरं निनाय। तत्र ते नारायणं अष्टाक्षरमन्त्रेण पौरुषसूक्तेन च सम्यगर्चयामासुः। भगवान् विष्णुः प्रादुर्भूय वरं दत्त्वा क्षीरसागरमन्थनं मन्दरपर्वतेन वासुकिना च कर्तुं उपदिदेश, लक्ष्म्याः पुनरुद्भवं प्रतिजज्ञे, तथा कूर्मरूपेण पर्वतं धारयिष्यामीति अवदत्।
Adhyaya 232
Churning of the Milk Ocean: Shiva’s Drinking of Kālakūṭa, the ظهور of Mahālakṣmī, and the Greatness of the Three-Name Mantra
समुद्रमन्थने देवासुराः मन्दरं समुत्पाट्य मथनाय स्थापयन्ति; नारायणः कूर्मरूपेणाधारं ददाति। वासुकिः रज्जुरिव भवति; मुनयः उपवास-नियमैः सह श्रीसूक्तपाठं कुर्वन्ति, एकादश्यां सहस्रनामजपं च आचरन्ति। प्रथमं कालकूटविषं समुद्रात् उदभवत्; भीताः सर्वे पलायन्ते। शङ्करः तान् आश्वास्य नारायणं ध्यात्वा “अच्युत-अनन्त-गोविन्द” इति त्रिनाममन्त्रेण विषं निगृह्णाति; अस्य मन्त्रस्य फलानि—मृत्युभय-नाशः, विष-रोग-अग्निभय-शमनं—इति प्रतिपाद्यन्ते। पुनर्मन्थने ज्येष्ठादेवी प्रादुर्भवति; अशौच-दूषितेषु, अधर्माचारयुक्तेषु, अमङ्गलगेहेषु सा नियोज्यते। ततः वारुणी, सुरा, अप्सरसः, गन्धर्वाः, ऐरावतः, उच्चैःश्रवाः, धन्वन्तरिः, पारिजातः, सुरभिः, सोमः, तुलसी, जगद्धात्री च प्रादुर्भवन्ति। अन्ते महालक्ष्मीः प्रकटते; देवाः श्रीसूक्तेन तां स्तुवन्ति, विष्णोर्वक्षसि नित्यं वासं याचन्ति। सा विष्णोः वक्षःस्थले प्रतिष्ठिता, ततो जगति सर्वसमृद्धिः, सौभाग्यं, शान्तिश्च प्रवर्तते।
Adhyaya 233
Account of the Ekādaśī Fast and the Merit of Dvādaśī Worship
उमामहेश्वरसंवादे महेश्वर उवाच—एकादशीव्रतं सर्वविघ्नविनाशनं परमं पुण्यदं च; तदनन्तरं द्वादश्यां श्रद्धया जागरणसमन्वितं पुरुषोत्तमपूजनं विष्णोः परमप्रियं भवति। द्वादश्यां तुलसीश्रीसमेतं जनार्दनं योऽर्चयति स बन्धनात् प्रमुच्यते, भगवतः परमं पदं प्राप्नोति; तदुपेक्षा तु मायामोहजनिता पापप्रवृत्तिः, नरकफलप्रदा इति निरूप्यते। अनन्तरं क्षीरसागरे शेषशय्यायां शयानं विष्णुं देवाः स्तुवन्ति; स कूर्मरूपेण प्रकाशते। ते शेषस्य दिग्गजानां च सहाय्यं वरं याचन्ते; भगवान् पृथिवीं सप्तद्वीपसमन्वितां धारयामि इति प्रतिज्ञाय ताननुगृह्णाति। अन्ते विष्णोः आज्ञापालनपराः सिद्धयोगिनो मुनयश्च प्रशंस्यन्ते; श्रीसन्दर्भः, कूर्ममहिमा, तथा एकादशी-द्वादशीक्रमविधिः संक्षेपेण उपसंह्रियते।
Adhyaya 234
The Glory of Dvādaśī (Twelfth Lunar Day Observance)
पार्वती द्वादशी-व्रतस्य विधिं विष्णोः पूजनं च पप्रच्छ, तथा एकादश्याः पापहरत्वं कथयितुं शिवं याचते। महादेवः तथा मध्ये निबद्धा उपदेशवाचः एकादशी-उपवासं महायज्ञानामपि श्रेष्ठं, पापभयात् परमं रक्षणं, सर्वव्रतानां शिरोमणिं च स्तुवन्ति। अनन्तरं व्रत-नियमाः प्रतिपाद्यन्ते—दशमी-एकादशी-तिथिसंकरं वर्जयेत्, अरुणोदयकाले कर्तव्यं सम्यक् आचरितव्यम्, द्वादश्यां पारणं कर्तव्यं, अल्पांशेऽपि द्वादशी-शेषे सति। दशम्यां संयमः, आमलकी-स्नानं, रात्रौ पूजनं जागरणं च, तुलसी-समर्पणं, लक्ष्मी-नारायण-पूजनं, अष्टोत्तरशतवारं आरती, क्षीर-पायसादि नैवेद्यं, पुरुषसूक्त-लक्ष्मीसूक्ताभ्यां अष्टोत्तरशताहुतिहोमः, ब्राह्मण-भोजनं, शास्त्र-पाठश्च विधीयते। एतेन विष्णुः शीघ्रं प्रसन्नो भूत्वा भक्तेभ्यः वरान् ददाति।
Adhyaya 235
Description of the Origin of Heretical Sects
pārvatī pṛcchati—pāṣaṇḍāḥ kuto varjanīyāḥ, kimarthaṃ ca śivaḥ bāhyataḥ kapāla-bhasma-asthi-dhāraṇādibhiḥ “avaidika”cihnaiḥ lakṣyate iti। mahādevaḥ rahasyaṃ kathayati—svāyambhuva-manvantare viṣṇu-bhaktāḥ prabalā daityā ajeyā babhūvuḥ; devāḥ harim śaraṇaṃ jagmuḥ। viṣṇuḥ rudraṃ prāha—śatrūṇāṃ mohanārthaṃ pāṣaṇḍa-sadṛśaṃ ācāraṃ gṛhītvā tāmasa-purāṇāni nānā-viparīta-śāstrāṇi ca pracāraya, antaḥ tu nārāyaṇa-bhaktiṃ na tyaja iti। adhyāye pāṣaṇḍa-lakṣaṇaṃ—vāsudeva-nindā, śruti-smṛti-vyatikramaḥ, bheda-cihna-dhāraṇam iti—nirūpyate; tathā bāhya-veṣa-madhye’pi antaḥśuddhi-rakṣaṇāya śrīrāma-dhyānaṃ kṛtvā tāraka-mantra-japaḥ mokṣaprada iti upadiśyate।
Adhyaya 236
Account of Tāmasa Scriptures (Guṇa-classification of Śāstras, Purāṇas, and Smṛtis)
देवी पार्वती महादेवं पृच्छति—ये ब्राह्मणाः भक्तिहीनाः कथ्यन्ते, तैः प्रबोधितानि ‘तामसानि’ शास्त्राणि कानि, तेषां नामानि स्वरूपं च कथ्यतामिति। तदा शिवः (अथवा तद्वृत्तान्तवक्ता) पाशुपतादीनि शैवमतानि, कणादप्रणीतं वैशेषिकं, गौतमप्रणीतं न्यायं, कपिलप्रणीतं सांख्यं, चार्वाकमतं च, तथा वैष्णवविरोधिनः परमतान् क्रमशः निर्दिशति। अथ दैत्यविमोहनार्थं विष्णोर्बुद्धावताररूपेण ‘मिथ्याबौद्ध’प्रवृत्तेः polemical वर्णनं क्रियते, कलियुगे मायावादस्यापि छद्मशास्त्रत्वं निन्द्यते। ततः अष्टादशपुराणानां त्रिगुणविभागः प्रतिपाद्यते, तेषु केचन तामसपुराणत्वेन निर्दिष्टाः; स्मृतयः अपि गुणभेदेन वर्गीकृताः। अन्ते तामससङ्गपरिहारः उपदिश्यते, हरिसम्बद्धेषु उपदेशेषु पुनः प्रवृत्तिः सूच्यते।
Adhyaya 237
Narration of the Varāha (Boar) Incarnation
रुद्रः पार्वतीं प्रति कथयति—श्वेतद्वीपे हरिधाम्नि जयविजयौ द्वारपालौ सनकादिकुमारान् अवमानयतः। तैः शप्तौ तौ, भगवता च भक्तिं न जहातामिति वरदानेन दास्यवैर्यलक्षणेषु जन्मसु नियोजितौ; तयोः पतनं दितेः पुत्रयोः हिरण्यकशिपुहिरण्याक्षयोः रूपेण भूत्वा, अपराधात् अवतारकारणभावः प्रकटितः। हिरण्याक्षः पृथिवीं बलात् रसातलं निनाय; देवाः शरणं नारायणं जग्मुः। तदा विष्णुः वराहरूपेण प्रादुर्भूय दैत्यं जघान, पृथिवीं उद्धृत्य स्वस्थानं न्यवेशयत्। देवैः वेदस्वरूपत्वेन स्तुतिः कृता—ऋक्सामयजूंषि तथा ओंकारः तस्यैव स्वरूपमिति। अन्ते स्तोत्रपाठस्य प्रातःसमुत्थानस्य च ऐश्वर्यफलप्रदत्वं निर्दिश्य, रुद्रः नरसिंहावतारकथां प्रति प्रवर्तते।
Adhyaya 238
The Manifestation (Appearance) of Narasiṃha
उमामाहेश्वरसंवादे महेश्वर उवाच—भ्रातृवधशोकाकुलो हिरण्यकशिपुः घोरं तपः कृत्वा ब्रह्मणो वरं लेभे, येन बहुधा अवध्यत्वं प्राप्त्वा देवगणान् जिगाय यज्ञभागांश्च स्वीकृतवान्। स कल्याणीं परिणीय प्रह्लादं सुतं लेभे; स तु जन्मतः हरिभक्तः, नारायणं परं ब्रह्मेति नित्यं घोषयामास। ततः क्रुद्धो हिरण्यकशिपुः शस्त्रैः सर्पैः गजैः वह्निना विषेण च नानाविधैः प्रह्लादं निहन्तुं प्रयत्नवान्; किन्तु मन्त्रस्मरणेन हरिनामकीर्तनात् स सर्वत्र निरुपद्रवः स्थितः। विष्णोः सर्वव्याप्तिं प्रमाणयितुं स्तम्भे हरिं दर्शयेत्युक्ते, प्रह्लादस्य दृढविश्वासात् स्तम्भादेव भगवान् नरसिंहः प्रादुर्भूतः, विश्वरूपं प्रदर्श्य दैत्यं जघान, धर्मं च स्थापयामास। लक्ष्म्या देवैश्च तस्य उग्ररूपं शमितं; प्रह्लादाय वराः प्रदत्ताः, स च राज्ये प्रतिष्ठापितः। अध्यायान्ते नित्यश्रवणस्य महत्फलप्रशंसा कथिता।
Adhyaya 239
The Manifestation (Advent) of Vāmana
महादेव उवाच—प्रह्लादात् विरोचनपर्यन्तं बलिवंशं कथयति, तथा बलिमहाराजस्य धर्मनिष्ठां प्रशंसति। तस्य राज्ये स्वयमेव समृद्धिः प्रवर्तते, प्रजाः हृषीकेशं पूजयन्ति; किन्तु बलिना देवेन्द्रादयः पराजिताः, देवाः अधीनतां गताः। लोकधर्मसंरक्षणाय कश्यपः अदितिश्च हरिं प्रति पयोव्रतं समारभेते। तदा श्रीसहितो विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः, कौस्तुभभूषितः, पीताम्बरधारी प्रादुरभवत्; कश्यपस्तुतिभिः सन्तुष्टः स भगवान् वरं ददौ। कश्यपः देवहिताय स्वपुत्रत्वं याचते, अदितिश्च उपेन्द्रत्वेन वामनरूपेण उपायेन बलिं जेतुं त्रैलोक्यं इन्द्राय प्रत्यर्पयितुं प्रार्थयते। हरिः तथास्त्विति उक्त्वा तिरोभूय अदितेर्गर्भं प्रविवेश; बलिश्च दीर्घं सोमयागं आरभत—वामनावतारस्य भूमिका इति।
Adhyaya 240
The Manifestation of Vāmana (and Trivikrama), Bali’s Gift, and Gaṅgā’s Sanctifying Origin
महादेव उमानां प्रति वदति—अदितेः कुक्षौ विष्णोर्वामनावतारः प्रादुरभूत्। देवैः स्तुतः स ब्रह्मचारिरूपेण बलिदैत्यराजस्य यज्ञं जगाम; बलिः सत्कारपूर्वकं तं पूजयित्वा त्रिपदपरिमितां भूमिं दातुं प्रतिजज्ञे, शुक्राचार्येण ‘एष विष्णुः’ इति निवार्यमाणोऽपि। ततः वामनः त्रिविक्रमरूपेण महद्वपुः कृत्वा द्वाभ्यां पदाभ्यां पृथिवीं दिवं च व्याप्तवान्। ब्रह्मणा तस्य पादप्रक्षालनात् अक्षयपुण्यसलिला जाता, सा मन्दाकिनी-भोगवती-गङ्गेति लोकत्रये प्रवहन्ती दर्शन-स्पर्शन-पान-नामोच्चारणमात्रेणापि पावनी भवति। अनन्तरं विष्णुः दानवानां रसातलं प्रदाय बलये चिरस्थिरं राज्यं दत्तवान्, इन्द्रस्य च स्वराज्यं पुनरस्थापयामास; एवं वामनमहिमानं समाप्य शिवः कथां निवर्तयति।
Adhyaya 241
The Deeds of Paraśurāma (Life of Jāmadagnya and the Slaying of Kārttavīrya)
उमा–महेश्वरसंवादे महादेवो जमदग्नेस्तपःकथां वर्णयति। तस्य तपसा तुष्ट इन्द्रः सुरभिं/शबलां कामधेनुं वररूपेण ददौ; तया आश्रमः समृद्धोऽभवत्। तदा हैहयराजः कार्त्तवीर्यार्जुनः तां कामधेनुं लुब्धः सन् याचते; अनिच्छतोऽपि जमदग्नेः प्रतिषेधे सति बलात् गृह्णाति, कलहप्रसङ्गे च जमदग्निं हत्वा पापं चकार। ततः जामदग्न्यः परशुरामः, विष्णोः शक्त्यावेशांशत्वेन निरूपितः, कश्यपात् वैष्णवमन्त्रदीक्षां प्राप्य केशवात् दिव्यशक्तिं शस्त्रास्त्राणि च लभते। स पितृवधस्य प्रतिशोधाय कार्त्तवीर्यं निहत्य, ततः क्षत्रियाणां निग्रहं कृत्वा पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यो ददौ; अश्वमेधं च कृत्वा दानधर्मे प्रतिष्ठितोऽभवत्। अन्ते सिद्धान्तः कथ्यते—शक्त्यावेशभूताः पुरुषा न स्वतन्त्रदेवतारूपेण पूज्याः; पूर्णावतारौ रामकृष्णौ तु मोक्षप्रदौ इति।
Adhyaya 242
Rāma Narrative Commencement and the Sanctity of Ayodhyā (Umā–Maheśvara Frame)
अध्यायेऽस्मिन् उमामाहेश्वरसंवादे स्वायम्भुवो मनुः नैमिषारण्ये हरिं दीर्घकालं समाराध्य वरं लभते—विष्णुः त्रिषु जन्मसु तस्य पुत्रत्वेन अवतीर्य धर्मसंस्थापनं करिष्यति; एवमवतारस्य प्रयोजनयुक्तता प्रतिपाद्यते। ततः रावणस्य शिववरप्रभावेण उत्कर्षः, देवतानां पीडा, तथा हरिणा ‘रामरूपेण भूमौ जन्म’ इति निश्चयः कथ्यते। अयोध्याया मोक्षदायिनी महिमा वर्ण्यते—यत्र विष्णुः सन्निहितः। दशरथस्य पुत्रेष्ट्या दिव्यपायसप्राप्तिः, रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नानां जन्म, जनकक्षेत्रे सीताया आविर्भावश्च निरूप्यते। ताडकावधः, यज्ञरक्षा, अहल्योद्धारः, शिवधनुर्भङ्गः, परशुरामनिग्रहः, वनवासः, सीताहरणम्, वानरसख्यं, लङ्कायुद्धं, रावणवधः, अग्निपरीक्षया सीताशुद्धिप्रमाणनम्, तथा अयोध्यां प्रति प्रत्यागमनं—एते प्रसङ्गा भक्ति-शरणागति-धर्मसंस्थापनार्थं संक्षेपेण निरूप्यन्ते।
Adhyaya 243
Rāma’s Consecration (Abhiṣeka), Śiva’s Hymn to Sītā–Rāma, and the Hymn’s Phalaśruti
अस्याध्याये शुभमुहूर्ते श्रीरामस्य राजाभिषेकः वर्ण्यते। वसिष्ठादयः महर्षयः मन्त्रैः, होमैः, पुण्यतोयैः, मङ्गलद्रव्यैश्च विधिवत् अभिषेकं कुर्वन्ति। श्रीरामः सीतया सह दिव्यवैभवे सिंहासने प्रतिष्ठाप्यते; दिव्यनिमित्तानि प्रादुर्भवन्ति। लक्ष्मण-भरत-शत्रुघ्न-सुग्रीव-जाम्बवान्-हनूमद्-विभीषणादयः सेवां च अनुष्ठानं च कुर्वन्ति। भक्त्या द्रवितः शङ्करः श्रीसीतारामयोः परमां स्तुतिं करोति—रामं परब्रह्मस्वरूपं, सीतां शक्तिरूपां लक्ष्मीस्वरूपां च निरूपयन्, तयोः विष्णु-श्री, शिव-गौरी इत्यादिदिव्ययुगलरूपेषु ऐक्यं दर्शयति। ततः श्रीरामः स्तोत्रस्य फलश्रुतिं कथयति—रक्षा, ऐश्वर्य, जयः, समृद्धिः, शीघ्रसिद्धिश्च भवतीति। अन्ते देवाः पार्षदाश्च स्तोत्रं जपन्तः स्वस्वधाम यान्ति।
Adhyaya 244
Narration of Śrī Rāma’s Deeds (Sītā’s Vindication, Lakṣmaṇa’s Departure, and Rāma’s Return to His Divine Abode)
उमामाहेश्वरसंवादे महेश्वरः श्रीरामराज्यस्य समापनप्रसङ्गं कथयति। दीर्घं धर्मेण राज्यं कृत्वापि रावणगृहनिवासहेतोः सीता लोकापवादेन निन्दिता; ततो रामेण सा वाल्मीक्याश्रमे प्रेषिता, तत्र कुशलवौ जातौ संवर्धितौ। रामो महायज्ञान् अकरोत्, अश्वमेधे च सीतायाः सुवर्णप्रतिमां स्थापयामास। अनन्तरं वाल्मीकिः सीतां सभायां निनाय; सा जनकेन सह धरणीं सत्यक्रियया साक्षिणीं कृत्वा स्वशुद्धिं प्रकाशयति। धरणी तां स्वाङ्के गृह्णाति, सा च परं पदं समारोहत्। ततः कालः रामं स्वधामप्रत्यागमनाय समाह्वयति; अविच्छेदधर्मपालनेन दुर्वाससः प्रसङ्गे लक्ष्मणः सरयूं प्रविश्य आत्मसमर्पणं करोति। रामः कुशलवौ राज्ये प्रतिष्ठाप्य, विभीषणहनूमदादीन् उपदिश्य, सर्वान् अनुचरान् सह सरयूं नयति। ब्रह्मदेवदेवगणैः स्तूयमानः स वैष्णवं दिव्यं स्वरूपं पुनः प्रविवेश। एतत्कथाश्रवणपाठौ परमपावनौ मोक्षप्रदौ इति प्रशंस्यते।
Adhyaya 245
The Slaying of Kaṁsa (and the Descent of Kṛṣṇa)
पार्वत्याः कृष्णस्य पापनाशकचरितं श्रोतुमिच्छायां महादेवः कथां प्रवर्तयति। स यदुवंशं देवक्याः विवाहं च वर्णयति, तथा देवक्याः अष्टमः पुत्रः कंसं हनिष्यतीति आकाशवाणीं श्रावयति। ततो कंसो वसुदेवदेवकीं कारागारे निबध्य प्रथमषट् शिशून् घातयति; अनन्तांशः गर्भपरिवर्तनद्वारा रोहिण्यां संकर्षणो (बलरामः) भवति, विष्णुश्च कृष्णरूपेण अवतीर्य यशोदागृहे योगमाया जन्यते। अत्र व्रजलीलाः संक्षेपेण निगद्यन्ते—पूतनावधः, शकटभङ्गः, दामोदरलीला, कालियदमन्, केशीवधः, गोवर्धनधारणं च; ब्रह्मेन्द्राक्रूरादिभिः वेदान्तपराः स्तुतयः अपि समन्विताः। अक्रूरः रामकृष्णौ मथुरां नयति; कृष्णो धनुर्भङ्गं कृत्वा कुवलयापीडं हन्ति, चाणूरमुष्टिकौ जेत्वा अन्ते कंसं निहत्य धर्मं प्रतिष्ठापयति, धरण्याः भारं च शमयति।
Adhyaya 246
The Liberation of Mucukunda
अस्मिन्नध्याये यदूनां संस्काराः शिक्षाश्च वर्ण्यन्ते—उपनयनं, सान्दीपनिगुरोः सन्निधौ वेदाध्ययनं च। ततः कंसवधोत्तरं राजकीय-सैन्यसंकटं प्रवर्तते; जरासन्धो मथुरां परितो वेष्टयति। श्रीकृष्णः दिव्यरथ-शस्त्रसम्पन्नः चतुर्भुजस्वरूपेण तेजोमयः प्रादुर्भूय महतीं सेनां निहन्ति; बलदेवोऽपि जरासन्धं निगृह्य, कृष्णाज्ञया तं विमुञ्चति—रणनीतिसंयमस्य प्रतिष्ठापनार्थम्। पश्चात् जरासन्धेन सह कालयवनः संधिं कृत्वा मथुरां पुनराक्रामति। तदा श्रीकृष्णः समुद्रात् भूमिं याचित्वा द्वारवतीं निर्माय, रात्रौ सर्वान् नागरिकान् तत्र निनाय। अन्वेषणे प्रवृत्तं कालयवनं कृष्णः गुहां नयति, यत्र सुप्तः मुनिराजो मुकुन्दः शयितः। तस्य जाग्रद्रोषाग्निना कालयवनो भस्मीकृतः। मुकुन्दः भगवन्तं स्तुतिभिः प्रीणयित्वा मोक्षं याचते। श्रीभगवान् तस्मै कैवल्यं वरं दत्त्वा दिव्यं शाश्वतं लोकं, स्वसदृशं रूपं च प्रददौ; स च राजर्षिः परमां गतिं प्राप।
Adhyaya 247
The Destruction of the Vidarbha Army
अध्यायेऽस्मिन् कृष्णचरितस्य प्रवाहः प्रवर्तते। मुचुकुन्दो यवनं निहत्य, श्रीकृष्णस्य प्रसादात् मोक्षं प्राप्नोति। ततः क्रुद्धो जरासन्धो रामकृष्णयोः विरुद्धं सैन्येनाभ्येति, किन्तु पराजितः स्वनगरं प्रतिनिवर्तते; अनन्तरं तौ भ्रातरौ मथुरां त्यक्त्वा द्वारकां प्रति प्रयातः। विश्वकर्मणा निर्मितं दिव्यं सभामण्डपं सिंहासनं च श्रीकृष्णाय समर्प्यते; उग्रसेनादयः नृपाः समागच्छन्ति। रैवतस्य रेवत्याश्च रामेण सह विवाहो वर्ण्यते। अथ विदर्भदेशे भीष्मकस्य दुहिता रुक्मिणी—लक्ष्म्यंशरूपा विष्णोः नित्यसहचरी—शिशुपालेन सह विवाहाय बाध्यते; सा ब्राह्मणदूतं कृष्णाय प्रेषयति। दुर्गापूजाकाले श्रीकृष्णो रुक्मिणीं हरति; अनुगामिनो नृपाः बलरामेण निहन्यन्ते, रुक्मी च मुण्डितः लज्जितश्च मुक्तः।
Adhyaya 248
Narration of Rukmiṇī’s Marriage
अस्मिन्नध्याये श्रीकृष्णस्य द्वारकां प्रत्यागमनं तथा रुक्मिण्याः विवाहः वैदिकविधिना सम्यगनुष्ठित इति वर्ण्यते। देवदुन्दुभयो ननदुः, पुष्पवृष्टिश्चाभवत्—विवाहस्य लौकिकातीतं मङ्गल्यम् इति द्योतयन्ती। बलभद्रः, वसुदेवः, उग्रसेनः, अक्रूरश्च यदुवीराः समागताः; नन्दयशोदे गोपैः स्त्रीभिश्च सह व्रजवृद्धाः आगताः; ब्राह्मणाः ऋत्विजो मन्त्रैः कर्माणि निर्वहन्ति, दम्पतीं च आशीर्भिः पूजयन्ति। अतिथिसत्कारः, दानवितरणं, आगतानां राज्ञां ब्राह्मणानां च सम्मानः—धर्मराज्यस्य गृहस्थधर्मस्य च महत्त्वं प्रकाशयन्ति। अन्ते जातवेदसि पावके श्रद्धया नमस्कृत्य, गुरुवृद्धब्राह्मणेषु प्रणिपत्य, आगतान् राज्ञः पुरोहितांश्च यथाविधि विसर्जयति। ततः श्रीकृष्णः रुक्मिण्या सह दिव्यप्रासादे सुखेन न्यवसत्, नारायणः श्रीया सह इव; मुनिभिः देवैश्च स्तूयमानौ।
Adhyaya 249
Narration of the Marriage(s) of Śrī Vāsudeva (Kṛṣṇa): Syamantaka, Naraka, and the Pārijāta
अस्मिन्नध्याये श्रीवासुदेवस्य (कृष्णस्य) पटराणीनां विवाहप्रसङ्गाः पराक्रमस्वयंवरादिभिः सह संक्षेपेण निरूप्यन्ते। ततः स्यमन्तकमणिवृत्तान्तः प्रवर्तते—प्रसेनस्य निधनं, जनैः कृष्णे संशयः, तस्य निर्दोषत्वप्रकाशनाय अन्वेषणं, गुहायां जाम्बवान्-सङ्गमः, दशरात्रं युध्यं, अनन्तरं वासुदेवस्य देवत्वप्रत्यभिज्ञानं; मणिप्रत्यर्पणं च जाम्बवती-विवाहेन सह। पश्चात् भूमिपुत्रो नरकः निहन्यते, दिव्यरत्नादि सम्पदः प्रत्याह्रियन्ते, षोडशसहस्रकन्यानां च धर्मतः पाणिग्रहणं कथ्यते। स्वर्गे शचीसत्यभामयोः प्रसङ्गे सत्यभामायाः अवमानात् कृष्णः पारिजातं हृत्वा इन्द्रेण सह संग्रामं कृत्वा, द्वारकायां तस्य अस्थायी-स्थापनं समन्वयेन नयति। अत्र भाद्रपदशुक्लचतुर्थ्यां चन्द्रदर्शनं मिथ्यापवाददोषहेतुरिति निर्दिश्यते; स्यमन्तकाख्यानश्रवणं च मिथ्यावाक्पापहरं, अपवादशान्तिकरं च इति उपदिश्यते।
Adhyaya 250
Narration of the Battle with Bāṇāsura (Aniruddha–Uṣā Episode and Hari–Hara Encounter)
अस्मिन्नध्याये यादववंशानुक्रमेण श्रीकृष्णरुक्मिण्योः पुत्रः प्रद्युम्नो मदनांशसमुद्भव इति, ततोऽनिरुद्धस्य जन्म च कथ्यते। उषा स्वप्ने दिव्ययुवानं दृष्ट्वा तस्मिन् अनुरक्ता भवति; तस्याः सखी चित्रलेखा चित्रैः पुरुषलक्षणं निरूप्य अनिरुद्धं ज्ञात्वा मायया द्वारकातः माहिष्मतीं निनाय। ततः बाणासुरेण ज्ञातेऽनिरुद्धो रक्षोगणान् जित्वा नागपाशास्त्रेण बद्धो भवति। श्रीकृष्णः सैन्यैः सहागत्य बाणं जिघांसति; किन्तु वरदानबद्धः शङ्करः बाणरक्षणार्थं हरिणा सह युद्धं करोति। तत्र तापज्वरः शीतज्वरश्च प्रादुर्भवतः; हरिहरयुद्धश्रवणं रोगनाशनं पुण्यप्रदं च इति प्रशंस्यते। श्रीकृष्णो मोहनास्त्रेण शङ्करं स्तम्भयति; पार्वती प्रसादं याचते, शङ्करश्च कृष्णस्य परत्वं स्तुत्वा शरणं गच्छति। श्रीकृष्णो बाणस्य बहून् भुजान् छित्त्वापि तं निहन्ति न, दयया शेषभुजैः सह जीवितं ददाति; ततो मेलापको भवति। अनिरुद्धः विमुक्तः, उषानिरुद्धयोः विवाहः विधिवत् सम्पन्नः, सर्वे च द्वारकां प्रत्यागच्छन्ति।
Adhyaya 251
Destruction of the Kṛtyā Performed by Pauṇḍraka’s Son
पौण्ड्रकः काशीपतिः द्वादशवर्षाणि घोरं शैवव्रतं चकार—उपवासमन्त्रजपादिभिः, अन्ते च परमं पुरश्चरणं कृत्वा स्वनेत्रकमलमिव स्वचक्षुषः पद्मं होमाय ददौ। तेन तुष्टः शूलपाणिः शिवः तस्मै विष्णुसदृशं रूपं चिह्नानि च दत्त्वा वरं प्रददौ। ततः स ‘वासुदेवोऽहम्’ इति लोकान् मोहयामास; नारदप्रेरितश्च द्वारकां प्रति अक्षौहिण्या सेनया सह ययौ। श्रीकृष्णः रणमध्ये तस्य सेनां निहत्य, कृतकचिह्नानि छित्त्वा, सुदर्शनचक्रेण पौण्ड्रकस्य शिरः पातयामास। तस्य पुत्रो दण्डपाणिः शैवकर्मणा कृष्णवधार्थं कृत्यां ससर्ज; सा सुदर्शनभयात् पलायिता वाराणसीं प्रति निववृते। तत्र चक्रं कृत्यां विनाश्य दण्डपाणिं च जघान, काशीपुरीं दग्ध्वा पुनः कृष्णहस्तं जगाम।
Adhyaya 252
Description of Śrī Kṛṣṇa’s Departure to His Own Abode
महादेव उमाṃ प्रति श्रीकृष्णचरितस्य संक्षेपं कथयति। कंसवधात् परं जरासन्धो यादवांश्च पीडयति; तदा कृष्णो भीमार्जुनाभ्यां सह ब्राह्मणवेषेण प्रविश्य जरासन्धं मल्लयुद्धेन निहत्य बद्धराजान् मोचयति। ततः राजसूययज्ञः प्रवर्तते; शिशुपालो निहतः त्रिजन्मकृतद्रोहफलभोगानन्तरं मोक्षं प्राप्नोति, दन्तवक्त्रोऽपि हतः हरौ लीयते। कृष्णो व्रजं प्रसाद्य द्वारकां प्रत्यागच्छति, दारिद्र्यपीडितं ब्राह्मणसखं पृथुकाभक्षणेन समृद्धिं ददाति। अनन्तरं कुरुक्षेत्रवृत्तान्तः, नारायणलोकात् ब्राह्मणपुत्राणां प्रत्याहारः, यादवशापः स्वकुलनाशश्च, व्याधबाणेन भगवतः पादवेधः, ततः स्वधाम वैकुण्ठगमनं च वर्ण्यते। श्रवणपाठयोः फलश्रुतिः—कृष्णलीलाश्रवणं तथा “नमः कृष्णाय” इति जपः पापं नाशयति, परं पदं ददाति।
Adhyaya 253
Procedure for Worship of Viṣṇu and Exposition of Vaiṣṇava Conduct
अध्यायस्यारम्भे पार्वती हरिमहिमानं तथा रामकृष्णयोः अद्भुतलीलाः श्रोतुमिच्छति। ततो महादेवः उपदेशरूपेण विष्णोः सन्निधिं प्राप्नोति इति मार्गं दर्शयन् अर्चारूपपूजायाः विधानं प्रवर्तयति। स स्वयँव्यक्तं प्रतिष्टितं च रूपद्वयं भेदयति, मनुष्याणां पूजार्थं विष्णोः कुतः कथं च सन्निधिर्भवति इति निरूप्य प्रमुखक्षेत्राणि निर्दिशति। वर्णानुरूपं भक्तिमार्गं निर्दिश्य श्रुतिस्मृतिसम्मताचारस्य अनिवार्यता प्रतिपाद्यते। नित्यपूजाक्रमः शौचाचमनादिशुद्धयः, मन्त्रजपः, तिलकधारणम्, उपहारनैवेद्याद्यर्पणम्, होमः, अतिथिसत्कारश्च इत्यादिभिः विस्तरेण कथ्यते। यक्षभूतादिपूजां तथा अशुद्धाहारं निषिध्य, अन्ते वैष्णवानां सम्मानः साक्षाद्विष्णुपूजायाः अपि श्रेष्ठ इति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 254
The Narration of the One Hundred and Eight Names of Śrī Rāmacandra
अस्योत्तरखण्डे पुराणीयबहुस्तरीयकथाप्रसङ्गे उमादेवी शङ्करस्य गुह्यवैष्णवधर्मोपदेशं प्रशंस्य विष्णुपूजनाय अनुमतिं याचते। सा गुरुम् वामदेवं शरणं गत्वा मन्त्रं विधिं च लभते; हृषीकेशस्य पूजनं नित्यं विष्णुसहस्रनामजपश्च कर्तव्य इति शिक्ष्यते। ततः महादेवः ‘राम’ इत्येकनाम्नः सहस्रनामसमत्वं परमं रहस्यं च प्रकाशयन् श्रीरामचन्द्रस्य अष्टोत्तरशतनामावलिं प्रवर्तयति। अन्ते फलश्रुत्या श्रवण-जपयोः पापनाशः, विघ्नशमनं, इष्टसिद्धिः, वैकुण्ठप्राप्तिश्च कथ्यते; तथा च शिवस्य बहिरुपदेशो मोहकरो भवेत्, गुह्यतत्त्वं तु वैष्णवपरत्वं दृढयतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 255
The Account of Bhṛgu’s Test (Bhṛgu’s Examination of the Gods)
दिलीपः वसिष्ठं पप्रच्छ—रुद्रः परमपूज्यः सन् कथं निन्द्यां लिङ्ग–योनि-रूपतां जगाम इति। वसिष्ठः पुरावृत्तं कथयति—मन्दरपर्वते मुनयः मोक्षप्रदं देवतत्त्वं, तथा पादोदक-उच्छिष्टयोः कस्य शुद्धिकरत्वं इति विवादं कृत्वा, ब्रह्मा-रुद्र-विष्णून् परीक्षितुं भृगुं प्रेषयामासुः। कैलासे नन्दिना निरुद्धः भृगुः रुद्रं शपते—निन्द्यरूपो भव इति; ब्रह्मलोके ब्रह्मा तं न सम्यगर्चयत्, तस्मादपि सः ‘पूजायोग्यो न’ इति निन्दां प्राप। वैकुण्ठे तु भृगुणा विष्णोर्वक्षसि पदाघातः कृतः; जनार्दनः नम्रतया ब्राह्मणपादरजः पूजयन्, स्वस्य शुद्धसत्त्वं प्रकाशयामास। भृगुः प्रत्यागत्य सर्वं न्यवेदयत्; मुनयः विष्णोः परत्वं निश्चित्य मन्त्र-नियमादीन् लेभिरे। अध्यायान्ते एकान्त-विष्णुभक्तेः विधयः, प्रसाद-निर्माल्य-शौचाचाराः, श्राद्धकर्तव्यता, तथा पाठश्रवणयोः महाफलप्रशंसा च प्रतिपाद्यते।
Read Padma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.