Adhyaya 55
The Power of a Chaste Woman: Indra and Kāma Confront Satī’s Radiance
अध्यायेऽस्मिन् सतीतेजसः प्रभावो वर्ण्यते। सत्यनिष्ठया ध्यानरूपेणान्तःशस्त्रेण समन्विता परमपातिव्रता सती, इन्द्रेण कामेन च बलात् मोहितुं वा जेतुं वा प्रयत्न्यमाना, स्वतेजसा तौ निरस्तवती। पातिव्रत्यं हि धर्मबलं, यत् दैवीमपि शक्तिं निगृह्णाति इति प्रतिपाद्यते। कामः शिवापराधात् अनङ्गत्वं प्राप्तः इति तस्य पूर्ववृत्तान्तः स्मार्यते, महात्मद्रोहस्य दुःखहेतुत्वं सौन्दर्यनाशहेतुत्वं चोपदिश्यते। अनसूयासावित्रीदृष्टान्ताभ्यां पातिव्रताधर्मस्य अतुला कान्तिः, देवान् निग्रहितुं मृत्युमपि निवर्तयितुं च सामर्थ्यम् इति दृढीकृतम्। इन्द्रस्य हितोपदेशोऽपि श्रुत्वा कामः न निवर्तते; स प्रीतिं नियोजयति, सुकलां नाम साध्वीं वैश्यभार्यां च नन्दनसदृशे कानने उपायेन प्रवर्तयितुं निर्देशयति। एवं धर्मस्य कामस्य च सीमापरीक्षार्थं दिव्यपक्षः अग्रे प्रसरति।
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । भावं विदित्वा सुरराट्च तस्याः प्रोवाच कामं पुरतः स्थितं सः । न चास्ति शक्या स्मर ते जयाय सत्यात्मकध्यान सुदंशिता सती
विष्णुरुवाच—तस्याः भावं विदित्वा सुरराट् पुरतः स्थितं कामं प्रोवाच—“हे स्मर, ते जयाय सा न शक्या जेतुं; सत्यात्मकध्यानसुदंशिता सती।”
Verse 2
धर्माख्य चापं स्वकरे गृहीत्वा ज्ञानाभिधानं वरमेव बाणम् । योद्धुं रणे संप्रति संस्थिता सती वीरो यथा दर्पितवीर्यभावः
धर्माख्यं चापं स्वकरे गृहीत्वा ज्ञानाभिधानं वरमेव बाणम्। रणे योद्धुं संप्रति संस्थिता सती वीरो यथा दर्पितवीर्यभावः॥
Verse 3
जिगीषयेयं पुरुषार्थमेव त्वमात्मनः कुरुषे पौरुषं तु । त्वामद्य जेतुं समरे समर्था यद्भाव्यमेवं तदिहैव चिंत्यम्
“जिगीषयेऽहं पुरुषार्थमेव; त्वमात्मनः कुरुषे पौरुषं तु। अद्याहं त्वां जेतुं समरे समर्था; यद्भाव्यमेवं तदिहैव चिन्त्यम्।”
Verse 4
दग्धोसि पूर्वं त्वमिहैव शंभुना महात्मना तेन समं विरोधम् । कृत्वा फलं तस्य विकर्मणश्च जातोस्यनंगः स्मर सत्यमेव
“दग्धोऽसि पूर्वं त्वमिहैव शम्भुना महात्मना; तेन समं विरोधं कृत्वा। तस्य विकर्मणः फलेन जातोऽस्यनङ्गः, स्मर—सत्यमेव।”
Verse 5
यथा त्वया कर्म कृतं पुरा स्मर फलं तु प्राप्तं तु तथैव तीव्रम् । सुकुत्सितां योनिमवाप्स्यसि ध्रुवं साध्व्यानया सार्धमिहैव कथ्यसे
यथा त्वया कर्म कृतं पुरा स्मर फलं तु प्राप्तं तु तथैव तीव्रम् । सुकुत्सितां योनिमवाप्स्यसि ध्रुवं साध्व्यानया सार्धमिहैव कथ्यसे
Verse 6
ये ज्ञानवंतः पुरुषा जगत्त्रये वैरं प्रकुर्वन्ति महात्मभिः समम् । भुंजन्ति ते दुष्कृतमेवतत्फलं दुःखान्वितं रूपविनाशनं च
ये ज्ञानवंतः पुरुषा जगत्त्रये वैरं प्रकुर्वन्ति महात्मभिः समम् । भुंजन्ति ते दुष्कृतमेवतत्फलं दुःखान्वितं रूपविनाशनं च
Verse 7
व्याघुष्य आवां तु व्रजाव काम एनां परित्यज्य सतीं प्रयुज्य । सत्याः प्रसंगेन पुरा मया तु लब्धं फलं पापमयं त्वसह्यम्
व्याघुष्य आवां तु व्रजाव काम एनां परित्यज्य सतीं प्रयुज्य । सत्याः प्रसंगेन पुरा मया तु लब्धं फलं पापमयं त्वसह्यम्
Verse 8
त्वमेव जानासि चरित्रमेतच्छप्तोस्मि तेनापि च गौतमेन । जातश्च मेषवृषणः सदा ह्यहं भवान्गतो मां तु विहाय तत्र
त्वमेव जानासि चरित्रमेतच्छप्तोस्मि तेनापि च गौतमेन । जातश्च मेषवृषणः सदा ह्यहं भवान्गतो मां तु विहाय तत्र
Verse 9
तेजः प्रभावो ह्यतुलः सतीनां धाता समर्थः सहितुं न सूर्यः । सुकुत्सितं रूपमिदं तु रक्षेत्पुरानुसूया मुनिना हि शप्तम्
तेजः प्रभावो ह्यतुलः सतीनां धाता समर्थः सहितुं न सूर्यः । सुकुत्सितं रूपमिदं तु रक्षेत्पुरानुसूया मुनिना हि शप्तम्
Verse 10
निरुध्य सूर्यं परिवेगवंतमुद्यंतमेवं प्रभया सुदीप्तम् । भर्तुश्च मृत्युं परिबाधमानं मांडव्यशापस्य च कौंडिनस्य
सा सूर्यं परिवेगवन्तम् उद्यन्तं प्रभया सुदीप्तं निरुध्य, माण्डव्य-कौण्डिन्ययोः शापजनितं भर्तुः मृत्युमपि परिबाधयामास।
Verse 11
अत्रेः प्रिया सत्यपतिव्रता तया स्वपुत्रतां देवत्रयं हि नीतम् । न किं पुरा मन्मथ ते श्रुतं सदा संस्कारयुक्ताः प्रभवंति सत्यः
अत्रेः प्रिया सत्यपतिव्रता सा देवत्रयं स्वपुत्रतां निनाय। न किं पुरा मन्मथ ते श्रुतं—संस्कारयुक्ताः सत्यं प्रभवन्ति जन्तवः॥
Verse 12
सावित्रीनाम्नी द्युमत्सेनपुत्री नीतं प्रियं सा पुनरानिनाय । यमादिहैवाश्वपतेः सुपुत्रं सती त्वमेवं परिसंश्रुतं च
सावित्रीनाम्नी द्युमत्सेनपुत्री नीतं प्रियं सा पुनरानिनाय। यमादिहैवाश्वपतेः सुपुत्रं प्रत्याहरत्; एवं त्वमपि सती प्रसिद्धा॥
Verse 13
अग्नेः शिखां कः परिसंस्पृशेद्वै तरेद्धिकः सागरमेव मूढः । गले तु बद्धासु शिलां भुजाभ्यां को वा सतीं वश्यति वीतरागाम्
अग्नेः शिखां कः परिसंस्पृशेद्वै? सागरं तरेद् धिक् स मूढः। गले बद्धशिलः भुजाभ्यां कः तरेत्? तथा वीतरागां सतीं कः वश्ययेत्॥
Verse 14
उक्ते तु वाक्ये बहुनीतियुक्ते इंद्रेण कामस्य सुशिक्षणार्थम् । आकर्ण्य वाक्यं मकरध्वजस्तु उवाच देवेंद्रमथैनमेव
इन्द्रेण बहुनीतियुक्तं वाक्यं कामस्य सुशिक्षणार्थम् उक्ते, तदाकर्ण्य मकरध्वजः देवेंद्रमेव प्रत्युवाच।
Verse 15
काम उवाच । तवातिदेशादहमागतो वै धैर्यं सुहृत्त्वं पुरुषार्थमेव । त्यक्त्वा तदर्थं परिभाषसे मां निःसत्वरूपं बहुभीतियुक्तम्
काम उवाच—तवातिदेशादहं वै समागतः, धैर्यं सुहृत्त्वं च पुरुषार्थमेव वहन्। तदर्थं परित्यज्य त्वं मां परिभाषसे, निःसत्त्वं बहुभीतियुक्तं च इति।
Verse 16
व्याबुद्धि यास्यामि यदा सुरेशस्याल्लोकमध्ये मम कीर्तिनाशः । ऊढिंकरोमानविहीन एव सर्वे वदिष्यंत्यनया जितं माम्
यदा मम बुद्धिर्व्याबुद्धा भविष्यति, तदा लोकमध्ये सुरेशस्यापि साक्षात् मम कीर्तिनाशो भविष्यति। मानविहीनः अधःपातं गमिष्यामि, सर्वे च वदिष्यन्ति—‘अनया मम जयः कृतः’ इति।
Verse 17
ये वै जिता देवगणाश्च दानवाः पूर्वं मुनींद्रास्तपसः प्रयुक्ताः । हास्यं करिष्यंति ममापि सद्यो नार्या जितो मन्मथ एष भीमः
ये वै पूर्वं देवगणाश्च दानवाश्च, मुनीन्द्रास्तपसा प्रयुक्ताश्च मया जिताः; ते ममापि सद्यः हास्यं करिष्यन्ति—‘नार्या जितोऽयं भीमः मन्मथः’ इति।
Verse 18
तस्मात्प्रयास्यामि त्वयैव सार्धमस्या बलं मानमतः सुरेश । तेजश्च धैर्यं परिणाशयिष्ये कस्माद्भवानत्र बिभेति शक्र
तस्मात् त्वयैव सार्धम् अहं प्रयास्यामि, सुरेश; अस्याः बलं मानं च, तेजश्च धैर्यं च परिणाशयिष्ये। अत्र कस्माद् भवान् बिभेति, शक्र?
Verse 19
संबोध्य चैवं स सुराधिनाथं चापं गृहीतं सशरं सुपुष्पम् । उवाच क्रीडां पुरतः स्थितां तां विधाय मायां भवती प्रयातु
एवं स सुराधिनाथं संबोध्य, सुपुष्पं सशरं चापं गृहीत्वा, पुरतः क्रीडार्थं स्थितां तां प्रति उवाच—‘मायां विधाय, भवती प्रयातु’ इति।
Verse 20
वैश्यस्य भार्यां सुकलां सुपुण्यां सत्येस्थितां धर्मविदां गुणज्ञाम् । इतो हि गत्वा कुरु कार्यमुक्तं साहाय्यरूपं च प्रिये सखे शृणु
इतः प्रस्थित्वा वैश्यभार्यां सुकलां सुपुण्यां सत्यनिष्ठां धर्मविदां गुणज्ञां च गच्छ। तत्र गत्वा मयोक्तं कार्यं साधय, साहाय्यरूपेण च वर्तस्व। प्रिये सखे, शृणु।
Verse 21
क्रीडां समाभाष्य ततो मनोभवस्त्वंते स्थितां प्रीतिमथाह्वयत्पुनः । कार्यं भवत्या ममकार्यमुत्तममे तां सुस्नेहैः परिभावयत्वम्
क्रीडावृत्तान्तं समाभाष्य ततः मनोभवः समीपस्थितां प्रीतिं पुनराह्वयत्—“भवत्या ममोत्तमं कार्यं कर्तव्यम्; आगच्छ, सुस्नेहैस्तां परिभावय, वशीकुरु।”
Verse 22
इंद्रं हि दृष्ट्वा सुकला यथा भवेत्स्नेहानुगा चारुविलोचनेयम् । तैस्तैः प्रभावैर्गुणवाक्ययुक्तैर्नयस्व वश्यं च प्रिये सखे शृणु
इन्द्रं दृष्ट्वा यथा सुकला स्नेहानुगा भवेत्, सा चारुविलोचना। अतः तैस्तैः प्रभावैर्गुणवाक्ययुक्तैः तं वश्यं नयस्व। प्रिये सखे, शृणु।
Verse 23
भो भोः सखे साधय गच्छ शीघ्रं मायामयं नंदनरूपयुक्तम् । पुष्पोपयुक्तं च फलप्रधानं घुष्टं रुतैः कोकिलषट्पदानाम्
भो भोः सखे, साधय; शीघ्रं गच्छ—मायामयं नन्दनरूपयुक्तं वनं। पुष्पैः समलङ्कृतं फलप्रधानं, कोकिलषट्पदानां रुतैर्घुष्टं च।
Verse 24
आहूय वीरं मकरंदमेव रसायनं स्वादुगुणैरुपेतम् । सहानिलाद्यैर्निजकर्मयुक्तैः संप्रेषयित्वा पुनरेव कामम्
वीरं समाहूय, मकरन्दमेव रसायनं स्वादुगुणैरुपेतं सहानिलाद्यैर्निजकर्मयुक्तैः संप्रेषयामास; ततः कामः पुनरेव समुत्थितः।
Verse 25
एवं समादिश्य महत्ससैन्यं त्रैलोक्यसंमोहकरं तु कामः । चक्रे प्रयाणं सुरराजसार्धं संमोहनायैव महासतीं ताम्
एवं समादिश्य महत्ससैन्यं त्रैलोक्यसंमोहकरं तु कामः । सुरराजसार्धं प्रययौ स तत्र संमोहनायैव महासतीं ताम् ॥