Adhyaya 59
The Sukalā Account in the Vena Episode: Krikala, Pilgrimage, and the Primacy of Wifely-Dharma
कृकलो नाम वणिजः बहूनि तीर्थानि सम्यगनुष्ठाय हृष्टः स्वगृहं प्रत्यागच्छति। स मन्यते—जीवनं कृतार्थं, पितॄणां च गतिः सुनिश्चितेति। तदा पितामहः ब्रह्मा प्रादुर्भूय पितॄन् बद्ध्वा वदति—अस्य परमं पुण्यं नास्ति; अन्यश्च महाकायः देवसदृशः पुरुषः तीर्थयात्रायाः निष्फलतां घोषयति। शोकाकुलः कृकलः कारणं पृच्छति—किमर्थं पुण्यं न फलति, किमर्थं पितरः बद्धाः? धर्मः प्रत्युवाच—शुद्धां पतिव्रतां साध्वीं भार्यां परित्यज्य, तया विना श्राद्धादिकर्माणि कृतानि; अतः सर्वं पुण्यं निष्फलं भवति। अध्यायः भार्यायाः गृहस्थधर्मे परमं स्थानं स्तौति—सा गृहस्य यज्ञसहचारिणी, धर्मस्य मूलं, गृहं च तस्या सम्मानात् तीर्थसंगमवत् भवति। भार्याविहीनो धर्मोऽपूर्णो निष्फलश्च; सम्यग्गृहव्यवस्थया पितरः तुष्यन्ति, यज्ञजीवनं च प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । कृकलः सर्वतीर्थानि साधयित्वा गृहं प्रति । प्रस्थितः सार्थवाहेन महानंदसमन्वितः
विष्णुरुवाच—कृकलः सर्वतीर्थानि सम्यक् साधयित्वा गृहं प्रति प्रस्थितः; सार्थवाहेन सह महानन्दसमन्वितः।
Verse 2
एवं चिंतयते नित्यं संसारः सफलो मम । तृप्ताः स्वर्गं प्रयास्यंति पितरो मम नान्यथा
एवं स नित्यं चिन्तयति—संसारो मम सफलः; तृप्ताः पितरो मम स्वर्गं प्रयास्यन्ति, नान्यथा।
Verse 3
तावत्प्रत्यक्षरूपेण बद्ध्वा तस्य पितामहान् । पुरतस्तस्य संब्रूते नहि ते पुण्यमुत्तमम्
तावत् प्रत्यक्षरूपेण पितामहः तं बद्ध्वा तस्य पुरतः संब्रूते—न हि ते पुण्यमुत्तमम्।
Verse 4
दिव्यरूपो महाकायः कृकलं वाक्यमब्रवीत् । तव तीर्थफलं नास्ति श्रममेव वृथा कृथाः
दिव्यरूपो महाकायः स कृकलं वाक्यमब्रवीत्—तव तीर्थफलं नास्ति; श्रममेव वृथा करोषि।
Verse 5
स्वयं संतोषमाप्नोषि नहि ते पुण्यमुत्तमम् । एवं श्रुत्वा ततो वैश्यः कृकलो दुःखपीडितः
स्वयं तु संतोषमाप्नोषि, न ते पुण्यमुत्तमम्। इति श्रुत्वा ततो वैश्यः कृकलो दुःखपीडितः॥
Verse 6
भवान्कः संवदस्येवं कस्माद्बद्धाः पितामहाः । केन दोषप्रभावेण तन्मेत्वं कारणं वद
भवान्कः संवदस्येवं? कस्माद्बद्धाः पितामहाः? केन दोषप्रभावेण? तन्मे त्वं कारणं वद॥
Verse 7
कस्मात्तीर्थफलं नास्ति मम यात्रा कथं नहि । सर्वमेव समाचक्ष्व यदि जानासि संस्फुटम्
कस्मात्तीर्थफलं नास्ति? मम यात्रा कथं नहि? सर्वमेव समाचक्ष्व, यदि जानासि संस्फुटम्॥
Verse 8
धर्म उवाच । पूतां पुण्यतमां स्वीयां भार्यां त्यक्त्वा प्रयाति यः । तस्य पुण्यफलं सर्वं वृथा भवति नान्यथा
धर्म उवाच। पूतां पुण्यतमां स्वीयां भार्यां त्यक्त्वा प्रयाति यः। तस्य पुण्यफलं सर्वं वृथा भवति नान्यथा॥
Verse 9
धर्माचारपरां पुण्यां साधुव्रतपरायणाम् । पतिव्रतरतां भार्यां सुगुणां पुण्यवत्सलाम्
धर्माचारपरां पुण्यां साधुव्रतपरायणाम्। पतिव्रतरतां भार्यां सुगुणां पुण्यवत्सलाम्॥
Verse 10
तामेवापि परित्यज्य धर्मकार्यं प्रयाति यः । वृथा तस्य कृतः सर्वो धर्मो भवति नान्यथा
तामेवापि स्वधर्मरूपां कर्तव्यतां परित्यज्य योऽन्यं धर्मकार्यं गन्तुमिच्छति, तस्य सर्वः कृतो धर्मो वृथैव भवति; नान्यथा।
Verse 11
सर्वाचारपरा भव्या धर्मसाधनतत्परा । पतिव्रतरता नित्यं सर्वदा ज्ञानवत्सला
सा सर्वाचारपरायणा, धर्मसाधनतत्परा; पतिव्रतधर्मे नित्यं रता, सर्वदा ज्ञानवत्सला भवति।
Verse 12
एवं गुणा भवेद्भार्या यस्य पुण्या महासती । तस्य गेहे सदा देवास्तिष्ठंति च महौजसः
एवं गुणा यस्य भार्या पुण्या महासती भवति, तस्य गेहे सदा देवाः महौजसो नित्यं तिष्ठन्ति।
Verse 13
पितरो गेहमध्यस्थाः श्रेयो वांछंति तस्य च । गंगाद्याः पुण्यनद्यश्च सागरास्तत्र नान्यथा
तस्य गेहमध्यस्थाः पितरः श्रेय एव वाञ्छन्ति; तत्रैव गङ्गाद्याः पुण्यनद्यः सागराश्च सन्ति, नान्यथा।
Verse 14
पुण्या सती यस्य गेहे वर्तते सत्यतत्परा । तत्र यज्ञाश्च गावश्च ऋषयस्तत्र नान्यथा
यस्य गेहे पुण्या सती सत्यतत्परा वर्तते, तत्र यज्ञाश्च गावश्च ऋषयश्च सन्ति—नान्यथा।
Verse 15
तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यानि विविधानि च । भार्यायोगेन तिष्ठंति सर्वाण्येतानि नान्यथा
तत्र नानाविधानि पुण्यानि सर्वाणि तीर्थानि भार्यायोगेनैव तिष्ठन्ति; एतानि सर्वाणि नान्यथा विद्यन्ते।
Verse 16
पुण्यभार्याप्रयोगेण गार्हस्थ्यं संप्रजायते । गार्हस्थ्यात्परमो धर्मो द्वितीयो नास्ति भूतले
पुण्यभार्याप्रयोगेण गार्हस्थ्यं सम्यक् प्रजायते; गार्हस्थ्यात् परो धर्मो भूतले द्वितीयो नास्ति।
Verse 17
गृहस्थस्य गृहः पुण्यः सत्यपुण्यसमन्वितः । सर्वतीर्थमयो वैश्य सर्वदेवसमन्वितः
गृहस्थस्य गृहः पुण्यः सत्यपुण्यसमन्वितः; हे वैश्य, स सर्वतीर्थमयः सर्वदेवसमन्वितश्च।
Verse 18
गार्हस्थ्यं च समाश्रित्य सर्वे जीवंति जंतवः । तादृशं नैव पश्यामि अन्यमाश्रममुत्तमम्
गार्हस्थ्यं समाश्रित्य सर्वे जन्तवो जीवन्ति; तादृशाद् अन्यम् उत्तमम् आश्रमं न पश्यामि।
Verse 19
मंत्राग्निहोत्रं देवाश्च सर्वे धर्माः सनातनाः । दानाचाराः प्रवर्तंते यस्य पुंसश्च वै गृहे
यस्य पुंसो गृहे मन्त्रजपः अग्निहोत्रं च प्रवर्तते; सर्वे देवाः इव सन्निहिताः, सनातनधर्माः प्रतिष्ठिताः, दानाचाराश्च प्रवर्तन्ते।
Verse 20
एवं यो भार्यया हीनस्तस्यगेहं वनायते । यज्ञाश्च वै न सिध्यंति दानानि विविधानि च
एवं भार्याविहीनस्य पुंसो गृहं वनप्रायं भवति। तस्य यज्ञाः न सिध्यन्ति, न च नानाविधानि दानानि फलवन्ति॥
Verse 21
भार्याहीनस्य पुंसोपि न सिध्यति महाव्रतम् । धर्मकर्माणि सर्वाणि पुण्यानि विविधानि च
भार्याहीनस्य पुंसोऽपि महाव्रतं न सिध्यति। तथा सर्वाणि धर्मकर्माणि नानाविधानि पुण्यानि च न पूर्णतां यान्ति॥
Verse 22
नास्ति भार्यासमं तीर्थं धर्मसाधनहेतवे । शृणुष्व त्वं गृहस्थस्य नान्यो धर्मो जगत्त्रये
धर्मसाधनहेतवे भार्यासमं तीर्थं नास्ति। शृणुष्व—गृहस्थस्य जगत्त्रयेऽपि नान्यो धर्मोऽस्ति॥
Verse 23
यत्र भार्या गृहं तत्र पुरुषस्यापि नान्यथा । ग्रामे वाप्यथवारण्ये सर्वधर्मस्य साधनम्
यत्र भार्या तत्रैव गृहं पुरुषस्य, नान्यथा। ग्रामे वा अरण्ये वा सा सर्वधर्मसाधनम्॥
Verse 24
नास्ति भार्यासमं तीर्थं नास्ति भार्यासमं सुखम् । नास्ति भार्यासमं पुण्यं तारणाय हिताय च
भार्यासमं तीर्थं नास्ति, भार्यासमं सुखं नास्ति। भार्यासमं पुण्यं नास्ति—तारणाय हिताय च॥
Verse 25
धर्मयुक्तां सतीं भार्यां त्यक्त्वा यासि नराधम । गृहं धर्मं परित्यज्य क्वास्ते धर्मस्य ते फलम्
धर्मयुक्तां सतीं भार्यां त्यक्त्वा यासि नराधम। गृहं धर्मं च संत्यज्य कुत्र ते धर्मफलोद्भवः॥
Verse 26
तया विना यदा तीर्थे श्राद्धदानं कृतं त्वया । तेन दोषेण वै बद्धास्तव पूर्वपितामहाः
तया विना यदा तीर्थे श्राद्धदानं कृतं त्वया। तेन दोषेण वै बद्धास्तव पूर्वपितामहाः॥
Verse 27
भवांश्चौरो ह्यमी चौरा यैस्तु भुक्तं सुलोलुपैः । त्वया दत्तस्य श्राद्धस्य अन्नमेवं तया विना
भवांश्चौरो ह्यमी चौरा यैस्तु भुक्तं सुलोलुपैः। त्वया दत्तस्य श्राद्धस्य अन्नमेवं तया विना॥
Verse 28
सुपुत्रः श्रद्धया युक्तः श्राद्धदानं ददाति यः । भार्या दत्तेन पिंडेन तस्य पुण्यं वदाम्यहम्
सुपुत्रः श्रद्धया युक्तः श्राद्धदानं ददाति यः। भार्या दत्तेन पिण्डेन तस्य पुण्यं वदाम्यहम्॥
Verse 29
यथाऽमृतस्य पानेन नृणां तृप्तिर्हि जायते । तथा पितॄणां श्राद्धेन सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
यथाऽमृतस्य पानेन नृणां तृप्तिर्हि जायते। तथा पितॄणां श्राद्धेन सत्यंसत्यं वदाम्यहम्॥
Verse 30
गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य भार्या भवति स्वामिनी । त्वयैषा वंचिता मूढ चौरकर्मकृतं वृथा
गार्हस्थ्यधर्मे भार्या गृहस्य स्वामिनी स्मृता । त्वया तु सा वञ्चिता मूढ, चौरकर्म कृतं वृथा ॥
Verse 31
अमी पितामहाश्चौरा यैर्भुक्तं तु तया विना । भार्या पचति चेदन्नं स्वहस्तेनामृतोपमम्
अमी पितामहाश्चौरा यैर्भुक्तं तु तया विना । भार्या पचति चेदन्नं स्वहस्तेनामृतोपमम् ॥
Verse 32
तदन्नमेवभुंजंति पितरो हृष्टमानसाः । तेनैव तृप्तिमायांति संतुष्टाश्च भवंति ते
तदन्नमेव भुञ्जन्ति पितरो हृष्टमानसाः । तेनैव तृप्तिमायान्ति सन्तुष्टाश्च भवन्ति ते ॥
Verse 33
तस्माद्भार्यां विना धर्मः पुरुषस्य न सिध्यति । नास्ति भार्यासमं तीर्थं पुंसां सुगतिदायकम्
तस्माद्भार्यां विना धर्मः पुरुषस्य न सिध्यति । नास्ति भार्यासमं तीर्थं पुंसां सुगतिदायकम् ॥
Verse 34
भार्यां विना च यो धर्मः स एव विफलो भवेत्
भार्यां विना च यो धर्मः स एव विफलो भवेत् ॥
Verse 59
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे एकोनषष्टितमोऽध्यायः
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे एकोनषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।