Adhyaya 40
Fruits of Occasional (Festival-Specific) Charity — The Vena Episode
अध्यायः ४० नित्यदानात् परं नैमित्तिकदानस्य—महापर्वसु तीर्थेषु च विधीयमानस्य—महिमानं वर्णयति। विष्णुः वेनं प्रति दानस्य क्रमफलानि कथयति—गजदानं, रथदानं, अश्वदानं, भूमिदानं, गोदानं, सुवर्णयुक्तवस्त्रदानं, आभरणदानं च; तथा घृतपूर्णं सुवर्णकलशं वैदिकमन्त्रैः षोडशोपचारैश्च पूजयित्वा दानं महत्फलप्रदं इति। दानस्य वृद्धिकारकाः पात्रीयब्राह्मणः, श्रद्धा, देशकालशुद्धिः, गुप्तदानं च पुनःपुनः प्रतिपाद्यन्ते; एतेन राज्यलाभः, ऐश्वर्यं, विद्या, कीर्तिः, अन्ते वैकुण्ठवासश्च प्रतिज्ञायते। अन्ते उपदेशः—आसक्तिः, लोभः, माया च जनान् दानस्मृतिविमुखान् कुर्वन्ति; ततो यममार्गे दुःखं प्राप्यते। अतः जीवन्नेव स्वेच्छया धर्मार्थं दानं कर्तव्यमिति।
Shlokas
Verse 1
वेन उवाच । नित्यदानफलं देव त्वत्तः पूर्वं मया श्रुतम् । नैमित्तिकस्य दानस्य दत्तस्यापि हि यत्फलम्
वेन उवाच—देव! नित्यदानफलं त्वत्तः पूर्वं मया श्रुतम्। इदानीं नैमित्तिकदानस्यापि, विशेषकाले दत्तस्य, यत्फलं तद्ब्रूहि॥
Verse 2
तत्फलं मे समाचक्ष्व त्वत्प्रसादात्प्रयत्नतः । महातृप्तिं न गच्छामि श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते
तत्फलं मे सम्यगाचक्ष्व, त्वत्प्रसादात् प्रयत्नतः। श्रोतुं मे श्रद्धा वर्धते; तृप्तिं नाधिगच्छामि॥
Verse 3
विष्णुरुवाच । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानमेव नृपोत्तम । महापर्वणि संप्राप्ते येन दानानि श्रद्धया
विष्णुरुवाच—नृपोत्तम! नैमित्तिकं दानमेव प्रवक्ष्यामि। महापर्वणि संप्राप्ते येन श्रद्धया दानानि दीयन्ते॥
Verse 4
सत्पात्रेभ्यः प्रदत्तानि तस्य पुण्यफलं शृणु । गजं रथं प्रदत्ते यो ह्यश्वं चापि नृपोत्तम
सत्पात्रेभ्यः प्रदत्तानां दानानां पुण्यफलं शृणु। नृपोत्तम, यो गजं रथं च अश्वं च ददाति, तस्य महत्फलं भवति॥
Verse 5
स च भृत्यैस्तु संयुक्तः पुण्यदेशे नृपोत्तमः । जायते हि महाराज मत्प्रसादान्न संशयः
स भृत्यैः सह संयुक्तो नृपोत्तमः पुण्यदेशे जायते। महाराज, मत्प्रसादात् एव, न संशयः॥
Verse 6
राजा भवति धर्मात्मा ज्ञानवान्बलवान्सुधीः । अजेयः सर्वभूतानां महातेजाः प्रजायते
स धर्मात्मा राजा भवति, ज्ञानवान् बलवान् सुधीः। सर्वभूतैरजेयः सन् महातेजाः प्रजायते॥
Verse 7
महापर्वणि संप्राप्ते भूमिदानं ददाति यः । गोदानं वा महाराज सर्वभोगपतिर्भवेत्
महापर्वणि संप्राप्ते यो भूमिदानं ददाति। गोदानं वा महाराज, स सर्वभोगपतिः भवेत्॥
Verse 8
ब्राह्मणाय सुपुण्याय दानं दद्यात्प्रयत्नतः । महादानानि यो दद्यात्तीर्थे पर्वणि पात्रवित्
सुपुण्याय ब्राह्मणाय दानं प्रयत्नतः दद्यात्। पात्रवित् यो महादानानि तीर्थे पर्वणि च ददाति, स महत्पुण्यं लभते॥
Verse 9
तेषां चिह्नं प्रवक्ष्यामि भूपतित्वं प्रजायते । तीर्थे पर्वणि संप्राप्ते गुप्तदानं ददाति यः
तेषां चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन राज्यं प्रजायते। तीर्थे पर्वणि संप्राप्ते यो गुप्तदानं ददाति सः॥
Verse 10
निधीनामाशुसंप्राप्तिरक्षरा परिजायते । महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थेषु ब्राह्मणाय च
निधीनामाशुसंप्राप्तिरक्षरा परिजायते। महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थेषु ब्राह्मणाय च॥
Verse 11
सुचैलं च महादानं कांचनेन समन्वितम् । पुण्यं फलं प्रवक्ष्यामि तस्य दानस्य भूपते
सुचैलं च महादानं काञ्चनेन समन्वितम्। पुण्यं फलं प्रवक्ष्यामि तस्य दानस्य भूपते॥
Verse 12
जायंते बहवः पुत्राः सुगुणा वेदपारगाः । आयुष्मंतः प्रजावंतो यशः पुण्यसमन्विताः
जायन्ते बहवः पुत्राः सुगुणा वेदपारगाः। आयुष्मन्तः प्रजावन्तो यशः पुण्यसमन्विताः॥
Verse 13
विपुलाश्चैव जायंते स्फीता लक्ष्मीर्महामते । सौख्यं च लभते पुण्यं धर्मवान्परिजायते
विपुलाश्चैव जायन्ते स्फीता लक्ष्मीर्महामते। सौख्यं च लभते पुण्यं धर्मवान् परिजायते॥
Verse 14
महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थे गत्वा प्रयत्नतः । कपिलां कांचनीं दद्याद्ब्राह्मणाय महात्मने
महापर्वणि समुपस्थिते तीर्थं गत्वा यत्नतः । कांचनालंकृतां कपिलां गां महात्मने ब्राह्मणाय दद्यात् ॥
Verse 15
तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि दानस्य च महामते । कपिलादो महाराज सर्वसौख्यान्प्रभुंजति
तस्य दानस्य पुण्यं ते प्रवक्ष्यामि महामते । कपिलादानतः राजन् सर्वसौख्यानि भुञ्जते ॥
Verse 16
यावद्ब्रह्मा प्रजीवेत्स तावत्तिष्ठति तत्र सः । महापर्वणि संप्राप्ते अलंकृत्य च गां तदा
यावद्ब्रह्मा प्रजीवेत् तावत्तत्र स तिष्ठति । महापर्वणि संप्राप्ते तदा गां च अलंकुर्यात् ॥
Verse 17
कांचनेनापि संयुक्तां वस्त्रालंकारभूषणैः । तस्य दानस्य राजेंद्र फलभोगं वदाम्यहम्
कांचनेन समायुक्तां वस्त्रालंकारभूषणैः । तस्य दानस्य राजेन्द्र फलभोगं वदाम्यहम् ॥
Verse 18
विपुला जायते लक्ष्मीर्दानभोगसमाकुला । सर्वविद्यापतिर्भूत्वा विष्णुभक्तो भवेत्किल
विपुला जायते लक्ष्मीर्दानभोगसमन्विता । सर्वविद्यापतिर्भूत्वा विष्णुभक्तो भवेत् ध्रुवम् ॥
Verse 19
विष्णुलोके वसेन्मर्त्यो यावत्तिष्ठति मेदिनी । तीर्थं गत्वा तु यो दद्याद्ब्राह्मणाय विभूषणम्
यो मर्त्यः तीर्थं गत्वा ब्राह्मणाय विभूषणं ददाति, स मेदिनी यावत् तिष्ठति तावत् विष्णुलोके वसति।
Verse 20
भुक्त्वा तु विपुलान्भोगानिन्द्रेण क्रीडते सह । महापर्वणि संप्राप्ते वस्त्रं च द्विजपुंगवे
विपुलान् भोगान् भुक्त्वा स इन्द्रेण सह क्रीडते। महापर्वणि संप्राप्ते द्विजपुंगवे वस्त्रं ददाति।
Verse 21
दत्त्वान्नं भूमिसंयुक्तं पात्रे श्रद्धासमन्वितः । मोदते स तु वैकुंठे विष्णुतुल्यपराक्रमः
श्रद्धासमन्वितः पात्रे भूमिसंयुक्तम् अन्नं दत्त्वा, स विष्णुतुल्यपराक्रमः वैकुण्ठे मोदते।
Verse 22
सवस्त्रं कांचनं दत्त्वा द्विजाय परिशांतये । स्वेच्छया अग्निसदृशो वैकुंठे स वसेत्सुखी
द्विजाय परिशान्तये सवस्त्रं काञ्चनं दत्त्वा, स स्वेच्छया अग्निसदृशः वैकुण्ठे सुखी वसेत्।
Verse 23
सुवर्णस्य सुकुंभं च घृतेन परिपूरयेत् । पिधानं रौप्यं कर्तव्यं वस्त्रहारैरलंकृतम्
सुवर्णस्य सुकुम्भं घृतेन परिपूरयेत्। तस्य पिधानं रौप्यं कार्यं, वस्त्रहारैः अलङ्कृतम्।
Verse 24
पुष्पमालान्वितं कुर्याद्ब्रह्मसूत्रेण शोभितम् । प्रतिष्ठितं वेदमंत्रैस्तं संपूज्य महामते
पुष्पमालाभिरलंकृतं ब्रह्मसूत्रविभूषितं कृत्वा, वेदमन्त्रैः प्रतिष्ठाप्य, तं सम्यक् संपूजयेत्, हे महामते।
Verse 25
उपचारैः पवित्रैश्च षोडशैः परिपूजयेत् । स्वलंकृत्य ततो दद्याद्ब्राह्मणाय महात्मने
पवित्रैः षोडशोपचारैः सम्यक् परिपूजयेत्; ततः स्वलंकृत्य महात्मने ब्राह्मणाय दद्यात्।
Verse 26
षोडशैव ततो गावः सवस्त्राः कांस्यदोहनाः । कुंभयुक्ताश्च चत्वारो दक्षिणां च सकांचनाम्
ततः षोडश गावः सवस्त्राः कांस्यदोहनपात्रयुक्ताः, चत्वारः कुंभयुक्ताश्च, सकांचना दक्षिणा च दातव्या।
Verse 27
तथा द्वादशका गावो वस्त्रालंकारभूषणाः । पृथग्भूताय विप्राय दातव्या नात्र संशयः
तथा द्वादश गावो वस्त्रालंकारभूषणयुक्ताः, पृथग्भूताय विप्राय दातव्याः—नात्र संशयः।
Verse 28
एवमादीनि दानानि अन्यानि नृपनंदन । तीर्थकालं सुसंप्राप्य विप्रावसथमेव च
एवमादीन्यन्यानि दानानि अपि, नृपनन्दन, तीर्थकाले सुसंप्राप्य, विप्रावसथेऽपि दातव्यानि।
Verse 29
श्रद्धाभावेन दातव्यं बहुपुण्यकरं भवेत् । विष्णुरुवाच । विष्णुमुद्दिश्य यद्दानं कामनापरिकल्पितम्
श्रद्धया दानं दातव्यं, तत् बहुपुण्यकरं भवति। विष्णुरुवाच—विष्णुमुद्दिश्य यद्दानं कामनया परिकल्पितमपि…
Verse 30
तस्य दानस्य भावेन भावनापरिभावितः । तादृक्फलं समश्नाति मानुषो नात्र संशयः
तस्य दानस्य भावेन भावनया परिभावितः। तादृशं फलं समश्नाति मानुषो नात्र संशयः॥
Verse 31
अभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यज्ञादिषु प्रवर्तते । तेन दानेन तस्यापि श्रद्धया च द्विजोत्तम
अभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यज्ञादिषु प्रवर्तते। तेन दानेन तस्यापि श्रद्धया च द्विजोत्तम॥
Verse 32
प्रज्ञावृद्धिं समाप्नोति न च दुःखं प्रविंदति । भोगान्भुनक्ति धर्मात्मा जीवमानस्तु सांप्रतम्
प्रज्ञावृद्धिं समाप्नोति न च दुःखं प्रविन्दति। भोगान् भुनक्ति धर्मात्मा जीवमानस्तु सांप्रतम्॥
Verse 33
ऐंद्रांस्तु भुंक्ते भोगान्स दाता दिव्यां गतिं गतः । स्वकुलं नयते स्वर्गं कल्पानां च सहस्रकम्
ऐन्द्रान् तु भुंक्ते भोगान् स दाता दिव्यां गतिं गतः। स्वकुलं नयते स्वर्गं कल्पानां च सहस्रकम्॥
Verse 34
एवमाभ्युदयं प्रोक्तं प्राप्तं तेषु वदाम्यहम् । कायस्य च क्षयं ज्ञात्वा जरया परिपीडितः
एवमाभ्युदयः प्रोक्तः, तेषु प्राप्तो मया यथावत्। अधुना तदनन्तरं वदामि—कायस्य क्षयं विदित्वा, जरया परिपीडितः स व्याकुलोऽभवत्॥
Verse 35
दानं तेन प्रदातव्यमाशां कस्य न कारयेत् । मृते च मयि मे पुत्रा अन्ये स्वजनबांधवाः
तस्मात् तेन दानं प्रदातव्यम्—कस्य नाशां न कारयेत्? मृते च मयि, मे पुत्राः अन्ये च स्वजनबान्धवाः सन्ति॥
Verse 36
कथमेते भविष्यंति मां विना सुहृदो मम । तेषां मोहात्प्रमुग्धो वै न ददाति स किंचन
कथं ते भविष्यन्ति मां विना सुहृदो मम? इति तेषां मोहात् प्रमुग्धः स न ददाति किञ्चन॥
Verse 37
मृत्युं प्रयाति मोहात्मा रुदंति मित्रबांधवाः । दुःखेन पीडिताः सर्वे मायामोहेन पीडिताः
मोहात्मा मृत्युं प्रयाति; रुदन्ति मित्रबान्धवाः। दुःखेन पीडिताः सर्वे, मायामोहेन पीडिताः॥
Verse 38
संकल्पयंति दानानि मोक्षं वै चिंतयंति च । तस्मिन्मृते महाराज मायामोहे गते सति
संकल्पयन्ति दानानि, मोक्षं वै चिन्तयन्ति च। तस्मिन् मृते महाराज, मायामोहे गते सति॥
Verse 39
विस्मरंति च दानानि लोभात्मानो ददंति न । योऽसौ मृतो महाराज यमपंथं सुदुःखितः
लोभात्मानो जनाः दानधर्मं विस्मरन्ति, दानं न ददति च। स एव, महाराज, मृत्वा यमपथं सुदुःखितो याति॥
Verse 40
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । वेनोपाख्याने चत्वारिंशोऽध्यायः
इति श्रीपद्मपुराणे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखण्डे वेनोपाख्याने चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 41
कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च कस्य भार्या नृपोत्तम । संसारे नास्ति कः कस्य तस्माद्दानं प्रदीयते
कस्य पुत्राः पौत्राश्च, कस्य भार्या, नृपोत्तम? संसारे नास्ति कः कस्य; तस्माद् दानं प्रदीयते॥
Verse 42
ज्ञानवता प्रदातव्यं स्वयमेव न संशयः । अन्नं पानं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
ज्ञानवता स्वयमेव प्रदातव्यं, न संशयः। अन्नं पानं च ताम्बूलम् उदकं काञ्चनं तथा॥
Verse 43
युग्मं वस्त्रं च छत्रं च स्वयमेव न संशयः । जलपात्राण्यनेकानि सोदकानि नृपोत्तम
युग्मं वस्त्रं च छत्रं च स्वयमेव, न संशयः। जलपात्राण्यनेकानि सोदकानि, नृपोत्तम॥
Verse 44
वाहनानि विचित्राणि यानान्येव महामते । नानागंधान्सकर्पूरं यमपंथ सुखप्रदे
वाहनानि विचित्राणि यानान्येव महामते । नानागन्धान् सकर्पूरान् यमपन्थं सुखप्रदानि ॥
Verse 45
उपानहौ प्रदातव्ये यदीच्छेद्विपुलं सुखम् । एतैर्दानैर्महाराज यमपंथं सुखेन वै
उपानहौ प्रदातव्ये यदीच्छेद्विपुलं सुखम् । एतैर्दानैर्महाराज यमपन्थं सुखेन वै ॥
Verse 46
प्रयाति मानवो राजन्यमदूतैरलंकृतम्
प्रयाति मानवो राजन् यमदूतैरलङ्कृतः ॥