Adhyaya 74
Bhumi KhandaAdhyaya 7430 Verses

Adhyaya 74

Yayāti’s Proclamation of Hari-Worship and the Ideal Vaiṣṇava Society (in the Mata–Pitri Tirtha Cycle)

अध्यायेऽस्मिन् सुकर्मा नाम राजदूतः राज्ञोऽाज्ञां घोषयति—सर्वत्र सर्वैः प्रकारैः श्रीहरिः पूज्यताम्। दानैः, यज्ञैः, तपोभिः, पूजाभिः, एकाग्रभक्त्या च विष्णोः आराधनं कर्तव्यमिति स सर्वान् द्विजश्रेष्ठान् जनांश्च प्रेरयति। ततः कालान्तरफलरूपेण वैष्णवधर्मस्य सार्वत्रिकीकरणं वर्ण्यते—जपः, कीर्तनं, स्तोत्रपाठः, नामस्मरणं च नित्यं प्रवर्तते; कायवाङ्मनसां शौचं, शोकव्याधिक्रोधादिविनिवृत्तिः, धर्मज्ञेन ययातिना नृपेण प्रजासु सुखसमृद्धिः च। गृहद्वारेषु शङ्ख-स्वस्तिक-पद्मादि मङ्गलचिह्नानि, गृहेषु तुलसी-सेवा, देवालयाः, वाद्यगीतनृत्यादि भक्तिकलाः, तथा हरि-केशव-माधव-गोविन्द-नरसिंह-राम-कृष्णादि नाम्नां सततजपः इत्यादि वैष्णवसमाजस्य आदर्शरूपं प्रदर्श्यते। उपसंहारे मातापितृतिथ्याख्ये तीर्थप्रसङ्गे, वेनवृत्तान्तप्रवाहे च, एषा कथा निबध्यते; पुलस्त्यस्य नामापि प्रसङ्गे निर्दिश्यते।

Shlokas

Verse 1

सुकर्मोवाच । दूतास्तु ग्रामेषु वदंति सर्वे द्वीपेषु देशेष्वथ पत्तनेषु । लोकाः शृणुध्वं नृपतेस्तदाज्ञां सर्वप्रभावैर्हरिमर्चयंतु

सुकर्मोवाच—दूताः सर्वे ग्रामेषु द्वीपेषु देशेषु पत्तनेषु च घोषयन्तु—“लोकाः शृणुध्वं नृपतेस्तदाज्ञां; सर्वप्रभावैः हरिमर्चयन्तु।”

Verse 2

दानैश्च यज्ञैर्बहुभिस्तपोभिर्धर्माभिलाषैर्यजनैर्मनोभिः । ध्यायंतु लोका मधुसूदनं तु आदेशमेवं नृपतेस्तु तस्य

दानैश्च यज्ञैर्बहुभिस्तपोभिर्धर्माभिलाषैर्यजनैर्मनोभिः। ध्यायन्तु लोका मधुसूदनं तु; आदेश एष नृपतेस्तु तस्य॥

Verse 3

एवं सुघुष्टं सकलं तु पुण्यमाकर्ण्य तं भूमितलेषु लोकैः । तदाप्रभृत्येव यजंति विष्णुं ध्यायंति गायंति जपंति मर्त्याः

एवं सुघुष्टं सकलं तु पुण्यमाकर्ण्य तं भूमितलेषु लोकैः। तदाप्रभृत्येव यजन्ति विष्णुं ध्यायन्ति गायन्ति जपन्ति मर्त्याः॥

Verse 4

वेदप्रणीतैश्च सुसूक्तमंत्रैः स्तोत्रैः सुपुण्यैरमृतोपमानैः । श्रीकेशवं तद्गतमानसास्ते व्रतोपवासैर्नियमैश्च दानैः

वेदप्रणीतैश्च सुसूक्तमन्त्रैः स्तोत्रैः सुपुण्यैरमृतोपमानैः। श्रीकेशवं तद्गतमानसास्ते व्रतोपवासैर्नियमैश्च दानैः॥

Verse 5

विहाय दोषान्निजकायचित्तवागुद्भवान्प्रेमरताः समस्ताः । लक्ष्मीनिवासं जगतां निवासं श्रीवासुदेवं परिपूजयंति

विहाय दोषान् निजकायचित्तवागुद्भवान् सर्वे प्रेमरताः जनाः । लक्ष्मीनिवासं जगतां निवासं श्रीवासुदेवं परिपूजयन्ति ॥

Verse 6

इत्याज्ञातस्य भूपस्य वर्तते क्षितिमंडले । वैष्णवेनापि भावेन जनाः सर्वे जयंति ते

इत्याज्ञातस्य भूपस्य वर्तते क्षितिमण्डले । वैष्णवेनापि भावेन जनाः सर्वे जयन्ति ते ॥

Verse 7

नामभिः कर्मभिर्विष्णुं यजंते ज्ञानकोविदाः । तद्ध्यानास्तद्व्यवसिता विष्णुपूजापरायणाः

नामभिः कर्मभिर्विष्णुं यजन्ते ज्ञानकोविदाः । तद्ध्यानास्तद्व्यवसिता विष्णुपूजापरायणाः ॥

Verse 8

यावद्भूमंडलं सर्वं यावत्तपति भास्करः । तावद्धि मानवा लोकाः सर्वे भागवता बभुः

यावद्भूमण्डलं सर्वं यावत्तपति भास्करः । तावद्धि मानवा लोकाः सर्वे भागवता बभुः ॥

Verse 9

विष्णोर्ध्यानप्रभावेण पूजास्तोत्रेण नामतः । आधिव्याधिविहीनास्ते संजाता मानवास्तदा

विष्णोर्ध्यानप्रभावेण पूजास्तोत्रेण नामतः । आधिव्याधिविहीनास्ते संजाता मानवास्तदा ॥

Verse 10

वीतशोकाश्च पुण्याश्च सर्वे चैव तपोधनाः । संजाता वैष्णवा विप्र प्रसादात्तस्य चक्रिणः

ते सर्वे वीतशोकाः पुण्यवन्तश्च तपोधनाः अभवन्; हे विप्र, तस्य चक्रिणो भगवतः प्रसादात् वैष्णवाः संजाताः।

Verse 11

आमयैश्च विहीनास्ते दोषैरोषैश्च वर्जिताः । सर्वैश्वर्यसमापन्नाः सर्वरोगविवर्जिताः

ते आमयैर्विहीनाः दोषैरोषैश्च वर्जिताः; सर्वैश्वर्यसमापन्नाः सर्वरोगविवर्जिताः।

Verse 12

प्रसादात्तस्य देवस्य संजाता मानवास्तदा । अमराः निर्जराः सर्वे धनधान्यसमन्विताः

तस्य देवस्य प्रसादात् तदा मानवाः संजाताः; सर्वेऽमराः निर्जराश्च धनधान्यसमन्विताः।

Verse 13

मर्त्या विष्णुप्रसादेन पुत्रपौत्रैरलंकृताः । तेषामेव महाभाग गृहद्वारेषु नित्यदा

विष्णुप्रसादेन मर्त्याः पुत्रपौत्रैरलंकृताः भवन्ति; हे महाभाग, तेषामेव गृहद्वारेषु नित्यदा शुभं भवति।

Verse 14

कल्पद्रुमाः सुपुण्यास्ते सर्वकामफलप्रदाः । सर्वकामदुघा गावः सचिंतामणयस्तथा

ते कल्पद्रुमाः सुपुण्याः सर्वकामफलप्रदाः; तथा सर्वकामदुघा गावः सचिन्तामणयश्च।

Verse 15

संति तेषां गृहे पुण्याः सर्वकामप्रदायकाः । अमरा मानवा जाताः पुत्रपौत्रैरलंकृताः

तेषां गृहे पुण्यलक्षणाः सर्वकामप्रदायिन्यः शुभाशिषः सन्ति। तत्र देवा अपि मानवरूपेण जायन्ते, तेषां कुलानि पुत्रपौत्रैः समलंकृतानि भवन्ति।

Verse 16

सर्वदोषविहीनास्ते विष्णोश्चैव प्रसादतः । सर्वसौभाग्यसंपन्नाः पुण्यमंगलसंयुताः

विष्णोः प्रसादेनैव ते सर्वदोषविहीनाः। सर्वसौभाग्यसम्पन्नाः पुण्य-मङ्गल-समन्विताः भवन्ति।

Verse 17

सुपुण्या दानसंपन्ना ज्ञानध्यानपरायणाः । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्

ते अतिसुपुण्याः दानसमृद्धाः ज्ञानध्यानपरायणाः। तेषां न दुर्भिक्षं न व्याधिः, न च नृणामकालमरणं भवति।

Verse 18

तस्मिञ्शासति धर्मज्ञे ययातौ नृपतौ तदा । वैष्णवा मानवाः सर्वे विष्णुव्रतपरायणाः

तदा धर्मज्ञे ययातौ नृपतौ शासति सति, सर्वे मानवाः वैष्णवाः विष्णुव्रतपरायणाः आसन्।

Verse 19

तद्ध्यानास्तद्गताः सर्वे संजाता भावतत्पराः । तेषां गृहाणि दिव्यानि पुण्यानि द्विजसत्तम

तद्ध्यानाः तद्गताः सर्वे भावतत्पराः संजाताः। तेषां गृहाणि दिव्यानि पुण्यानि, हे द्विजसत्तम।

Verse 20

पताकाभिः सुशुक्लाभिः शंखयुक्तानि तानि वै । गदांकितध्वजाभिश्च नित्यं चक्रांकितानि च

सुशुक्लपताकाभिः शङ्खचिह्निताभिः समलङ्कृतानि तानि; गदाङ्कितध्वजैश्च नित्यं चक्राङ्कितानि च।

Verse 21

पद्मांकितानि भासंते विमानप्रतिमानि च । गृहाणि भित्तिभागेषु चित्रितानि सुचित्रकैः

पद्माङ्कितानि दीप्तानि भान्ति, विमानप्रतिमानि च; भित्तिभागेषु च गृहाणि सुचित्रकैश्चित्रितानि।

Verse 22

सर्वत्र गृहद्वारेषु पुण्यस्थानेषु सत्तमाः । वनानि संति दिव्यानि शाद्वलानि शुभानि च

सर्वत्र गृहद्वारेषु पुण्यस्थानेषु च सत्तमाः; दिव्यानि वनानि सन्ति, शुभानि शाद्वलानि च।

Verse 23

तुलस्या च द्विजश्रेष्ठ तेषु केशवमंदिरैः । भासंते पुण्यदिव्यानि गृहाणि प्राणिनां सदा

तुलस्या यत्र द्विजश्रेष्ठ तेषु केशवमन्दिरैः; भासन्ते पुण्यदिव्यानि गृहाणि प्राणिनां सदा।

Verse 24

सर्वत्र वैष्णवो भावो मंगलो बहु दृश्यते । शंखशब्दाश्च भूलोके मिथः स्फोटरवैः सखे

सर्वत्र वैष्णवो भावो मङ्गलो बहुधा दृश्यते; भूलोके शङ्खशब्दाश्च मिथः स्फोटरवैः सखे।

Verse 25

श्रूयंते तत्र विप्रेंद्र दोषपापविनाशकाः । शंखस्वस्तिकपद्मानि गृहद्वारेषु भित्तिषु

तत्र विप्रेन्द्र दोषपापविनाशकानि मङ्गलचिह्नानि दृश्यन्ते—शङ्खः स्वस्तिकं पद्मं च—गृहद्वारेषु भित्तिषु च लिखितानि।

Verse 26

विष्णुभक्त्या च नारीभिर्लिखितानि द्विजोत्तम । गीतरागसुवर्णैश्च मूर्च्छना तानसुस्वरैः

विष्णुभक्त्या नारीभिः, द्विजोत्तम, तानि लिखितानि; गीतरागसुवर्णैश्च मूर्च्छनातानसुस्वरैः सम्यगलंक्रियन्ते।

Verse 27

गायंति केशवं लोका विष्णुध्यानपरायणाः

विष्णुध्यानपरायणाः लोका केशवं गायन्ति।

Verse 28

हरिं मुरारिं प्रवदंति केशवं प्रीत्या जितं माधवमेव चान्ये । श्रीनारसिंहं कमलेक्षणं तं गोविंदमेकं कमलापतिं च

केचित् प्रीत्या हरिं मुरारिं केशवं च प्रवदन्ति; अन्ये भक्त्या जितं माधवमेव वदन्ति। स एव श्रीनारसिंहः कमलेक्षणः, गोविन्द एकः, कमलापतिश्च।

Verse 29

कृष्णं शरण्यं शरणं जपंति रामं च जप्यैः परिपूजयंति । दंडप्रणामैः प्रणमंति विष्णुं तद्ध्यानयुक्ताः परवैष्णवास्ते

ते परवैष्णवाः तद्ध्यानयुक्ताः कृष्णं शरण्यं शरणं निरन्तरं जपन्ति; जप्यैः रामं परिपूजयन्ति; दण्डप्रणामैः विष्णुं प्रणमन्ति।

Verse 74

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययाति । चरित्रे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः।