Adhyaya 61

Verse 1

वेन उवाच । भार्यातीर्थं समाख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । पितृतीर्थं समाख्याहि पुत्राणां तारणं परम्

वेन उवाच—भार्यातीर्थं समाख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। पितृतीर्थं समाख्याहि पुत्राणां तारणं परम्॥

Verse 2

विष्णुरुवाच । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे कुंडलो नाम ब्राह्मणः । सुकर्मा नाम सत्पुत्रः कुंडलस्य महात्मनः

विष्णुरुवाच—कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे कुंडलो नाम ब्राह्मणोऽभवत्। तस्य महात्मनः कुंडलस्य सुकर्मा नाम सत्पुत्रो बभूव॥

Verse 3

गुरू तस्य महावृद्धौ धर्मज्ञौ शास्त्रकोविदौ । द्वावेतौ तु महात्मानौ जरया परिपीडितौ

तस्य गुरू महावृद्धौ धर्मज्ञौ शास्त्रकोविदौ। द्वावेतौ महात्मानौ जरया परिपीडितौ॥

Verse 4

तयोः शुश्रूषणं चक्रे भक्त्या च परया ततः । धर्मज्ञो भावसंयुक्तो अहर्निशमनारतम्

तयोः शुश्रूषणं चक्रे भक्त्या परया ततः। धर्मज्ञो भावसंयुक्तोऽहर्निशमनारतम्॥

Verse 5

तस्माद्वेदानधीते स पितुः शास्त्राण्यनेकशः । सर्वाचारपरो दक्षो धर्मज्ञो ज्ञानवत्सलः

तस्माद्वेदानधीते स पितुः शास्त्राण्यनेकशः। सर्वाचारपरो दक्षो धर्मज्ञो ज्ञानवत्सलः॥

Verse 6

अंगसंवाहनं चक्रे गुर्वोश्च स्वयमेव सः । पादप्रक्षालनं चैव स्नानभोजनकीं क्रियाम्

अंगसंवाहनं चक्रे गुर्वोश्च स्वयमेव सः। पादप्रक्षालनं चैव स्नानभोजनकीं क्रियाम्॥

Verse 7

भक्त्या चैव स्वभावेन तद्ध्याने तन्मयो भवेत् । मातापित्रोश्च राजेंद्र उपचर्यां प्रकारयेत्

भक्त्या स्वभावतश्चैव तद्ध्याने तन्मयो भवेत्। राजेन्द्र, मातापित्रोः सम्यगुपचर्यां विधिवत् प्रकारयेत्॥

Verse 8

सूत उवाच । तद्वर्तमानकाले तु बभूव नृपसत्तम । पिप्पलो नाम वै विप्रः कश्यपस्य महात्मनः

सूत उवाच—तद्वर्तमानकाले तु, नृपसत्तम, बभूव विप्रः पिप्पलो नाम, महात्मनः कश्यपस्य सुतः॥

Verse 9

तपस्तेपे निराहारो जितात्मा जितमत्सरः । दयादानदमोपेतः कामं क्रोधं विजित्य सः

तपस्तेपे निराहारो जितात्मा जितमत्सरः। दयादानदमोपेतः कामक्रोधौ विजित्य सः॥

Verse 10

दशारण्यगतो धीमाञ्ज्ञानशांतिपरायणः । सर्वेंद्रियाणि संयम्य तपस्तेपे महामनाः

दशारण्यगतो धीमान् ज्ञानशान्तिपरायणः। सर्वेन्द्रियाणि संयम्य तपस्तेपे महामनाः॥

Verse 11

तपःप्रभावतस्तस्य जंतवो गतविग्रहाः । वसंति सुयुगे तत्र एकोदरगता इव

तपःप्रभावतस्तस्य जन्तवो गतविग्रहाः। वसन्ति सुयुगे तत्र एकोदरगता इव॥

Verse 12

तत्तपस्तस्य मुनयो दृष्ट्वा विस्मयमाययुः । नेदृशं केनचित्तप्तं यथासौ तप्यते मुनिः

तस्य मुनितपः दृष्ट्वा मुनयः सर्व एव हि । विस्मयमाययुः—नेदृशं तपः केनचित् कृतं यथासौ मुनिस्तप्यते ॥

Verse 13

देवाश्च इंद्रप्रमुखाः परं विस्मयमाययुः । अहो अस्य तपस्तीव्रं शमश्चेंद्रियसंयमः

देवाश्चेन्द्रप्रमुखाः परं विस्मयमाययुः । अहोऽस्य तपसस्तीव्रं शमश्चेन्द्रियसंयमः ॥

Verse 14

निर्विकारो निरुद्वेगः कामक्रोधविवर्जितः । शीतवातातपसहो धराधर इवस्थितः

निर्विकारो निरुद्वेगः कामक्रोधविवर्जितः । शीतवातातपसहो धराधर इव स्थितः ॥

Verse 15

विषये विमुखो धीरो मनसोतीतसंग्रहम् । न शृणोति यथा शब्दं कस्यचिद्द्विजसत्तमः

विषये विमुखो धीरो मनसोऽतीतसंग्रहः । न शृणोति यथा शब्दं कस्यचिद्द्विजसत्तमः ॥

Verse 16

संस्थानं तादृशं गत्वा स्थित्वा एकाग्रमानसः । ब्रह्मध्यानमयो भूत्वा सानंदमुखपंकजः

संस्थानं तादृशं गत्वा स्थित्वैकाग्रमानसः । ब्रह्मध्यानमयो भूत्वा सानन्दमुखपङ्कजः ॥

Verse 17

अश्मकाष्ठमयो भूत्वा निश्चेष्टो गिरिवत्स्थितः । स्थाणुवद्दृश्यते चासौ सुस्थिरो धर्मवत्सलः

अश्मकाष्ठमयो भूत्वा निश्चेष्टो गिरिवत्स्थितः । स्थाणुवद्दृश्यते चासौ सुस्थिरो धर्मवत्सलः ॥

Verse 18

तपःक्लिष्टशरीरोति श्रद्धावाननसूयकः । एवं वर्षसहस्रैकं संजातं तस्य धीमतः

तपःक्लिष्टशरीरोऽपि श्रद्धावाननसूयकः । एवं वर्षसहस्रैकं संजातं तस्य धीमतः ॥

Verse 19

पिपीलिकाभिर्बह्वीभिः कृतं मृद्भारसंचयम् । तस्योपरि महाकायं वल्मीकं निजमंदिरम्

पिपीलिकाभिर्बह्वीभिः कृतं मृद्भारसंचयम् । तस्योपरि महाकायं वल्मीकं निजमंदिरम् ॥

Verse 20

वल्मीकोदरमध्यस्थो जडीभूत इवस्थितः । स एवं पिप्पलो विप्रस्तपते सुमहत्तपः

वल्मीकोदरमध्यस्थो जडीभूत इवस्थितः । स एवं पिप्पलो विप्रस्तपते सुमहत्तपः ॥

Verse 21

कृष्णसर्पैस्तु सर्वत्र वेष्टितो द्विजसत्तमः । तमुग्रतेजसं विप्रं प्रदशंति विषोल्बणाः

कृष्णसर्पैस्तु सर्वत्र वेष्टितो द्विजसत्तमः । तमुग्रतेजसं विप्रं प्रदशन्ति विषोल्बणाः ॥

Verse 22

संप्राप्य गात्रमर्माणि विषं तस्य न भेदयेत् । तेजसा तस्य विप्रस्य नागाः शांतिमथागमन्

संप्राप्यापि गात्रमर्माणि तस्य विषं न व्यधत्। तस्य विप्रस्य तेजसा नागाः शान्तिं प्राप्य प्रशाम्यन्॥

Verse 23

तस्य कायात्समुद्भूता अर्चिषो दीप्ततेजसः । नानारूपाः सुबहुशो दृश्यंते च पृथक्पृथक्

तस्य कायात् समुत्पन्ना अर्चिषो दीप्ततेजसः। नानारूपाः बहुधा दृश्यन्ते पृथक्पृथक्॥

Verse 24

यथा वह्नेः खरतरास्तथाविधा नरोत्तम । यथामेघोदरे सूर्यः प्रविष्टो भाति रश्मिभिः

यथा वह्नेः खरतराः ज्वालाः तथैव नरोत्तम। यथामेघोदरे सूर्यः प्रविष्टोऽपि रश्मिभिर्भाति॥

Verse 25

वल्मीकस्थस्तथाविप्रः पिप्पलो भाति तेजसा । सर्पा दशंति विप्रं तं सक्रोधा दशनैरपि

वल्मीकस्थोऽपि स विप्रः पिप्पल इव तेजसा भाति। सर्पाः क्रुद्धा अपि तं विप्रं दशनैर्दशन्ति॥

Verse 26

न भिंदंति च दंष्ट्राग्राच्चर्म भित्त्वा नृपोत्तम । एवं वर्षसहस्रैकं तप आचरतस्ततः

न भिन्दन्ति च दंष्ट्राग्राणि चर्म भित्त्वापि नरोत्तम। एवं वर्षसहस्रं स तपः समाचरत्॥

Verse 27

गतं तु राजराजेंद्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः

गतं तु राजराजेन्द्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः ॥

Verse 28

गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना

गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना ॥

Verse 29

त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा

त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा ॥

Verse 30

ब्रह्मज्ञोसि महाभाग धर्मज्ञोसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेनकर्मणा

ब्रह्मज्ञोऽसि महाभाग धर्मज्ञोऽसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेन कर्मणा ॥

Verse 31

यं यं त्वं वांछसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि

यं यं त्वं वाञ्छसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि ॥

Verse 32

समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोपि महामनाः । प्रणम्य देवताः सर्वा भक्त्या नमितकंधरः

समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोऽपि महामनाः । प्रणम्य सर्वदेवताः भक्त्या नमितकन्धरः ॥

Verse 33

हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं ममवश्यं यथा भवेत्

हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं मम वश्यं यथा भवेत् ॥

Verse 34

तथा कुरुध्वं देवेंद्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तम

तथा कुरुध्वं देवेन्द्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तमः ॥

Verse 35

एवमस्त्विति ते प्रोचुर्द्विजश्रेष्ठं सुरास्तदा । दत्वा वरं महाभाग जग्मुस्तस्मै महात्मने

एवमस्त्विति ते प्रोचुर्द्विजश्रेष्ठं सुरास्तदा । दत्त्वा वरं महाभाग जग्मुस्तस्मै महात्मने ॥

Verse 36

गतेषु तेषु देवेषु पिप्पलो द्विजसत्तमः । ब्रह्मण्यं साधयेन्नित्यं विश्ववश्यं प्रचिंतयेत्

गतेषु तेषु देवेषु पिप्पलो द्विजसत्तमः । ब्रह्मण्यं साधयेन्नित्यं विश्ववश्यं प्रचिन्तयेत् ॥

Verse 37

तदाप्रभृति राजेंद्र पिप्पलो द्विजसत्तमः । विद्याधरपदं लब्ध्वा कामगामी महीयते

ततः प्रभृति राजेन्द्र पिप्पलो द्विजसत्तमः । विद्याधरपदं प्राप्य कामगामी बभूव सः, बहुमान्यश्च महीयते ॥

Verse 38

एवं स पिप्पलो विप्रो विद्याधरपदं गतः । संजातो देवलोकेशः सर्वशास्त्रविशारदः

एवं स पिप्पलो विप्रो विद्याधरपदं गतः । देवलोकेशतां प्राप्य सर्वशास्त्रविशारदः ॥

Verse 39

एकदा तु महातेजाः पिप्पलः पर्यचिंतयत् । विश्ववश्यं भवेत्सर्वं मम दत्तो वरोत्तमः

एकदा तु महातेजाः पिप्पलः पर्यचिन्तयत् । मया लब्धेन वरेण सर्वं जगद्वशीभवेत् ॥

Verse 40

तदर्थं प्रत्ययं कर्तुमुद्यतो द्विजपुंगवः । यं यं चिंतयते कर्तुं तं तं हि वशमानयेत्

तदर्थं प्रत्ययं कर्तुमुद्यतः स द्विजपुङ्गवः । यं यं चिन्तयते कर्तुं तं तं वशमानयेत् ॥

Verse 41

एवं स प्रत्यये जाते मनसा पर्यकल्पयत् । द्वितीयो नास्ति वै लोके मत्समः पुरुषोत्तमः

एवं स प्रत्यये जाते मनसा पर्यकल्पयत् । नास्ति मे सदृशो लोके द्वितीयः पुरुषोत्तमः ॥

Verse 42

सूत उवाच । एवं हि कल्पमानस्य पिप्पलस्य महात्मनः । ज्ञात्वा मानसिकं भावं सारसस्तमुवाच ह

सूत उवाच—एवं हि चिन्तयतः महात्मनः पिप्पलस्य मानसिकं भावं ज्ञात्वा सारसस्तं प्रति वचनमुवाच।

Verse 43

सरस्तीरगतो राजन्सुस्वरं व्यंजनान्वितम् । स्वनं सौष्ठवसंयुक्तमुक्तवान्पिप्पलं प्रति

राजन्, सरस्तीरं गत्वा सुस्वरं व्यञ्जनान्वितं स्वनं सौष्ठवसंयुक्तं कृत्वा स पिप्पलं प्रति उक्तवान्।

Verse 44

कस्मादुद्वहसे गर्वमेवं त्वं परमात्मकम् । सर्ववश्यात्मिकीं सिद्धिं नाहं मन्ये तवैव हि

कस्मात् त्वं परमात्मत्वं मन्यमानः एवं गर्वं वहसि? सर्ववश्यात्मिकीं सिद्धिं तव नाहं मन्ये खलु।

Verse 45

वश्यावश्यमिदं कर्म अर्वाचीनं प्रशस्यते । पराचीनं न जानासि पिप्पल त्वं हि मूढधीः

वश्यावश्यं च यत्कर्म अर्वाचीनं प्रशस्यते; पराचीनं तु न जानासि, पिप्पल, त्वं हि मूढधीः।

Verse 46

वर्षाणां तु सहस्राणि यावत्त्रीणि त्वया तपः । समाचीर्णं ततो गर्वं कुरुषे किं मुधा द्विज

त्वया तु वर्षाणां सहस्राणि त्रीणि यावत् तपः समाचरितम्; ततः किं मुधा गर्वं करोषि, द्विज?

Verse 47

कुंडलस्य सुतो धीरः सुकर्मानाम यः सुधीः । वश्यावश्यं जगत्सर्वं तस्यासीच्छृणु सांप्रतम्

कुंडलस्य सुतो धीरः सुकर्मसु सुसंयतः सुधीः। वश्यावश्यं जगत्सर्वं तस्य वशमगात्; तदिदानीं शृणु।

Verse 48

अर्वाचीनं पराचीनं स वै जानाति बुद्धिमान् । लोके नास्ति महाज्ञानी तत्समः शृणु पिप्पल

अर्वाचीनं पराचीनं च स बुद्धिमान् यथार्थं वेत्ति। लोके तस्य समो महाज्ञानी नास्ति; हे पिप्पल, शृणु।

Verse 49

न कुंडलस्य पुत्रेण सदृशस्त्वं सुकर्मणा । न दत्तं तेन वै दानं न ज्ञानं परिचिंतितम्

सुकर्मणा कुंडलपुत्रसदृशो न त्वं किञ्चन। तेन दानं न यथावत् दत्तं, न च ज्ञानं कदाचित् परिचिन्तितम्।

Verse 50

हुतयज्ञादिकं कर्म न कृतं तेन वै कदा । न गतस्तीर्थयात्रायां न च वह्नेरुपासनम्

हुतयज्ञादिकं कर्म तेन कदाचिदपि न कृतम्। न तीर्थयात्रां गतः, न च वह्नेरुपासनां कृतवान्।

Verse 51

स कदा कृतवान्विप्र धर्मसेवार्थमुत्तमम् । स्वच्छंदचारी ज्ञानात्मा पितृमातृसुहृत्सदा

स कदा न कृतवान् विप्र धर्मसेवार्थमुत्तमम्। स्वच्छन्दचारी नाममात्रज्ञानात्मा पितृमातृसुहृदां सदा प्रतिकूलः।

Verse 52

वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थकोविदः । यादृशं तस्य वै ज्ञानं बालस्यापि सुकर्मणः

वेदाध्ययनसंपन्नोऽपि सर्वशास्त्रार्थकोविदोऽपि, तस्य यद् ज्ञानं तद् न तादृशं भवति; यत् तु सुकर्मपरायणस्य बालस्यापि ज्ञानं दृश्यते।

Verse 53

तादृशं नास्ति ते ज्ञानं वृथा त्वं गर्वमुद्वहेः । पिप्पल उवाच । को भवान्पक्षिरूपेण मामेवं परिकुत्सयेत्

तादृशं ते ज्ञानं नास्ति; वृथा त्वं गर्वमुद्वहसि। पिप्पल उवाच—को भवान् पक्षिरूपेण, यः मामेवं परिकुत्सयेत्?

Verse 54

कस्मान्निंदसि मे ज्ञानं पराचीनं तु कीदृशम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि त्वयि ज्ञानं कथं भवेत्

कस्मान् निन्दसि मे ज्ञानं? पराचीनं तु कीदृशम्? तन्मे विस्तरतो ब्रूहि—त्वयि ज्ञानं कथं भवेत्?

Verse 55

अर्वाचीनगतिं सर्वां पराचीनस्य सांप्रतम् । वद त्वमंडजश्रेष्ठ ज्ञानपूर्वं सुविस्तरम्

अर्वाचीनगतिं सर्वां पराचीनस्य च सांप्रतम्। वद त्वम् अण्डजश्रेष्ठ, ज्ञानपूर्वं सुविस्तरम्॥

Verse 56

किं वा ब्रह्मा च विष्णुश्च किं वा रुद्रो भविष्यसि । सारस उवाच । नास्ति ते तपसो भावः फलं नास्ति च तस्य तु

किं वा ब्रह्मा च विष्णुश्च, किं वा रुद्रो भविष्यसि? सारस उवाच—नास्ति ते तपसो भावः; फलं नास्ति च तस्य तु।

Verse 57

त्वया न परितप्तस्य तपसः सांप्रतं शृणु । कुंडलस्यापि पुत्रस्य बालस्यापि यथा गुणः

त्वया न परितप्तस्य तपसः सांप्रतम् शृणु। कुंडलस्यापि पुत्रस्य बालस्यापि यथा गुणः, तथा तस्य प्रभावोऽभवत्॥

Verse 58

तथा ते नास्ति वै ज्ञानं परिज्ञातं न तत्पदम् । इतो गत्वापि पृच्छ त्वं मम रूपं द्विजोत्तम

तथा ते नास्ति वै ज्ञानं, न परिज्ञातं तत्पदम्। इतो गत्वापि पृच्छ त्वं मम रूपं द्विजोत्तम॥

Verse 59

स वदिष्यति धर्मात्मा सर्वं ज्ञानं तवैव हि । विष्णुरुवाच । एवमाकर्ण्य तत्सर्वं सारसेन प्रभाषितम्

स वदिष्यति धर्मात्मा सर्वं ज्ञानं तवैव हि। विष्णुरुवाच—एवमाकर्ण्य तत्सर्वं सारसेन प्रभाषितम्॥

Verse 60

निर्जगाम स वेगेन दशारण्यं महाश्रमम्

निर्जगाम स वेगेन दशारण्यं महाश्रमम्॥

Verse 61

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने एकषष्टितमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने एकषष्टितमोऽध्यायः॥