Adhyaya 109

Verse 1

कुंजल उवाच । प्रणिपत्य प्रसाद्यैव वशिष्ठं तपतां वरम् । आमंत्र्य निर्जगामाथ बाणपाणिर्धनुर्धरः

कुञ्जल उवाच—प्रणिपत्य प्रसाद्यैव वशिष्ठं तपतां वरम्। आमन्त्र्य निर्जगामाथ बाणपाणिर्धनुर्धरः॥

Verse 2

एणस्य मांसं सुविपाच्यभोजितं बालस्तया रक्षित एव बुद्ध्या । आयोः सुपुत्रः सगुणः सुरूपो देवोपमो देवगुणैश्च युक्तः

एणस्य मांसं सुविपाच्य भोजितं बालस्तया रक्षित एव बुद्ध्या। आयोः सुपुत्रः सगुणः सुरूपो देवोपमो देवगुणैश्च युक्तः॥

Verse 3

तेनैव मांसेन सुसंस्कृतेन मृष्टेन पक्वेन रसानुगेन । तमेव दैत्यं परिभाष्य सूदो दुष्टं सुहर्षेण व्यभोजयत्तदा

तेनैव मांसेन सुसंस्कृतेन मृष्टेन पक्वेन रसानुगेन। तमेव दैत्यं परिभाष्य सूदो दुष्टं सुहर्षेण व्यभोजयत्तदा॥

Verse 4

बुभुजे दानवो मांसं रसस्वादुसमन्वितम् । हर्षेणापि समाविष्टो जगामाशोकसुंदरीम्

बुभुजे दानवो मांसं रसस्वादुसमन्वितम्। हर्षेणापि समाविष्टो जगामाशोकसुन्दरीम्॥

Verse 5

तामुवाच ततस्तूर्णं कामोपहतचेतनः । आयुपुत्रो मया भद्रे भक्षितः पतिरेव ते

ततः कामोपहतचेतनः स ताम् अतितूर्णम् उवाच— “भद्रे, मया आयुपुत्रो भक्षितः; स एव तव पतिः।”

Verse 6

मामेव भज चार्वंगि भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान् । किं करिष्यसि तेन त्वं मानुषेण गतायुषा

“चार्वङ्गि, मामेव भज; मनोनुगान् भोगान् भुङ्क्ष्व। गतायुषा तेन मानुषेण त्वं किं करिष्यसि?”

Verse 7

प्रत्युवाच समाकर्ण्य शिवकन्या तपस्विनी । भर्ता मे दैवतैर्दत्तो अजरो दोषवर्जितः

तदाकर्ण्य शिवकन्या तपस्विनी प्रत्युवाच— “दैवतैर्दत्तो मे भर्ता, अजरो दोषवर्जितः।”

Verse 8

तस्य मृत्युर्न वै दृष्टो देवैरपि महात्मभिः । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दानवो दुष्टचेष्टितः

“तस्य मृत्युर्न वै दृष्टो देवैरपि महात्मभिः।” इति तद्वाक्यमाकर्ण्य दुष्टचेष्टितो दानवः (क्रुद्धोऽभवत्)।

Verse 9

तामुवाच विशालाक्षीं प्रहस्यैव पुनः पुनः । अद्यैव भक्षितं मांसमायुपुत्रस्य सुंदरि

स पुनः पुनः प्रहस्य विशालाक्षीं तामुवाच— “सुन्दरि, अद्यैव आयुपुत्रस्य मांसं मया भक्षितम्।”

Verse 10

जातमात्रस्य बालस्य नहुषस्य दुरात्मनः । एवमाकर्ण्य सा वाक्यं कोपं चक्रे सुदारुणम्

नहुषस्य दुरात्मनः जातमात्रस्य बालस्य विषये तद्वाक्यमाकर्ण्य सा स्त्री सुदारुणं कोपं चकार।

Verse 11

प्रोवाच सत्यसंस्था सा तपसा भाविता पुनः । तप एव मया तप्तं मनसा नियमेन वै । आयुसुतश्चिरायुश्च सत्येनैव भविष्यति

सत्यसंस्था सा तपसा भाविता पुनः प्रोवाच— ‘मनसा नियमेन वै मया तप एव तप्तम्; आयुसुतश्चिरायुश्च सत्येनैव भविष्यति।’

Verse 12

इतो गच्छ दुराचार यदि जीवितुमिच्छसि । अन्यथा त्वामहं शप्स्ये पुनरेव न संशयः

इतो गच्छ दुराचार, यदि जीवितुमिच्छसि; अन्यथा त्वां पुनरेव शप्स्ये— न संशयः।

Verse 13

एवमाकर्णितं तस्याः सूदेन नृपतिं प्रति । परित्यज्य महाराज एतामन्यां समाश्रय

एवं तस्याः वृत्तान्तमाकर्ण्य सूदः नृपतिं प्रत्युवाच— ‘महाराज, एतां परित्यज्य अन्यां समाश्रय।’

Verse 14

सूदेन प्रेषितो दैत्यः स हुंडः पापचेतनः । निर्जगाम त्वरायुक्तः स स्वां भार्यां प्रियां प्रति

सूदेन प्रेषितः स दैत्यः हुंडः पापचेतनः त्वरायुक्तः निर्जगाम, स्वां प्रियभार्यां प्रति।

Verse 15

चेष्टितं नैव जानाति दास्या सूदेन यत्कृतम् । तस्यै निवेदितं सर्वं प्रियायै वृत्तमेव च

दास्या सूदेन यत्कृतं चेष्टितं सा न किञ्चिदपि जानाति। तथापि तस्यै सर्वं निवेदितं—प्रियायै वृत्तान्तः समग्र एव च॥

Verse 16

सूत उवाच । अशोकसुंदरी सा च महता तपसा किल । दुःखशोकेन संतप्ता कृशीभूता तपस्विनी

सूत उवाच—अशोकसुन्दरी सा किल महता तपसा तपश्चर्यां चकार। दुःखशोकेन संतप्ता तपस्विनी कृशीभूता बभूव॥

Verse 17

चिंतयंती प्रियं कांतं तं ध्यायति पुनः पुनः । किं न कुर्वंति वै दैत्या उपायैर्विविधैरपि

प्रियं कान्तं चिन्तयन्ती तं पुनः पुनर्ध्यायति। दैत्या वै विविधैरुपायैरपि किं न कुर्वन्ति॥

Verse 18

उपायज्ञाः सदा बुद्ध्या उद्यमेनापि सर्वदा । वर्तंते दनुजश्रेष्ठा नानाभावैश्च सर्वदा

उपायज्ञाः सदा बुद्ध्या उद्यमेन च सर्वदा। दनुजश्रेष्ठा नानाभावैः सततं प्रवर्तन्ते॥

Verse 19

मायोपायेन योगेन हृताहं पापिना पुरा । तथा स घातितः पुत्र आयोश्चैव भविष्यति

मायोपायेन योगेन पापिना पुरा हृताहम्। तथैव स पुत्रोऽपि घातितो भविष्यति, आयुश्चास्य क्षयं यास्यति॥

Verse 20

यं दृष्ट्वा दैवयोगेन भवितारमनामयम् । उद्यमेनापि पश्येत किं वा नश्यति वा न वा

यं दैवयोगेन दृष्ट्वा भवितारमनामयं, उद्यमेनापि पश्येत—किं वा नश्यति, किं वा न नश्यति इति।

Verse 21

किं वा स उद्यमः श्रेष्ठः किं वा तत्कर्मजं फलम् । भाविभावः कथं नश्येत्ततो वेदः प्रतिष्ठति

किं वा स उद्यमः श्रेष्ठः, किं वा तत्कर्मजं फलम्? भाविभावः कथं नश्येत्—अत्र वेदः प्रतिष्ठितः।

Verse 22

विशेषो भावितो देवैः स कथं चान्यथा भवेत् । एवमेवं महाभागा चिंतयंती पुनः पुनः

विशेषो देवैर्भावितः—स कथं चान्यथा भवेत्? इत्येवं महाभागा पुनः पुनश्चिन्तयामास।

Verse 23

किन्नरो विद्वरो नाम बृहद्वंशोमहातनुः । सनाभ्योर्धनरः कायः पक्षाभ्यां हि विवर्जितः

विद्वरो नाम किन्नरः बृहद्वंशो महातनुः; सनाभ्योर्ध्वं नरः कायः, पक्षाभ्यां हि विवर्जितः।

Verse 24

द्विभुजो वंशहस्तस्तु हारकंकणशोभितः । दिव्यगंधानुलिप्तांगो भार्यया सह चागतः

द्विभुजः वंशहस्तश्च हारकङ्कणशोभितः; दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गो भार्यया सह चागतः।

Verse 25

तामुवाच निरानंदां स सुतां शंकरस्यहि । किमर्थं चिंतसे देवि विद्वरं विद्धि चागतम्

तदा शंकरस्य सुतां निरानन्दां दृष्ट्वा स तमुवाच— “देवि, किमर्थं त्वं चिन्तयसि? विद्वत्तमो वरः पुरुषोऽत्र आगतः, इति विद्धि।”

Verse 26

किन्नरं विष्णुभक्तं मां प्रेषितं देवसत्तमैः । दुःखमेवं न कर्तव्यं भवत्या नहुषं प्रति

अहं किन्नरो विष्णुभक्तः, देवसत्तमैः प्रेषितोऽस्मि। नहुषं प्रति भवत्या एवं दुःखं कर्तुं न युक्तम्।

Verse 27

हुंडेन पापचारेण वधार्थं तस्य धीमतः । कृतमेवाखिलं कर्म हृतश्चायुसुतः शुभे

शुभे, हुंडेन पापचारेण तस्य धीमतः वधार्थं यत् कर्तव्यं तत् सर्वं कृतमेव; आयुसुतश्चापि हृतः।

Verse 28

स तु वै रक्षितो देवैरुपायैर्विविधैरपि । हुंड एवं विजानाति आयुपुत्रो हृतो मया

स तु देवैः विविधैरुपायैरपि रक्षित एव। ततो हुंडोऽयं एवं विजानाति— “आयुपुत्रो मया हृतः” इति।

Verse 29

भक्षितस्तु विशालाक्षि इति जानाति वै शुभे । भवतां श्रावयित्वा हि गतोसौ दानवोऽधमः

विशालाक्षि शुभे, “भक्षितोऽहं” इति स वै जानाति। भवतां श्रावयित्वा हि स दानवोऽधमो गतः।

Verse 30

स्वेनकर्मविपाकेन पुण्यस्यापि महायशाः । पूर्वजन्मार्जितेनैव तव भर्त्ता स जीवति

स्वकर्मविपाकेन पुण्यस्यापि महायशाः । पूर्वजन्मार्जितेनैव तव भर्ता स जीवति ॥

Verse 31

पुण्यस्यापि बलेनैव येषामायुर्विनिर्मितम् । स्वर्जितस्य महाभागे नाशमिच्छंति घातकाः

पुण्यस्यापि बलेनैव येषामायुर्विनिर्मितम् । स्वार्जितस्य महाभागे नाशमिच्छन्ति घातकाः ॥

Verse 32

दुष्टात्मानो महापापाः परतेजोविदूषकाः । तेषां यशोविनाशार्थं प्रपंचंति दिने दिने

दुष्टात्मानो महापापाः परतेजोविदूषकाः । तेषां यशोविनाशार्थं प्रपञ्चयन्ति दिने दिने ॥

Verse 33

नानाविधैरुपायैस्ते विषशस्त्रादिभिस्ततः । हंतुमिच्छंति तं पुण्यं पुण्यकर्माभिरक्षितम्

नानाविधैरुपायैस्ते विषशस्त्रादिभिस्ततः । हन्तुमिच्छन्ति तं पुण्यं पुण्यकर्माभिरक्षितम् ॥

Verse 34

पापिनश्चैव हुंडाद्या मोहनस्तंभनादिभिः । पीडयंति महापापा नानाभेदैर्बलाविलैः

पापिनश्चैव हुण्डाद्या मोहनस्तम्भनादिभिः । पीडयन्ति महापापा नानाभेदैर्बलाविलैः ॥

Verse 35

सुकृतस्य प्रयोगेण पूर्वजन्मार्जितेन हि । पुण्यस्यापि महाभागे पुण्यवंतं सुरक्षितम्

पूर्वजन्मार्जितसुकृतप्रभावेण हि, महाभाग, पुण्यस्यैव बलात् पुण्यवान् पुरुषः सुरक्षितो भवति।

Verse 36

वैफल्यं यांति तेषां वै उपायाः पापिनां शुभे । यंत्रतंत्राणि मंत्राश्च शस्त्राग्निविषबंधनाः

शुभे, पापिनां सर्वे उपायाः वैफल्यं यान्ति—यन्त्रतन्त्राणि, मन्त्राश्च, शस्त्राग्निविषबंधनप्रयोगाश्च।

Verse 37

रक्षयंति महात्मानं देवपुण्यैः सुरक्षितम् । कर्तारो भस्मतां यांति स वै तिष्ठति पुण्यभाक्

देवपुण्यैः सुरक्षितं महात्मानं पुण्यबलं रक्षयन्ति; कर्तारो भस्मतां यान्ति, स तु पुण्यभाक् स्थिरो भवति।

Verse 38

आयुपुत्रस्य वीरस्य रक्षका देवताः शुभे । पुण्यस्य संचयं सर्वे तपसां निधिमेव तु

शुभे, आयुपुत्रस्य वीरस्य देवताः रक्षकाः; स सर्वपुण्यसञ्चयः, तपसां निधिरेव च।

Verse 39

तस्माच्च रक्षितो वीरो नहुषो बलिनां वरः । सत्येन तपसा तेन पुण्यैश्च संयमैर्दमैः

तस्मात् स वीरो नहुषो बलिनां वरः, तेन सत्येन तपसा च, पुण्यैः संयमैर्दमैश्च रक्षितोऽभवत्।

Verse 40

मा कृथा दारुणं दुःखं मुंच शोकमकारणम् । स हि जीवति धर्मात्मा मात्रा पित्रा विना वने

मा कृथा दारुणं दुःखं, मुञ्च शोकमकारणम्। स हि धर्मात्मा जीवत्येव, मात्रा पित्रा विना वने॥

Verse 41

तपोवनेव सत्येकस्तपस्वि परिपालितः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञो धनुर्वेदस्य पारगः

तपोवने सत्येक इति तपस्वी एक एव परिपालितः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदस्य पारगः॥

Verse 42

यथा शशी विराजेत स्वकलाभिः स्वतेजसा । तथा विराजते सोऽपि स्वकलाभिः सुमध्यमे

यथा शशी स्वकलाभिः स्वतेजसा विराजते। तथा सुमध्यमे सोऽपि स्वकलाभिः विराजते॥

Verse 43

विद्याभिस्तु महापुण्यैस्तपोभिर्यशसा तथा । राजते परवीरघ्नो रिपुहा सुरवल्लभः

विद्याभिर्महापुण्यैस्तपोभिर्यशसा तथा। राजते परवीरघ्नो रिपुहा सुरवल्लभः॥

Verse 44

हुंडं निहत्य दैत्येंद्रं त्वामेवं हि प्रलप्स्यते । त्वया सार्द्धं स्त्रिया चैव पृथिव्यामेकभूपतिः

हुंडं निहत्य दैत्येन्द्रं त्वामेवं हि प्रलप्स्यते। त्वया सार्धं स्त्रिया चैव पृथिव्यामेकभूपतिः॥

Verse 45

भविष्यति महायोगी यथा स्वर्गे तु वासवः । त्वं तस्मात्प्राप्स्यसे भद्रे सुपुत्रं वासवोपमम्

भविष्यति स महायोगी यथा स्वर्गे वासवः। तस्मात् त्वं भद्रे वासवोपमं सुपुत्रं प्राप्स्यसे॥

Verse 46

ययातिं नामधर्मज्ञं प्रजापालनतत्परम् । तथा कन्याशतं चापि रूपौदार्यगुणान्वितम्

ययातिर्नाम धर्मज्ञः प्रजापालनतत्परः। तथा कन्याशतं चापि रूपौदार्यगुणान्वितम्॥

Verse 47

यासां पुण्यैर्महाराज इंद्रलोकं प्रयास्यति । इंद्रत्वं भोक्ष्यते देवि नहुषः पुण्यविक्रमः

यासां पुण्यैर्महाराज इन्द्रलोकं प्रयास्यति। इन्द्रत्वं भोक्ष्यते देवि नहुषः पुण्यविक्रमः॥

Verse 48

ययातिर्नाम धर्मात्मा आत्मजस्ते भविष्यति । प्रजापालो महाराजः सर्वजीवदयापरः

ययातिर्नाम धर्मात्मा आत्मजस्ते भविष्यति। प्रजापालो महाराजः सर्वजीवदयापरः॥

Verse 49

तस्य पुत्रास्तु चत्वारो भविष्यंति महौजसः । बलवीर्यसमोपेता धनुर्वेदस्य पारगाः

तस्य पुत्रास्तु चत्वारो भविष्यन्ति महौजसः। बलवीर्यसमोपेता धनुर्वेदस्य पारगाः॥

Verse 50

प्रथमश्च तुरुर्नाम पुरुर्नाम द्वितीयकः । उरुर्नाम तृतीयश्च चतुर्थो वीर्यवान्यदुः

प्रथमः तुरुर्नाम, द्वितीयः पुरुर्नाम; तृतीय उरुर्नाम, चतुर्थो यदुरिति वीर्यवान् इत्याहुः।

Verse 51

एवं पुत्रा महावीर्यास्तेजस्विनो महाबलाः । भविष्यंति महात्मानः सर्वतेजः समन्विताः

एवं ते पुत्रा महावीर्याः तेजस्विनो महाबलाः; भविष्यन्ति महात्मानः सर्वतेजःसमन्विताः।

Verse 52

यदोश्चैव सुता वीराः सिंहतुल्यपराक्रमाः । तेषां नामानि भद्रं ते गदतः शृणु सांप्रतम्

यदोश्चैव सुताः वीराः सिंहतुल्यपराक्रमाः; तेषां नामानि भद्रं ते, गदतः शृणु साम्प्रतम्।

Verse 53

भोजश्च भीमकश्चापि अंधकः कुञ्जरस्तथा । वृष्णिर्नाम सुधर्मात्मा सत्याधारो भविष्यति

भोजश्च भीमकश्चापि अन्धकः कुञ्जरस्तथा; वृष्णिर्नाम सुधर्मात्मा सत्याधारो भविष्यति।

Verse 54

षष्ठस्तु श्रुतसेनश्च श्रुताधारस्तु सप्तमः । कालदंष्ट्रो महावीर्यः समरे कालजिद्बली

षष्ठस्तु श्रुतसेनश्च श्रुताधारस्तु सप्तमः; कालदंष्ट्रो महावीर्यः समरे कालजिद्बली।

Verse 55

यदोः पुत्रा महावीर्या यादवाख्या वरानने । तेषां तु पुत्राः पौत्रास्ते भविष्यंति सहस्रशः

यदोः पुत्रा महावीर्या यादवाः इति विश्रुताः, वरानने। तेषां पुत्राः पौत्राश्च सहस्रशो भविष्यन्ति॥

Verse 56

एवं नहुषवंशो वै तव देवि भविष्यति । दुःखमेवं परित्यज्य सुखेनानुप्रवर्तय

एवं नहुषवंशो वै तव देवि भविष्यति। तस्माद् दुःखं परित्यज्य सुखेनानुप्रवर्तय॥

Verse 57

समेष्यति महाप्राज्ञस्तव भर्ता शुभानने । निहत्य दानवं हुंडं त्वामेवं परिणेष्यति

समेष्यति महाप्राज्ञस्तव भर्ता शुभानने। निहत्य दानवं हुंडं त्वामेवं परिणेष्यति॥

Verse 58

दुःखजातानि सोष्णानि नेत्राभ्यां हि पतंति च । अश्रूणि चेंदुमत्याश्च संमार्जयति मानदः

दुःखजातानि सोष्णानि नेत्राभ्यां हि पतन्ति च। अश्रूणि चेन्दुमत्याश्च संमार्जयति मानदः॥

Verse 59

आयोश्च दुःखमुद्धृत्य स्वकुलं तारयिष्यति । सुखिनं पितरं कृत्वा प्रजापालो भविष्यति

आर्तानां दुःखमुद्धृत्य स्वकुलं तारयिष्यति। सुखिनं पितरं कृत्वा प्रजापालो भविष्यति॥

Verse 60

एतत्ते सर्वमाख्यातं देवानां कथनं शुभे । दुःखं शोकं परित्यज्य सुखेन परिवर्त्तय

शुभे, देवानां कथनरूपं यदेतत् सर्वमाख्यातं मया। दुःखं शोकं च परित्यज्य सुखेनैव स्वात्मानं परिवर्तय।

Verse 61

अशोकसुंदर्युवाच । कदा ह्येष्यति मे भर्त्ता विहितो दैवतैर्यदि । सत्यं वद स्वधर्मज्ञ मम सौख्यं विवर्द्धय

अशोकसुन्दरी उवाच—यदि दैवतैर्मे भर्ता विहितः, कदा ह्येष्यति मे भर्ता? स्वधर्मज्ञ, सत्यं वद; मम सौख्यं विवर्धय।

Verse 62

विद्वर उवाच । अचिराद्द्रक्ष्यसि भर्तारं त्वमेवं शृणु सुंदरि । एवमुक्त्वा जगामाथ गंधर्वो विबुधालयम्

विद्वर उवाच—अचिरात् त्वं भर्तारं द्रक्ष्यसि; एवं शृणु, सुन्दरि। इत्युक्त्वा स गन्धर्वो विबुधालयं जगामाथ।

Verse 63

अशोकसुंदरी सा च तपस्तेपे हि तत्र वै । कामं क्रोधं परित्यज्य लोभं चापि शिवात्मजा

सा अशोकसुन्दरी तत्रैव तपस्तेपे। शिवात्मजा कामं क्रोधं परित्यज्य लोभं चापि जहौ।

Verse 109

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नाहुषाख्याने नवाधिकशततमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नाहुषाख्याने नवाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।