Adhyaya 67

Verse 1

। ययातिरुवाच । अस्मद्भाग्यप्रसंगेन भवतो दर्शनं मम । संजातं शक्रसंवाह एतच्छ्रेयो ममातुलम्

ययातिरुवाच—अस्मद्भाग्यप्रसङ्गेन भवतो दर्शनं मम संजातम्। शक्रसंवाह! एतन्ममातुलं श्रेयः।

Verse 2

मानवा मर्त्यलोके च पापं कुर्वंति दारुणम् । तेषां कर्मविपाकं च मातले वद सांप्रतम्

मानवा मर्त्यलोके च पापं कुर्वन्ति दारुणम्। तेषां कर्मविपाकं च मातले वद साम्प्रतम्।

Verse 3

मातलिरुवाच । श्रूयतामभिधास्यामि पापाचारस्य लक्षणम् । श्रुते सति महज्ज्ञानमत्रलोके प्रजायते

मातलिरुवाच—श्रूयतामभिधास्यामि पापाचारस्य लक्षणम्। श्रुते सति महज्ज्ञानमत्र लोके प्रजायते।

Verse 4

वेदनिंदां प्रकुर्वंति ब्रह्माचारस्य कुत्सनम् । महापातकमेवापि ज्ञातव्यं ज्ञानपंडितैः

ये वेदान् निन्दन्ति ब्रह्मचर्यव्रतं च कुत्सयन्ति, तान् ज्ञानपण्डितैः महापातकिनः इति निश्चयेन ज्ञातव्यम्।

Verse 5

साधूनामपि सर्वेषां यः पीडां हि समाचरेत् । महापातकमेवापि प्रायश्चित्ते न हि व्रजेत्

यः कश्चिद् साधूनां सर्वेषां पीडां समाचरेत्, स महापातकमेव प्राप्नोति; प्रायश्चित्तैरपि शुद्धिं न यथावत् व्रजेत्।

Verse 6

कुलाचारं परित्यज्य अन्याचारं व्रजंति च । एतच्च पातकं घोरं कथितं कृत्यवेदिभिः

कुलाचारं परित्यज्य येऽन्याचारं प्रवर्तन्ते, एतत् घोरं पातकं कृत्यवेदिभिः कथितम्।

Verse 7

मातापित्रोश्च यो निंदां ताडनं भगिनीषु च । पितृस्वसृनिंदनं च तदेव पातकं ध्रुवम्

यो मातापित्रोर्निन्दां करोति, भगिनीषु ताडनं च, पितृस्वसॄणां निन्दनं च—तदेव ध्रुवं पातकम्।

Verse 8

संप्राप्ते श्राद्धकालेपि पंचक्रोशांतरेस्थितम् । जामातरं परित्यज्य तथा च दुहितुः सुतम्

श्राद्धकाले संप्राप्तेऽपि पञ्चक्रोशान्तरे स्थितं जामातरं परित्यज्य, तथा दुहितुः सुतमपि त्यक्तवान्।

Verse 9

स्वसारं चैव स्वस्रीयं परित्यज्य प्रवर्तते । कामात्क्रोधाद्भयाद्वापि अन्यं भोजयते यदा

स्वसारं स्वस्रीयं च परित्यज्य यः प्रवर्तते। कामात् क्रोधाद् भयाद् वा अन्यं भोजयति यदा॥

Verse 10

पितरो नैव भुंजंति देवाश्चैव न भुंजते । एतच्च पातकं तस्य पितृघातसमं कृतम्

पितरो नैव भुञ्जन्ति देवाश्चैव न भुञ्जते। एतत् पातकं तस्य पितृघातसमं स्मृतम्॥

Verse 11

दानकालेपि संप्राप्ते आगते ब्राह्मणे किल । भूरिदानं परित्यज्य कतिभ्यो हि प्रदीयते

दानकालेऽपि संप्राप्ते आगते ब्राह्मणे किल। भूरिदानं परित्यज्य कतिभ्यो हि प्रदीयते॥

Verse 12

एकस्मै दीयते दानमन्येभ्योपि न दीयते । एतच्च पातकं घोरं दानभ्रंशकरं स्मृतम्

एकस्मै दीयते दानमन्येभ्योपि न दीयते। एतत् पातकं घोरं दानभ्रंशकरं स्मृतम्॥

Verse 13

यजमानगृहे सेवा संस्थितान्ब्राह्मणान्निजान् । परित्यज्य हि यद्दानं न दानस्य च लक्षणम्

यजमानगृहे सेवासंस्थितान् ब्राह्मणान् निजान्। परित्यज्य यद्दानं तन्न दानस्य लक्षणम्॥

Verse 14

समाश्रितं हि यं विप्रं धर्माचारसमन्वितम् । सर्वोपायैः सुपुष्येत्तं सुदानैर्बहुभिर्नृप

हे नृप, यं विप्रं समाश्रितं धर्माचारसमन्वितं च, तं सर्वोपायैः सम्यक् पोषयेत्, विशेषतः बहुभिः सुदानैः सुपुष्येत्।

Verse 15

न गणयेन्मूर्खं विद्वांसं पोष्यो विप्रः सदा भवेत् । सर्वैः पुण्यैः समायुक्तं सुदानैर्बहुभिर्नृप

मूर्खं विद्वांसं न गणयेत्; पोष्यो विप्रः सदा भवेत्। बहुभिः सुदानैः सर्वपुण्यैः समायुक्तो भवति, हे नृप।

Verse 16

तं समभ्यर्च्य विद्वांसं प्राप्तं विप्रं सदार्हयेत् । तं हि त्यक्त्वा ददेद्दानमन्यस्मै ब्राह्मणाय वै

प्राप्तं विद्वांसं विप्रं समभ्यर्च्य सदार्हयेत्; तं हि त्यक्त्वा अन्यस्मै ब्राह्मणाय दानं दद्यात् चेत्, तदनुचितम्।

Verse 17

दत्तं हुतं भवेत्तस्य निष्फलं नात्र संशयः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चापि चतुर्थकः

तस्य दत्तं हुतं च निष्फलं भवति, नात्र संशयः; ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चापि चतुर्थकः।

Verse 18

पुण्यकालेषु सर्वेषु संश्रितं पूजयेद्द्विजम् । मूर्खं वापि हि विद्वांसं तस्य पुण्यफलं शृणु

पुण्यकालेषु सर्वेषु संश्रितं द्विजं पूजयेत्; मूर्खं वा विद्वांसं वा—तस्य पुण्यफलं शृणु।

Verse 19

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं तस्य प्रजायते । कस्माद्धिकारणाद्राजञ्छक्यं प्राप्य न कारयेत्

तस्मात्कर्मणः अश्वमेधयज्ञस्य फलं प्रजायते। अतः राजन्, सामर्थ्यं साधनं च प्राप्य कस्य हेतोर्न कर्तुं प्रवर्तेत्॥

Verse 20

अन्यो विप्रः समायातस्तत्कालं श्राद्धकर्मणि । उभौ तौ पूजयेत्तत्र भोजनाच्छादनैस्ततः

श्राद्धकर्मणि तस्मिन्काले अन्योऽपि विप्रः समायाति चेत्। तत्र तौ उभौ भोजनाच्छादनैः सम्यक् पूजयेत्॥

Verse 21

तांबूलदक्षिणाभिश्च पितरस्तस्य हर्षिताः । श्राद्धभुक्ताय दातव्यं सदा दानं च दक्षिणा

ताम्बूलदक्षिणाभिश्च तस्य पितरः प्रहृष्यन्ति। श्राद्धभुक्ताय नित्यं दानं च यथोचितां दक्षिणां च दद्यात्॥

Verse 22

न ददेच्छ्राद्धकर्ता यो गोहत्यादि समं भवेत् । द्वावेतौ पूजयेत्तस्माच्छ्रद्धया नृपसत्तम

यो श्राद्धकर्ता न ददाति स गोहत्यादिसमं पापं प्राप्नुयात्। तस्मात् नृपसत्तम, श्रद्धया तौ द्वावपि पूजयेत्॥

Verse 23

निर्द्धनत्व प्रभावाद्वै तमेकं हि प्रपूजयेत् । व्यतीपातेपि संप्राप्ते वैधृतौ च नृपोत्तम

निर्धनत्वप्रभावादपि तमेवैकं हि प्रपूजयेत्। व्यतीपातेऽपि संप्राप्ते वैधृतौ च नृपोत्तम॥

Verse 24

अमावास्यां तथा राजन्क्षयाहे परपक्षके । श्राद्धमेवं प्रकर्तव्यं ब्राह्मणादि त्रिवर्णकैः

अमावास्यायां तथा राजन् क्षयाहे परपक्षके । एवं श्राद्धं प्रकर्तव्यं ब्राह्मणादित्रिवर्णकैः ॥

Verse 25

यज्ञे तथा महाराज ऋत्विजश्च प्रकारयेत् । तथा विप्राः प्रकर्तव्याः श्राद्धदानाय सर्वदा

यज्ञे तथा महाराज ऋत्विजः सम्यग् प्रकारयेत् । तथा विप्राः प्रकर्तव्याः श्राद्धदानाय सर्वदा ॥

Verse 26

अविज्ञातः प्रकर्तव्यो ब्राह्मणो नैव जानता । यस्यापि ज्ञायते वंशः कुलं त्रिपुरुषं तथा

अविज्ञातो न कर्तव्यो ब्राह्मणोऽजानता कदा । ज्ञातेऽपि वंशकुले तस्य त्रिपुरुषं परीक्षयेत् ॥

Verse 27

आचारश्च तथा राजंस्तं विप्रं सन्निमंत्रयेत् । कुलं न ज्ञायते यस्य आचारेण विचारयेत्

आचारं च तथा राजन् तं विप्रं सन्निमन्त्रयेत् । कुलं न ज्ञायते यस्य तस्याचारात् परीक्षयेत् ॥

Verse 28

श्राद्धदाने प्रकर्तव्ये विशुद्धो मूर्ख एव हि । अविज्ञातो भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः

श्राद्धदाने प्रकर्तव्ये विशुद्धो मूर्ख एव हि । अविज्ञातो भवेद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥

Verse 29

श्राद्धदानं प्रकर्तव्यं तस्माद्विप्रं निमंत्रयेत् । आतिथ्यं तु प्रकर्तव्यमपूर्वं नृपसत्तम

तस्मात् श्राद्धदानं विधिवत् कर्तव्यं; तदर्थं विप्रं निमन्त्रयेत्। अतिथिपूजनमपि अपूर्वं दातव्यं, हे नृपसत्तम॥

Verse 30

अन्यथा कुरुते पापी स याति नरकं ध्रुवम् । तस्माद्विप्रः प्रकर्तव्यो दाने श्राद्धे च पर्वसु

अन्यथा यः करोति पापी स ध्रुवं नरकं याति। तस्माद् दाने श्राद्धे च पर्वसु च विप्रः विधिवत् नियोज्यः॥

Verse 31

आदौ परीक्षयेद्विप्रं श्राद्धे दाने प्रकारयेत् । नाश्नंति तस्य वै गेहे पितरो विप्रवर्जिताः

आदौ विप्रं परीक्ष्य ततः श्राद्धं दानं च सम्यक् प्रकारयेत्। विप्रवर्जितस्य गेहे पितरः नैव भुञ्जते॥

Verse 32

शापं दत्त्वा ततो यांति श्राद्धाद्विप्रविवर्जितात् । महापापी भवेत्सोपि ब्रह्मणः सदृशो यदि

विप्रविवर्जितात् श्राद्धात् शापं दत्त्वा ततः पितरः यान्ति। ब्रह्मणः सदृशोऽपि स महापापी भवति॥

Verse 33

पैत्राचारं परित्यज्य यो वर्तेत नरोत्तम । महापापी स विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः

पैत्राचारं परित्यज्य योऽन्यथा वर्तते नरोत्तम। स महापापी विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः॥

Verse 34

ये त्यजंति शिवाचारं वैष्णवं भोगदायकम् । निंदंति ब्राह्मणं धर्मं विज्ञेयाः पापवर्द्धनाः

ये त्यजन्ति शिवाचारं वैष्णवं भोगदायकम् । निन्दन्ति ब्राह्मणान् धर्मं ते ज्ञेयाः पापवर्धनाः ॥

Verse 35

ये त्यजंति शिवाचारं शिवभक्तान्द्विषंति च । हरिं निंदंति ये पापा ब्रह्मद्वेषकराः सदा

ये त्यजन्ति शिवाचारं शिवभक्तान् द्विषन्ति च । हरिं निन्दन्ति ये पापाः ब्रह्मद्वेषकराः सदा ॥

Verse 36

आचारनिंदका ये ते महापातककृत्तमाः । आद्यं पूज्यं परं ज्ञानं पुण्यं भागवतं तथा

आचारनिन्दकाः ये ते महापातककृत्तमाः । आद्यं पूज्यं परं ज्ञानं पुण्यं भागवतं तथा ॥

Verse 37

वैष्णवं हरिवंशं वा मत्स्यं वा कूर्ममेव च । पाद्मं वा ये पूजयंति तेषां श्रेयो वदाम्यहम्

वैष्णवं हरिवंशं वा मत्स्यं वा कूर्ममेव च । पाद्मं वा ये पूजयन्ति तेषां श्रेयो वदाम्यहम् ॥

Verse 38

प्रत्यक्षं तेन वै देवः पूजितो मधुसूदनः । तस्मात्प्रपूजयेज्ज्ञानं वैष्णवं विष्णुवल्लभम्

प्रत्यक्षं तेन वै देवः पूजितो मधुसूदनः । तस्मात् प्रपूजयेज्ज्ञानं वैष्णवं विष्णुवल्लभम् ॥

Verse 39

देवस्थाने च नित्यं वै वैष्णवं पुस्तकं नृप । तस्मिन्प्रपूजिते विप्र पूजितः कमलापतिः

देवस्थाने नित्यं वै वैष्णवं पुस्तकं नृप स्थापयेत्। तस्मिन् सम्यक् प्रपूजिते, विप्र, कमलापतिः पूजितो भवति॥

Verse 40

असंपूज्य हरेर्ज्ञानं ये गायंति लिखंति च । अज्ञाय तत्प्रयच्छंति शृण्वंत्युच्चारयंति च

हरेर्ज्ञानं पूर्वं न समर्च्य ये गायन्ति लिखन्ति च। अज्ञात्वा तत्प्रयच्छन्ति शृण्वन्त्युच्चारयन्ति च॥

Verse 41

विक्रीडंति च लोभेन कुज्ञान नियमेन च । असंस्कृतप्रदेशेषु यथेष्टं स्थापयंति च

लोभेन विक्रीडन्ति कुज्ञान-नियमेन च। असंस्कृतप्रदेशेषु यथेष्टं स्थापयन्ति च॥

Verse 42

हरिज्ञानं यथाक्षेमं प्रत्यक्षाच्च प्रकाशयेत् । अधीते च समर्थश्च यः प्रमादं करोति च

हरिज्ञानं यथाक्षेमं प्रत्यक्षात् प्रकाशयेत्। अधीते समर्थश्च योऽपि प्रमादं करोति च॥

Verse 43

अशुचिश्चाशुचौ स्थाने यः प्रवक्ति शृणोति च । इति सर्वं समासेन ज्ञाननिंदा समं स्मृतम्

अशुचिरशुचौ स्थाने यो वदति शृणोति च। इति सर्वं समासेन ज्ञाननिन्दासमं स्मृतम्॥

Verse 44

गुरुपूजामकृत्वैव यः शास्त्रं श्रोतुमिच्छति । न करोति च शुश्रूषामाज्ञाभंगं च भावतः

गुरुपूजां विना यः शास्त्रं श्रोतुमिच्छति, शुश्रूषां न करोति च, अन्तर्भावेनाज्ञाभङ्गे प्रवृत्तः स तदुपदेशाय न पात्रम्।

Verse 45

नाभिनंदति तद्वाक्यमुत्तरं संप्रयच्छति । गुरुकर्मणि साध्ये च तदुपेक्षां करोति च

स गुरोर्वाक्यं नाभिनन्दति, यथोचितमुत्तरं न प्रयच्छति; गुरुकर्मणि साध्येऽपि तदुपेक्षां करोति च।

Verse 46

गुरुमार्तमशक्तं च विदेशं प्रस्थितं तथा । अरिभिः परिभूतं वा यः संत्यजति पापकृत्

गुरुमार्तमशक्तं वा विदेशं प्रस्थितं तथा, अरिभिः परिभूतं वा यः संत्यजति—स पापकृत्।

Verse 47

पठमानं पुराणं तु तस्य पापं वदाम्यहम् । कुंभीपाके वसेत्तावद्यावदिंद्राश्चतुर्दश

पठमानस्य पुराणस्य तस्य पापं वदाम्यहम्; स कुंभीपाके वसेत्तावद्यावदिन्द्राश्चतुर्दश।

Verse 48

पठमानं गुरुं यो हि उपेक्षयति पापधीः । तस्यापि पातकं घोरं चिरं नरकदायकम्

पठमानं गुरुं यो ह्युपेक्षयति पापधीः, तस्यापि पातकं घोरं चिरं नरकदायकम्।

Verse 49

भार्यापुत्रेषु मित्रेषु यश्चावज्ञां करोति च । इत्येतत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिन्दासमं महत्

भार्यापुत्रमित्रेषु यः कश्चिदवज्ञां करोति, तदेतत् पातकं ज्ञेयं गुरुनिन्दासमं महत्।

Verse 50

ब्रह्महा स्वर्णस्तेयी च सुरापी गुरुतल्पगः । महापातकिनश्चैते तत्संयोगी च पंचमः

ब्रह्महा स्वर्णस्तेयी च सुरापी गुरुतल्पगः। एते महापातकिनः, तत्संयोगी च पञ्चमः॥

Verse 51

क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य विशेषतः । मर्मातिकृन्तको यश्च ब्रह्मघ्नः स प्रकीर्तितः

क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद् विशेषतो ब्राह्मणस्य। मर्मातिकृन्तको यश्च स ब्रह्मघ्नः प्रकीर्तितः॥

Verse 52

ब्राह्मणं यः समाहूय याचमानमकिंचनम् । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्स च वै ब्रह्महा नृप

ब्राह्मणं यः समाहूय याचमानमकिञ्चनम्। पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात् स वै ब्रह्महा नृप॥

Verse 53

यस्तु विद्याभिमानेन निस्तेजयति वै द्विजम् । उदासीनं सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः

यस्तु विद्याभिमानेन निस्तेजयति वै द्विजम्। उदासीनं सभामध्ये ब्रह्महा स प्रकीर्तितः॥

Verse 54

मिथ्यागुणैरथात्मानं नयत्युत्कर्षतां पुनः । गुरुं विरोधयेद्यस्तु स च वै ब्रह्महा स्मृतः

मिथ्यागुणैः स्वात्मानं पुनरुत्कर्षपदं नयन्, यो गुरुमपि विरोधयति, स एव नूनं ब्रह्महा इति स्मृतः।

Verse 55

क्षुत्तृषातप्तदेहानामन्नभोजनमिच्छताम् । यः समाचरते विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

क्षुत्तृषातप्तदेहानामन्नभोजनमिच्छताम्; यो विघ्नं समाचरति, तं ब्रह्मघातकं विदुः।

Verse 56

पिशुनः सर्वलोकानां रंध्रान्वेषणतत्परः । उद्वेजनकरः क्रूरः स च वै ब्रह्महा स्मृतः

पिशुनः सर्वलोकानां रन्ध्रान्वेषणतत्परः; उद्वेजनकरः क्रूरः, स एव ब्रह्महा स्मृतः।

Verse 57

देवद्विज गवां भूमिं पूर्वदत्तां हरेत्तु यः । प्रनष्टामपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम्

देवद्विजगवां भूमिं पूर्वदत्तां यो हरेत्; कालेन प्रनष्टामपि, तं ब्रह्मघातकं विदुः।

Verse 58

द्विजवित्तापहरणं न्यासेन समुपार्जितम् । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं तस्य पातकमुत्तमम्

द्विजवित्तापहरणं न्यासेन समुपार्जितम्; ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयं, तस्य पातकमुत्तमम्।

Verse 59

अग्निहोत्रं परित्यज्य पंचयज्ञीयकर्मणि । मातापित्रोर्गुरूणां च कूटसाक्ष्यं च यश्चरेत्

अग्निहोत्रं परित्यज्य पञ्चयज्ञीयकर्म च । मातापित्रोर्गुरूणां च कूटसाक्ष्यं यश्चरेत् स घोरं पापमाचरति ॥

Verse 60

अप्रियं शिवभक्तानामभक्ष्याणां च भक्षणम् । वने निरपराधानां प्राणिनां च प्रमारणम्

शिवभक्तानामप्रियमाचरणं चाभक्ष्यभक्षणम् । वने निरपराधानां प्राणिनां प्रमारणं च घोरं पापम् ॥

Verse 61

गवां गोष्ठे वने चाग्नेः पुरे ग्रामे च दीपनम् । इति पापानि घोराणि सुरापानसमानि तु

गवां गोष्ठे वने चाग्नेः पुरे ग्रामे च दीपनम् । एतानि पापानि घोराणि सुरापानसमानि तु ॥

Verse 62

दीनसर्वस्वहरणं परस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरजतवस्त्राणामोषधीनां रसस्य च

दीनसर्वस्वहरणं परस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरजतवस्त्राणामोषधीनां रसस्य चापहरणं महापापम् ॥

Verse 63

चंदनागुरुकर्पूर कस्तूरी पट्ट वाससाम् । परन्यासापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम्

चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् । परन्यासापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ॥

Verse 64

कन्याया वरयोग्याया अदानं सदृशे वरे । पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च

वरयोग्यायाः कन्यायाः सदृशे वरे दानं, तथा पुत्रमित्रकलत्रेषु भगिनीषु च गमनं—एतानि प्रशस्तकर्माणि।

Verse 65

कुमारीसाहसं घोरमंत्यजस्त्रीनिषेवणम् । सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम्

कुमारीसाहसं घोरं, अन्त्यजस्त्रीनिषेवणं, सवर्णायाश्च गमनं—एतत् गुरुतल्पसमं स्मृतम्।

Verse 66

महापातकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु । तानि पातकसंज्ञानि तन्न्यूनमुपपातकम्

महापातकतुल्यानि यानि पापानि प्रोक्तानि, तानि ‘पातक’संज्ञानि; ततो न्यूनानि तु ‘उपपातक’मिति कथ्यन्ते।

Verse 67

द्विजायार्थं प्रतिज्ञाय न प्रयच्छति यः पुनः । तत्र विस्मरते विप्रस्तुल्यं तदुपपातकम्

द्विजायार्थं प्रतिज्ञाय यः पुनर्न प्रयच्छति; तत्र विप्रोऽपि विस्मरति चेत्, तदपि तुल्यमुपपातकम्।

Verse 68

द्विजद्रव्यापहरणं मर्यादाया व्यतिक्रमम् । अतिमानातिकोपश्च दांभिकत्वं कृतघ्नता

द्विजद्रव्यापहरणं, मर्यादाव्यतिक्रमः, अतिमानातिकोपौ, दाम्भिकत्वं, कृतघ्नता—एते निन्द्यदोषाः।

Verse 69

अन्यत्र विषयासक्तिः कार्पर्ण्यं शाठ्यमत्सरम् । परदाराभिगमनं साध्वीकन्याभिदूषणम्

अन्यत्र विषयेष्वासक्तिः कार्पण्यं शाठ्यमत्सरौ । परदाराभिगमनं साध्वीकन्याप्रदूषणम्—एतानि वर्जनीयानि ॥

Verse 70

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते । तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम्

परिवित्तिः स ज्येष्ठो भ्राता योऽविवाहितः स्थितः; परिवेत्ता तु कनिष्ठो यः पूर्वं विवाहं करोति; या च तेन पूर्वं परिणीयते सा ‘परिविद्यते’ इति। तयोः (परिवित्ति-परिवेत्तोः) कन्यादानं विहितं, तयोरेव च याजनं नियतम् ॥

Verse 71

पुत्रमित्रकलत्राणामभावे स्वामिनस्तथा । भार्याणां च परित्यागः साधूनां च तपस्विनाम्

पुत्रमित्रकलत्राणामभावे स्वामिनस्तथा । भार्याणां च परित्यागः साधूनां च तपस्विनाम् ॥

Verse 72

गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च घातनम् । शिवायतनवृक्षाणां पुण्याराम विनाशनम्

गवां क्षत्रियवैश्यानां स्त्रीशूद्राणां च घातनम् । शिवायतनवृक्षाणां पुण्यारामविनाशनम्—महापातकं स्मृतम् ॥

Verse 73

यः पीडामाश्रमस्थानामाचरेदल्पिकामपि । तद्भृत्यपरिवर्गस्य पशुधान्यवनस्य च

यः पीडामाश्रमस्थानामाचरेदल्पिकामपि । तद्भृत्यपरिवर्गस्य पशुधान्यवनस्य च—पीडा भवति निश्चयात् ॥

Verse 74

कर्ष धान्य पशुस्तेयमयाज्यानां च याजनम् । यज्ञारामतडागानां दारापत्यस्य विक्रयः

कर्षेण धान्यहरणं पशुस्तेयं च यत्, अयाज्यानां च याजनं; यज्ञारामतडागानां विक्रयः, दारापत्यविक्रयश्च—एते निन्दितकर्माणि।

Verse 75

तीर्थयात्रोपवासानां व्रतानां च सुकर्मणाम् । स्त्रीधनान्युपजीवंति स्त्रीभगात्यंतजीविता

तीर्थयात्रोपवासव्रतसुकर्मणां बहिर्वादं कुर्वन्तः, स्त्रीधनमेवोपजीवन्ति; स्त्रीभगाधीनजीविता एव तेऽत्यन्तम्।

Verse 76

स्वधर्मं विक्रयेद्यस्तु अधर्मं वर्णते नरः । परदोषप्रवादी च परच्छिद्रावलोककः

यः स्वधर्मं विक्रयति, अधर्मं च प्रवर्तयति; परदोषप्रवादी च परच्छिद्रावलोककश्च नरः—

Verse 77

परद्रव्याभिलाषी च परदारावलोककः । एते गोघ्नसमानाश्च ज्ञातव्या नृपनंदन

परद्रव्याभिलाषी च परदारावलोककः; एते गोघ्नसमानाः स्युः, ज्ञातव्या नृपनन्दन।

Verse 78

यः कर्ता सर्वशास्त्राणां गोहर्ता गोश्च विक्रयी । निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमकश्च यः

यः सर्वशास्त्रकर्तेव, गोहर्ता गोविक्रयी च; भृत्येष्वतीव निर्दयः, पशूनां दमकश्च यः—स निन्द्यः।

Verse 79

मिथ्या प्रवदते वाचमाकर्णयति यः परैः । स्वामिद्रोही गुरुद्रोही मायावी चपलः शठः

यो मिथ्यावचनं ब्रूते परान् च तदाकर्णयति, स्वामिगुरुद्रोही मायावी चपलः शठश्च सः।

Verse 80

यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् । भृत्यानतिथिबंधूंश्च त्यक्त्वाश्नाति बुभुक्षितान्

यो भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् भृत्यानतिथिबन्धूंश्च त्यक्त्वा बुभुक्षितान् स्वयमश्नाति, स पापाचारः।

Verse 81

ये तु मृष्टं समश्नंति नो वांच्छंतं ददंति च । पृथक्पाकी स विज्ञेयो ब्रह्मवादिषु गर्हितः

ये तु मृष्टं सुसंस्कृतं स्वयमेव समश्नन्ति, याचकाय न ददति च—स पृथक्पाकीति विज्ञेयः, ब्रह्मवादिभिर्गर्हितः।

Verse 82

नियमान्स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः । प्रव्रज्यागमिता यैश्च संयुक्ता ये च मद्यपैः

ये स्वयमेव नियमानादाय, अजितेन्द्रियाः सन्तस्तान् त्यजन्ति; ये परप्रेरणया प्रव्रज्यां गच्छन्ति; ये च मद्यपैः सह सङ्गं कुर्वन्ति—तेऽत्र निन्दिताः।

Verse 83

ये चापि क्षयरोगार्तां गां पिपासा क्षुधातुराम् । न पालयंति यत्नेन ते गोघ्ना नारकाः स्मृताः

ये च क्षयरोगार्तां गां पिपासा-क्षुधातुरां यत्नेन न पालयन्ति, ते गोघ्ना इति स्मृताः, नारकाः च।

Verse 84

सर्वपापरता ये च चतुष्पात्क्षेत्रभेदकाः । साधून्विप्रान्गुरूंश्चैव यश्च गां हि प्रताडयेत्

ये सर्वपापेषु रताः, चतुष्पादानां क्षेत्रं भिन्दन्ति विनाशयन्ति च; ये साधून् विप्रान् गुरूंश्च ताडयन्ति, यश्च गां प्रताडयति—ते महापातकिनः निन्द्याः।

Verse 85

ये ताडयंत्यदोषां च नारीं साधुपदेस्थिताम् । आलस्यबद्धसर्वांगो यः स्वपिति मुहुर्मुहुः

ये निर्दोषां साधुधर्मपदेस्थितां नारीं ताडयन्ति; यश्च आलस्येन बद्धसर्वाङ्गो मुहुर्मुहुः स्वपिति—तेऽपि निन्द्याः पापिनः।

Verse 86

दुर्बलांश्च न पुष्णंति नष्टान्नान्वेषयंति च । पीडयंत्यतिभारेण सक्षतान्वाहयंति च

ये दुर्बलान् न पुष्णन्ति, नष्टान् च नान्वेषयन्ति; अतिभारेण पीडयन्ति, सक्षतानपि वाहयन्ति च—ते निन्द्याः।

Verse 87

सर्वपापरता ये च संयुक्ता ये च भुंजते । भग्नांगीं क्षतरोगार्तां गोरूपां च क्षुधातुराम्

ये सर्वपापरता, ये च तैः सह संयुक्ता भुञ्जते च; ते भग्नाङ्गीं क्षतरोगार्तां क्षुधातुरां गोरूपां यान्ति।

Verse 88

न पालयंति यत्नेन ते जना नारकाः स्मृताः । वृषाणां वृषणौ ये च पापिष्ठा घातयंति च

ये तान् यत्नेन न पालयन्ति, ते जना नारकाः स्मृताः; ये च वृषाणां वृषणौ घातयन्ति, ते पापिष्ठतमाः।

Verse 89

बाधयंति च गोवत्सान्महानारकिणो नराः । आशया समनुप्राप्तं क्षुत्तृषाश्रमपीडितम्

ये नराः महानारकिणः, ते गोवत्सान् बाधयन्ति—आशया समनुप्राप्तान्, क्षुत्-तृषा-श्रमपीडितान् अपि।

Verse 90

ये चातिथिं न मन्यंते ते वै निरयगामिनः । अनाथं विकलं दीनं बालं वृद्धं भृशातुरम्

ये च अतिथिं न मन्यन्ते, ते वै निरयगामिनः; तथा अनाथं विकलं दीनं बालं वृद्धं च भृशातुरं येऽवमन्यन्ते।

Verse 91

नानुकंपंति ये मूढास्ते यांति नरकार्णवम् । अजाविको माहिषिको यः शूद्रा वृषलीपतिः

ये मूढा न अनुकम्पन्ते, ते यान्ति नरकार्णवम्; तथा अजाविको माहिषिको यश्च शूद्रो वृषलीपतिः।

Verse 92

शूद्रो विप्रस्य क्षत्रस्य य आचारेण वर्तते । शिल्पिनः कारवो वैद्यास्तथा देवलका नराः

शूद्रो यो विप्रस्य क्षत्रस्य च आचारेण वर्तते; तथा शिल्पिनः कारवो वैद्याः, देवलका नराश्च।

Verse 93

भृतकामात्यकर्माणः सर्वे निरयगामिनः । यश्चोदितमतिक्रम्य स्वेच्छया आहरेत्करम्

भृतकामात्यकर्माणः सर्वे निरयगामिनः; यश्चोदितम् अतिक्रम्य स्वेच्छया आहरेत् करम्।

Verse 94

नरकेषु स पच्येत यश्च दंडं वृथा नयेत् । उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैश्च प्रपीड्यते

यो दण्डं वृथा—अकारणं—नयति, स नरकेषु पच्यते; स च उत्कोचकैरधिकृतैः तस्करैश्च सर्वतोऽभिपीड्यते।

Verse 95

यस्य राज्ञः प्रजा राज्ये पच्यते नरकेषु सः । ये द्विजाः प्रतिगृह्णंति नृपस्य पापवर्तिनः

यस्य राज्ञो राज्ये प्रजा नरकेष्विव पच्यते, स एव नरकेषु पच्यते; ये च द्विजा नृपस्य पापवर्तिनः प्रतिगृह्णन्ति, तेऽपि तस्य पापभागिनो भवन्ति।

Verse 96

प्रयांति तेपि घोरेषु नरकेषु न संशयः । पारदारिकचौराणां यत्पापं पार्थिवस्य च

तेऽपि घोरेषु नरकेषु प्रयान्ति, न संशयः; पारदारिकचौराणां यत्पापं, पार्थिवस्य च, तत्समानं पापं वहन्ति।

Verse 97

भवत्यरक्षतो घोरो राज्ञस्तस्य परिग्रहः । अचौरं चौरवद्यश्च चौरं चाचौरवत्पुनः

अरक्षतो राज्ञस्तस्य परिग्रहो घोरो भवति; अचौरं चौरवद्यः करोति, चौरं च पुनरचौरवत्।

Verse 98

अविचार्य नृपः कुर्यात्सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । घृततैलान्नपानादि मधुमांस सुरासवम्

अविचार्य यः नृपो कर्म करोति, सोऽपि नरकं व्रजेत्; घृततैलान्नपानादिषु, मधुमांससुरासवे च विशेषतः।

Verse 99

गुडेक्षुक्षीरशाकादि दधिमूलफलानि च । तृणकाष्ठं पुष्पपत्रं कांस्यभाजनमेव च

गुडं इक्षुरसं क्षीरं शाकादीनि च दधि मूलफलानि च । तृणकाष्ठं पुष्पपत्रं कांस्यभाजनमेव च दातव्यमिति ॥

Verse 100

उपानच्छत्रकटक शिबिकामासनं मृदु । ताम्रं सीसं त्रपुकांस्यं शंखाद्यं च जलोद्भवम्

उपानच्छत्रकटकशिबिकामासनं मृदु । ताम्रं सीसं त्रपुकांस्यं शंखाद्यं च जलोद्भवम् ॥

Verse 101

वादित्रं वेणुवंशाद्यं गृहोपस्करणानि च । ऊर्णाकार्पासकौशेय रंगपद्मोद्भवानि च

वादित्रं वेणुवंशाद्यं गृहोपस्करणानि च । ऊर्णाकार्पासकौशेय रंगपद्मोद्भवानि च ॥

Verse 102

तूलं सूक्ष्माणिवस्त्राणि ये लोभेन हरंति च । एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च

तूलं सूक्ष्माणि वस्त्राणि ये लोभेन हरन्ति च । एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च ॥

Verse 103

नरकेषु द्रुतं गच्छेदपहृत्याल्पकान्यपि । यद्वा तद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम्

नरकेषु द्रुतं गच्छेदपहृत्याल्पकान्यपि । यद्वा तद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम् ॥

Verse 104

अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । बह्वल्पकाद्यपि तथा परस्य ममताकृतम्

अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः। परस्य स्वत्वमादाय ‘मम’ इति ममतां कृत्वा, बह्वल्पकं यदपि हरेत्, तस्यापि नरकगमनं निश्चितम्॥

Verse 105

अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रांतिसमनंतरम्

अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः। एवमाद्यैः पापैर्नरः प्राणत्यागानन्तरमेव तत्फलमनुभवति॥

Verse 106

शरीरघातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात् । यमलोकं व्रजंत्येते शरीरस्था यमाज्ञया

शरीरघातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात्। यमाज्ञया शरीरस्था एते यमलोकं व्रजन्ति॥

Verse 107

यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानाः सुदुःखिताः । देवतिर्यङ्मनुष्याणामधर्मनियतात्मनाम्

यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानाः सुदुःखिताः। देवतिर्यङ्मनुष्येषु येऽधर्मनियतात्मानस्ते महादुःखं प्राप्नुवन्ति॥

Verse 108

धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः । विनयाचारयुक्तानां प्रमादान्मलिनात्मनाम्

धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः। विनयाचारयुक्तानामपि प्रमाददोषान् मलिनात्मनां शुद्ध्यर्थं निगृह्णाति॥

Verse 109

प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता न च तैरीक्ष्यते यमः । पारदारिकचौराणामन्यायव्यवहारिणाम्

प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता भवति, न च तैः कृतैः यमः तान् निरीक्षते। पारदारिकचौराणाम् अन्यायव्यवहारिणां च एष नियमः।

Verse 110

नृपतिः शासकः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां च धर्मराट् । तस्मात्कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्

नृपतिः शासक इति प्रोक्तः, प्रच्छन्नकर्मिणां तु धर्मराट् इव। तस्मात् कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं विधिवत् समाचरेत्।

Verse 111

नाभुक्तस्यान्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि । यः करोति स्वयं कर्म कारयेद्वानुमोदयेत्

नाभुक्तस्य कर्मफलस्य अन्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि न भवति। यः स्वयं करोति, कारयति वा, अनुमोदयति वा—स तस्य फलम् अवश्यम् अनुभुङ्क्ते।

Verse 112

कायेन मनसा वाचा तस्य चाधोगतिः फलम् । इति संक्षेपतः प्रोक्ताः पापभेदास्त्रिधाधुना

कायेन मनसा वाचा च कृतस्य पापस्य फलम् अधोगतिः। इति संक्षेपतः पापभेदाः इदानीं त्रिधा प्रोक्ताः।

Verse 113

कथ्यंते गतयश्चित्रा नराणां पापकर्मणाम् । एतत्ते नृपते धर्म फलं प्रोक्तं सुविस्तरात्

पापकर्मणां नराणां विचित्रा गतयः कथ्यन्ते। एतत् ते नृपते, धर्मफलम् सुविस्तरात् प्रोक्तम्।

Verse 114

अन्यत्किंते प्रवक्ष्यामि तन्मे ब्रूहि नरोत्तम । अधर्मस्य फलं प्रोक्तं धर्मस्यापि वदाम्यहम्

अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि? तन्मे ब्रूहि नरोत्तम। अधर्मस्य फलं प्रोक्तं, धर्मस्यापि फलं वदाम्यहम्॥

Verse 115

इत्युक्त्वा मातलिस्तत्र राजानं सर्ववत्सलम् । तस्मिन्धर्मप्रसंगेन इत्याख्यातं महात्मना

इत्युक्त्वा मातलिस्तत्र राजानं सर्ववत्सलम्। तस्मिन् धर्मप्रसङ्गेन इत्याख्यातं महात्मना॥