Adhyaya 78

Verse 1

ययातिरुवाच । एकेन गृह्यतां पुत्रा जरा मे दुःखदायिनी । धीरेण भवतां मध्ये तारुण्यं मम दीयताम्

ययातिरुवाच । एकेन गृह्यतां पुत्रा जरा मे दुःखदायिनी । धीरेण भवतां मध्ये तारुण्यं मम दीयताम् ॥

Verse 2

स्वकीयं हि महाभागाः स्वरूपमिदमुत्तमम् । संतप्तं मानसं मेद्य स्त्रियां सक्तं सुचंचलम्

नूनं महाभागाः, एतदेव मम स्वकीयम् उत्तमं स्वरूपम्—मम मानसं संतप्तं, स्त्रियां सक्तं, अतिचञ्चलं च।

Verse 3

भाजनस्था यथा आप आवर्त्तयति पावकः । तथा मे मानसं पुत्राः कामानलसुचालितम्

यथा भाजनस्थं जलं पावकः आवर्तयति, तथा पुत्राः, कामानलेन सुचालितं मे मानसम्।

Verse 4

एको गृह्णातु मे पुत्रा जरां दुःखप्रदायिनीम् । स्वकं ददातु तारुण्यं यथाकामं चराम्यहम्

एको मे पुत्रः दुःखप्रदायिनीं जरां गृह्णातु; स्वकं तारुण्यं मे ददातु; अहं तदा यथाकामं चरामि।

Verse 5

यो मे जरापसरणं करिष्यति सुतोत्तमः । स च मे भोक्ष्यते राज्यं धनुर्वंशं धरिष्यति

यो मे जरापसरणं करिष्यति सुतोत्तमः, स एव मे राज्यं भोक्ष्यते, धनुर्वंशं च धरिष्यति।

Verse 6

तस्य सौख्यं सुसंपत्तिर्धनं धान्यं भविष्यति । विपुला संततिस्तस्य यशः कीर्तिर्भविष्यति

तस्य सौख्यं सुसंपत्तिः धनं धान्यं च भविष्यति; विपुला संततिः, यशः कीर्तिश्च तस्य भविष्यतः।

Verse 7

पुत्रा ऊचुः । भवान्धर्मपरो राजन्प्रजाः सत्येन पालकः । कस्मात्ते हीदृशो भावो जातः प्रकृतिचापलः

पुत्रा ऊचुः—राजन्, भवान् धर्मपरः सत्येन प्रजाः पालयति। कथं तव प्रकृतिविरुद्धः एष चापलभावोऽद्य जातः?

Verse 8

राजोवाच । आगता नर्तकाः पूर्वं पुरं मे हि प्रनर्तकाः । तेभ्यो मे कामसंमोहे जातो मोहश्च ईदृशः

राजोवाच—पूर्वं मम पुरं नर्तकाः प्रागता निपुणनर्तकाः। तेषां दर्शनात् कामसंमोहमध्ये मम एषोऽपि मोहः समुत्पन्नः।

Verse 9

जरया व्यापितः कायो मन्मथाविष्टमानसः । संबभूव सुतश्रेष्ठाः कामेनाकुलव्याकुलः

जरया व्यापितः कायो मन्मथाविष्टमानसः। सुतश्रेष्ठाः, कामेनाकुलो व्याकुलश्चाभवत्।

Verse 10

काचिद्दृष्टा मया नारी दिव्यरूपा वरानना । मया संभाषिता पुत्राः किंचिन्नोवाच मे सती

काचिद् मया दृष्टा नारी दिव्यरूपा वरानना। सा मया संभाषिता, पुत्राः; किंचिन्नोवाच मे सती।

Verse 11

विशालानाम तस्याश्च सखी चारुविचक्षणा । सा मामाह शुभं वाक्यं मम सौख्यप्रदायकम्

तस्याश्च विशालानाम सखी चारुविचक्षणा। सा मामाह शुभं वाक्यं मम सौख्यप्रदायकम्।

Verse 12

जराहीनो यदा स्यास्त्वं तदा ते सुप्रिया भवेत् । एवमंगीकृतं वाक्यं तयोक्तं गृहमागतः

यदा त्वं जराविमुक्तो भविष्यसि तदा सा तेऽतिशयेन प्रिया भविष्यति। इति तयोक्तं वचनमङ्गीकृत्य स गृहमागच्छत्।

Verse 13

मया जरापनोदार्थं तदेवं समुदाहृतम् । एवं ज्ञात्वा प्रकर्तव्यं मत्सुखं हि सुपुत्रकाः

मया जरापनयनार्थं तथैवेदं समुदाहृतम्। एवं विदित्वा यथोचितं कर्तव्यं मम सुखाय, हे सुपुत्रकाः।

Verse 14

तुरुरुवाच । शरीरं प्राप्यते पुत्रैः पितुर्मातुः प्रसादतः । धर्मश्च क्रियते राजञ्शरीरेण विपश्चिता

तुरुरुवाच—पितृमातृप्रसादेन पुत्रैः शरीरं प्राप्यते। राजन्, शरीरेणैव विपश्चिता धर्मः क्रियते।

Verse 15

पित्रोः शुश्रूषणं कार्यं पुत्रैश्चापि विशेषतः । न च यौवनदानस्य कालोऽयं मे नराधिप

पुत्रैः विशेषतः पित्रोः शुश्रूषणं कर्तव्यम्। नराधिप, मम यौवनदानस्यायं कालो नास्ति।

Verse 16

प्रथमे वयसि भोक्तव्यं विषयं मानवैर्नृप । इदानीं तन्न कालोयं वर्तते तव सांप्रतम्

नृप, प्रथमे वयसि मानवैर्विषयभोगः कर्तव्यः। इदानीं तु तव सांप्रतमयं कालो न वर्तते।

Verse 17

जरां तात प्रदत्वा वै पुत्रे तात महद्गताम् । पश्चात्सुखं प्रभोक्तव्यं न तु स्यात्तव जीवितम्

तात, महद्गतं पुत्रे जरां वै प्रदाय, ततः परं सुखं प्रभोक्तव्यं; एवं तव जीवितं न पूर्ववत् स्थास्यति।

Verse 18

तस्माद्वाक्यं महाराज करिष्ये नैव ते पुनः । एवमाभाषत नृपं तुरुर्ज्येष्ठसुतस्तदा

तस्मान्महाराज, तव वाक्यं पुनर्नैव करिष्ये। इत्येवं तदा तुरोर्ज्येष्ठसुतो नृपमाभाषत।

Verse 19

तुरोर्वाक्यं तु तच्छ्रुत्वा क्रुद्धो राजा बभूव सः । तुरुं शशाप धर्मात्मा क्रोधेनारुणलोचनः

तुरोर्वाक्यं तु तच्छ्रुत्वा स राजा क्रुद्धो बभूव। धर्मात्मा क्रोधेनारुणलोचनः तुरुं शशाप।

Verse 20

अपध्वस्तस्त्वयाऽदेशो ममायं पापचेतन । तस्मात्पापी भव स्वत्वं सर्वधर्मबहिष्कृतः

पापचेतन, त्वया ममायमादेशोऽपध्वस्तः। तस्मात् स्वकृत्येन पापी भव, सर्वधर्मबहिष्कृतः।

Verse 21

शिखया त्वं विहीनश्च वेदशास्त्रविवर्जितः । सर्वाचारविहीनस्त्वं भविष्यसि न संशयः

शिखया विहीनश्च वेदशास्त्रविवर्जितः। सर्वाचारविहीनस्त्वं भविष्यसि, न संशयः।

Verse 22

ब्रह्मघ्नस्त्वं देवदुष्टः सुरापः सत्यवर्जितः । चंडकर्मप्रकर्ता त्वं भविष्यसि नराधमः

ब्रह्महन्ता त्वं देवद्रोही सुरापः सत्यवर्जितः । चण्डकर्मप्रवर्तकस्त्वं भविष्यसि नराधमः ॥

Verse 23

सुरालीनः क्षुधी पापी गोघ्नश्च त्वं भविष्यसि । दुश्चर्मा मुक्तकच्छश्च ब्रह्मद्वेष्टा निराकृतिः

सुरालीनः क्षुधी पापी गोघ्नश्च त्वं भविष्यसि । दुश्चर्मा मुक्तकच्छश्च ब्रह्मद्वेष्टा निराकृतिः ॥

Verse 24

परदाराभिगामी त्वं महाचंडः प्रलंपटः । सर्वभक्षश्च दुर्मेधाः सदात्वं च भविष्यसि

परदाराभिगामी त्वं महाचण्डः प्रलम्पटः । सर्वभक्षश्च दुर्मेधाः सदात्वं च भविष्यसि ॥

Verse 25

सगोत्रां रमसे नारीं सर्वधर्मप्रणाशकः । पुण्यज्ञानविहीनात्मा कुष्ठवांश्च भविष्यसि

सगोत्रां रमसे नारीं सर्वधर्मप्रणाशकः । पुण्यज्ञानविहीनात्मा कुष्ठवांश्च भविष्यसि ॥

Verse 26

तव पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यंति न संशयः । ईदृशाः सर्वपुण्यघ्ना म्लेच्छाः सुकलुषीकृताः

तव पुत्राश्च पौत्राश्च भविष्यन्ति न संशयः । ईदृशाः सर्वपुण्यघ्ना म्लेच्छाः सुकलुषीकृताः ॥

Verse 27

एवं तुरुं सुशप्त्वैव यदुं पुत्रमथाब्रवीत् । जरां वै धारयस्वेह भुंक्ष्व राज्यमकंटकम्

एवं तुरुं सुदारुणं शप्त्वा स राजा ततः पुत्रं यदुमब्रवीत्— “इह त्वं जरां धारय; निष्कण्टकं राज्यं भुङ्क्ष्व।”

Verse 28

बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा यदू राजानमब्रवीत् । यदुरुवाच । जराभारं न शक्नोमि वोढुं तात कृपां कुरु

बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा यदुः राजानमब्रवीत्— “तात, जराभारं वोढुं न शक्नोमि; कृपां कुरु।”

Verse 29

शीतमध्वा कदन्नं च वयोतीताश्च योषितः । मनसः प्रातिकूल्यं च जरायाः पंचहेतवः

शीतमधु, कदन्नं, वयोतीताः योषितश्च, मनसः प्रातिकूल्यं— एते जरायाः पञ्च हेतवः।

Verse 30

जरादुःखं न शक्नोमि नवे वयसि भूपते । कः समर्थो हि वै धर्तुं क्षमस्व त्वं ममाधुना

भूपते, नवे वयसि जरादुःखं सोढुं न शक्नोमि; कः समर्थो हि तद् धर्तुम्? इदानीं मम क्षमस्व।

Verse 31

यदुं क्रुद्धो महाराजः शशाप द्विजनंदन । राज्यार्हो न च ते वंशः कदाचिद्वै भविष्यति

द्विजनन्दन, महाराजः क्रुद्धो यदुं शशाप— “राज्यार्हो न त्वं, न च ते वंशः कदाचिदपि भविष्यति।”

Verse 32

बलतेजः क्षमाहीनः क्षात्रधर्मविवर्जितः । भविष्यति न संदेहो मच्छासनपराङ्मुखः

बलवान् तेजस्वी च भविष्यति, किन्तु क्षमाहीनः क्षात्रधर्मविवर्जितश्च; मच्छासनपराङ्मुखत्वात् न संशयोऽत्र।

Verse 33

यदुरुवाच । निर्दोषोहं महाराज कस्माच्छप्तस्त्वयाधुना । कृपां कुरुष्व दीनस्य प्रसादसुमुखो भव

यदुरुवाच—निर्दोषोऽहं महाराज; कस्माच्छप्तोऽहं त्वयाधुना? दीनस्य मे कृपां कुरु; प्रसादसुमुखो भव।

Verse 34

राजोवाच । महादेवः कुले ते वै स्वांशेनापि हि पुत्रक । करिष्यति विसृष्टिं च तदा पूतं कुलं तव

राजोवाच—पुत्रक, ते कुले महादेवः स्वांशेनापि विसृष्टिं करिष्यति; तदा तव कुलं पूतं भविष्यति।

Verse 35

यदुरुवाच । अहं पुत्रो महाराज निर्दोषः शापितस्त्वया । अनुग्रहो दीयतां मे यदि मे वर्त्तते दया

यदुरुवाच—अहं तव पुत्रो महाराज; निर्दोषोऽपि त्वया शापितोऽस्मि। यदि मयि दया वर्तते, तर्हि मेऽनुग्रहो दीयताम्।

Verse 36

राजोवाच । यो भवेज्ज्येष्ठपुत्रस्तु पितुर्दुःखापहारकः । राज्यदायं सुभुंक्ते च भारवोढा भवेत्स हि

राजोवाच—यो ज्येष्ठपुत्रो भवेत्, स पितुर्दुःखापहारकः; स एव राज्यदायं सम्यक् भुङ्क्ते, कुलभारवोढा च भवति।

Verse 37

त्वया धर्मं न प्रवृत्तमभाष्योसि न संशयः । भवता नाशिताज्ञा मे महादंडेन घातिनः

त्वया धर्मः प्रवर्तितो न, न संशयः; न च त्वं युक्तिवचनेन बोध्यः। भवता ममाज्ञा नाशिता, महादण्डेन च घातिनः।

Verse 38

तस्मादनुग्रहो नास्ति यथेष्टं च तथा कुरु । यदुरुवाच । यस्मान्मे नाशितं राज्यं कुलं रूपं त्वया नृप

तस्मात् तव अनुग्रहो नास्ति; यथेष्टं तथा कुरु। इत्येव यदुरुवाच—यस्मान्मे राज्यं कुलं रूपं च त्वया नृप नाशितम्।

Verse 39

तस्माद्दुष्टो भविष्यामि तव वंशपतिर्नृप । तव वंशे भविष्यंति नानाभेदास्तु क्षत्त्रियाः

तस्मात् नृप, अहं तव वंशपतिः दुष्टो भविष्यामि; तव वंशे च नानाभेदाः क्षत्त्रियाः भविष्यन्ति।

Verse 40

तेषां ग्रामान्सुदेशांश्च स्त्रियो रत्नानि यानि वै । भोक्ष्यंति च न संदेहो अतिचंडा महाबलाः

ते ग्रामान् सुदेशांश्च, स्त्रियः रत्नानि च यानि वै, भोक्ष्यन्ति न संशयः; अतिचण्डाः महाबलाश्च ते।

Verse 41

मम वंशात्समुत्पन्नास्तुरुष्का म्लेच्छरूपिणः । त्वया ये नाशिताः सर्वे शप्ताः शापैः सुदारुणैः

मम वंशात् समुत्पन्नाः तुरुष्काः म्लेच्छरूपिणः; त्वया ये नाशिताः सर्वे, ते शप्ताः सुदारुणैः शापैः पीडिताः।

Verse 42

एवं बभाषे राजानं यदुः क्रुद्धो नृपोत्तम । अथ क्रुद्धो महाराजः पुनश्चैवं शशाप ह

एवं यदुः क्रुद्धः सन् नृपोत्तमं राजानं प्रति बभाषे। अथ महाराजोऽपि क्रुद्धः पुनरेव एवं शशाप ह॥

Verse 43

मत्प्रजानाशकाः सर्वे वंशजास्ते शृणुष्व हि । यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च पृथ्वी नक्षत्रतारकाः

मत्प्रजानाशकाः सर्वे तव वंशजाः शृणुष्व हि। यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च पृथ्वी नक्षत्रतारकाः तावत्॥

Verse 44

तावन्म्लेच्छाः प्रपक्ष्यंते कुंभीपाके चरौ रवे । कुरुं दृष्ट्वा ततो बालं क्रीडमानं सुलक्षणम्

तावन्म्लेच्छाः प्रपच्यन्ते कुंभीपाके चरौ रवे। ततः बालं सुलक्षणं क्रीडमानं दृष्ट्वा कुरुं प्रति ददृशुः॥

Verse 45

समाह्वयति तं राजा न सुतं नृपनंदनम् । शिशुं ज्ञात्वा परित्यक्तः सकुरुस्तेन वै तदा

राजा तं समाह्वयति, न तु सुतं नृपनन्दनम्। शिशुमेव ज्ञात्वा तेन स कुरुस्तदा परित्यक्तोऽभवत्॥

Verse 46

शर्मिष्ठायाः सुतं पुण्यं तं पूरुं जगदीश्वरः । समाहूय बभाषे च जरा मे गृह्यतां पुनः

ततः जगदीश्वरः शर्मिष्ठायाः पुण्यं सुतं पूरुं समाहूय बभाषे—जरा मे गृह्यतां पुनः॥

Verse 47

भुंक्ष्व राज्यं मया दत्तं सुपुण्यं हतकंटकम् । पूरुरुवाच । राज्यं देवे न भोक्तव्यं पित्रा भुक्तं यथा तव

भुंक्ष्व राज्यं मया दत्तं सुपुण्यं हतकण्टकम्। पूरुरुवाच—देव, पित्रा यथा तव भुक्तं राज्यं तथा न भोक्तव्यम्॥

Verse 48

त्वदादेशं करिष्यामि जरा मे दीयतां नृप । तारुण्येन ममाद्यैव भूत्वा सुंदररूपदृक्

त्वदादेशं करिष्यामि, नृप; जरा मे दीयताम्। अद्यैव तारुण्यवान् भूत्वा सुन्दररूपं द्रष्टुमिच्छामि॥

Verse 49

भुंक्ष्व भोगान्सुकर्माणि विषयासक्तचेतसा । यावदिच्छा महाभाग विहरस्व तया सह

भुंक्ष्व भोगान् सुकर्मार्जितान् विषयासक्तचेतसा। यावदिच्छा महाभाग, तया सह विहरस्व॥

Verse 50

यावज्जीवाम्यहं तात जरां तावद्धराम्यहम् । एवमुक्तस्तु तेनापि पूरुणा जगतीपतिः

यावज्जीवाम्यहं तात, जरां तावद्धराम्यहम्। इत्युक्तो जगतीपतिः पूरुणा तेन चापि॥

Verse 51

हर्षेण महताविष्टस्तं पुत्रं प्रत्युवाच सः । यस्माद्वत्स ममाज्ञा वै न हता कृतवानिह

हर्षेण महताविष्टः सः पुत्रं प्रत्युवाच ह। यस्माद्वत्स ममाज्ञां वै न हतां कृतवानसि॥

Verse 52

तस्मादहं विधास्यामि बहुसौख्यप्रदायकम् । यस्माज्जरागृहीता मे दत्तं तारुण्यकं स्वकम्

तस्मादहं बहुसौख्यप्रदं किञ्चिद् विधास्यामि; यतो जरागृहीतोऽपि मम स्वकीयं तारुण्यं पुनर्दत्तम्।

Verse 53

तेन राज्यं प्रभुंक्ष्व त्वं मया दत्तं महामते । एवमुक्तः सुपूरुश्च तेन राज्ञा महीपते

तेन त्वं मया दत्तं राज्यं प्रभुङ्क्ष्व, महामते। इत्युक्तः स पूरुरपि तेन राज्ञा, हे महीपते, तद् भारं जग्राह।

Verse 54

तारुण्यंदत्तवानस्मै जग्राहास्माज्जरां नृप । ततः कृते विनिमये वयसोस्तातपुत्रयोः

स तस्मै तारुण्यं दत्तवान्, अस्माज्जरां जग्राह, नृप। एवं पितापुत्रयोर्वयसोर्विनिमयः कृतः।

Verse 55

तस्माद्वृद्धतरः पूरुः सर्वांगेषु व्यदृश्यत । नूतनत्वं गतो राजा यथा षोडशवार्षिकः

तस्मात् पूरुः सर्वाङ्गेषु वृद्धतर इव व्यदृश्यत; राजा तु नूतनत्वं गतः, यथा षोडशवर्षीयः।

Verse 56

रूपेण महताविष्टो द्वितीय इव मन्मथः । धनूराज्यं च छत्रं च व्यजनं चासनं गजम्

स महता रूपेणाविष्टो द्वितीय इव मन्मथः; धनूराज्यं च छत्रं च व्यजनं चासनं गजं च तत्रासीत्।

Verse 57

कोशं देशं बलं सर्वं चामरं स्यंदनं तथा । ददौ तस्य महाराजः पूरोश्चैव महात्मनः

महात्मने तस्मै पूरो महाराजः कोशं देशं बलं सर्वं चामरं स्यन्दनं तथा च ददौ।

Verse 58

कामासक्तश्च धर्मात्मा तां नारीमनुचिंतयन् । तत्सरः सागरप्रख्यंकामाख्यं नहुषात्मजः

धर्मात्मापि स कामासक्तः तां नारीमनुचिन्तयन्; नहुषात्मजः सागरप्रख्यं कामाख्यं सरः अकारयत्।

Verse 59

अश्रुबिंदुमती यत्र जगाम लघुविक्रमः । तां दृष्ट्वा तु विशालाक्षीं चारुपीनपयोधराम्

यत्र अश्रुबिन्दुमतीं प्रति लघुविक्रमो जगाम; तां विशालाक्षीं चारुपीनपयोधरां दृष्ट्वा तु।

Verse 60

विशालां च महाराजः कंदर्पाकृष्टमानसः । राजोवाच । आगतोऽस्मि महाभागे विशाले चारुलोचने

ततः कन्दर्पाकृष्टमानसो महाराजः विशालां प्रति उवाच— आगतोऽस्मि महाभागे विशाले चारुलोचने।

Verse 61

जरात्यागःकृतो भद्रे तारुण्येन समन्वितः । युवा भूत्वा समायातो भवत्वेषा ममाधुना

भद्रे, जरात्यागः कृतः; तारुण्येन समन्वितो युवा भूत्वा समायातः— भवत्वेषा ममाधुना।

Verse 62

यंयं हि वांछते चैषा तंतं दद्मि न संशयः । विशालोवाच । यदा भवान्समायातो जरां दुष्टां विहाय च

यं यं हि वाञ्छते चैषा तं तं ददामि न संशयः। विशाल उवाच—यदा भवान् समायातो जरां दुष्टां विहाय च॥

Verse 63

दोषेणैकेनलिप्तोसि भवंतं नैव मन्यते । राजोवाच । मम दोषं वदस्व त्वं यदि जानासि निश्चितम्

दोषेणैकेन लिप्तोऽसि भवंतं नैव मन्यते। राजोवाच—मम दोषं वदस्व त्वं यदि जानासि निश्चितम्॥

Verse 64

तं तु दोषं परित्यक्ष्येगुणरूपंनसंशयः

तं तु दोषं परित्यज्ये गुणरूपं न संशयः॥

Verse 78

इति श्रीपद्मपुराणेभूमिखंडेवेनोपाख्यानेमातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरितेऽष्टसप्ततितमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरितेऽष्टसप्ततितमोऽध्यायः॥