Adhyaya 29
Narrative of King Pṛthu: Chastising and Milking the Earth
अस्मिन्नध्याये राजा पृथुर्वैन्यः वसुधरां प्रति क्रुद्धो भवति। सा प्राणिनां भरणं न ददाति, तेन जगदुपद्रवः प्रवर्तते इति दृष्ट्वा स राजधर्मेण तां निगृह्णाति। लोकहितार्थं ‘जगदुपद्रवकारिणः’ प्रति दण्डप्रयोगः पापरहितः इति शास्त्रार्थः प्रतिपाद्यते; वसुधरा च गोस्वरूपं धृत्वा शरैर्विद्धा धर्मराज्यं शरणं याचते। ततः पृथुः पर्वतान् समीकृत्य भूमेः विषमत्वं निवारयति, व्यवस्थां च स्थापयति। अनन्तरं वसुधरां ‘दुहित्वा’ धान्याद्यन्नं प्रादुर्भावयति; यज्ञभोजनचक्रं प्रवर्तते—येन देवाः पितरश्च तृप्यन्ति, तदनुग्रहात् वृष्टिः सस्यसमृद्धिश्च जायते। अथ देवपितृनागासुरयक्षराक्षसगन्धर्वादिभिः, पर्वतैः वृक्षैश्च, भिन्नभिन्नदोहनेषु स्वस्वोपयोग्यं ‘क्षीरं’ लब्धम् इति विस्तरेण कथ्यते। अन्ते वसुधरायाः स्तुतिः—सा कामधुक्, जगन्माता, महालक्ष्मीवत् समृद्धिदायिनी इति; श्रवणफलमपि—एतत् श्रुत्वा पावनता, विष्णुलोकप्राप्तिश्च इति।
Shlokas
Verse 1
पृथुरुवाच । हते चैव महापापे एकस्मिन्पापचारिणि । लोकाः सुखेन जीवंति साधवः पुण्यदर्शिनः
पृथुरुवाच । हते चैव महापापे एकस्मिन्पापचारिणि । लोकाः सुखेन जीवंति साधवः पुण्यदर्शिनः
Verse 2
तस्मादेकं प्रहर्तव्यं पापिष्ठं पापचेतनम् । तस्मात्त्वां हि हनिष्यामि सर्वसत्त्वप्रणाशिनीम्
तस्मादेकं प्रहर्तव्यं पापिष्ठं पापचेतनम् । तस्मात्त्वां हि हनिष्यामि सर्वसत्त्वप्रणाशिनीम्
Verse 3
त्वया बीजानि सर्वाणि लुप्तान्येतानि सांप्रतम् । ग्रासं कृत्वा स्थिरीभूत्वा प्रजां हत्वा क्व यास्यसि
त्वया बीजानि सर्वाणि लुप्तान्येतानि सांप्रतम् । ग्रासं कृत्वा स्थिरीभूत्वा प्रजां हत्वा क्व यास्यसि
Verse 4
हते पापे दुराचारे सुखं जीवंतिसाधवः । तस्मात्पापं प्रहंतव्यं सत्यमेवं न संशयः
हते पापे दुराचारे साधवः सुखमेव जीवन्ति। तस्मात् पापं प्रहन्तव्यं—सत्यमेतन्न संशयः॥
Verse 5
पालितव्यं प्रयत्नेन यस्माद्धर्मः प्रवर्द्धते । भवत्या तु महत्पापं प्रजासंक्षयकारकम्
प्रयत्नेन पालितव्यं यतो धर्मः प्रवर्धते। भवत्या तु महत्पापं प्रजासंक्षयकारकम्॥
Verse 6
एकस्यार्थेन यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । लोकोपतापकं हत्वा न भवेत्तस्य पातकम्
एकस्यार्थेन यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा। लोकोपतापकं हत्वा न भवेत्तस्य पातकम्॥
Verse 7
सुखमेष्यंति बहवो यस्मिंस्तु निहते शुभे । वसुधे निहते दुष्टे पातकं नोपपातकम्
सुखमेष्यन्ति बहवो यस्मिंस्तु निहते शुभे। वसुधे निहते दुष्टे पातकं नोपपातकम्॥
Verse 8
प्रजानिमित्तं त्वामेव हनिष्यामि न संशयः । यदि मे पुण्यसंयुक्तं वचनं न करिष्यति
प्रजानिमित्तं त्वामेव हनिष्यामि न संशयः। यदि मे पुण्यसंयुक्तं वचनं न करिष्यसि॥
Verse 9
जगतोऽस्य हितार्थाय साधु चैव वसुंधरे । हनिष्ये त्वां शितैर्बाणैर्मद्वाक्यात्तु पराङ्मुखीम्
जगतोऽस्य हितार्थाय साधु वसुंधरे तथा। मद्वाक्याद् यत् पराङ्मुखीं त्वां शितैर्बाणैर्हनिष्ये॥
Verse 10
स्वीयेन तेजसा चैव पुण्यां त्रैलोक्यवासिनीम् । प्रजां चैव धरिष्यामि धर्मेणापि न संशयः
स्वीयेन तेजसा पुण्यां त्रैलोक्यनिवसिनीम्। प्रजां धरिष्ये धर्मेण नात्र संशय एव हि॥
Verse 11
मच्छासनं समास्थाय धर्मयुक्तं वसुंधरे । इमाः प्रजा आज्ञया मे संजीवय सदैव हि
मच्छासनं समास्थाय धर्मयुक्तं वसुंधरे। इमाः प्रजा आज्ञया मे संजीवय सदैव हि॥
Verse 12
एवं मे शासनं भद्रे अद्य यर्हि करिष्यसि । ततः प्रीतोऽस्मि ते नित्यं गोपायिष्यामि सर्वदा
एवं मे शासनं भद्रे अद्य यर्हि करिष्यसि। ततः प्रीतोऽस्मि ते नित्यं गोपायिष्यामि सर्वदा॥
Verse 13
त्वामेव हि न संदेह अन्ये चैव नृपोत्तमाः । धेनुरूपेण सा पृथ्वी बाणांचितकलेवरा
त्वामेव हि न संदेहः अन्ये चैव नृपोत्तमाः। धेनुरूपेण सा पृथ्वी बाणैश्चितकलेवरा॥
Verse 14
उवाचेदं पृथुं वैन्यं धर्माधारं महामतिम् । धरण्युवाच । तवादेशं महाराज सत्यपुण्यार्थसंयुतम्
धरण्युवाच—हे पृथो वैन्य, धर्माधार महात्मन्! महाराज, तव आदेशः सत्यपुण्यार्थसंयुक्तः, शुभप्रयोजनसमन्वितश्च।
Verse 15
प्रजानिमित्तमत्यर्थं विधास्यामि न संशयः । उद्यमेनापि पुण्येन उपायेन नरेश्वर
प्रजानिमित्तमत्यर्थं न संशयः; पुण्येनोद्यमेन चोपायेन च, नरेश्वर, एतदहं विधास्यामि।
Verse 16
समारंभाः प्रसिद्ध्यंति पुण्याश्चैवाप्युपक्रमाः । उपायं पश्य राजेंद्र येन त्वं सत्यवान्भवेः
समारम्भाः सिद्धिं यान्ति, पुण्याश्चोपक्रमाः फलन्ति। अतः राजेन्द्र, उपायं पश्य येन त्वं सत्यवान् भवेत्।
Verse 17
धारयेथाः प्रजाश्चेमा येन सर्वाः प्रवर्द्धये । संलग्नाश्चोत्तमा बाणा ममांगे ते शिलाशिताः
येन सर्वाः प्रजाः प्रवर्धेरन्, तेनैताः प्रजाः धारयेथाः। ममाङ्गे तवोत्तमा बाणाः शिलाशिताः संलग्नाः सन्ति।
Verse 18
समुद्धर स्वयं राजंश्छल्यंति भृशमेव ते । समां कुरु महाराज तिष्ठेन्मयि यथा पयः
राजन्, त्वमेव शल्यं समुद्धर; ते भृशं छल्यन्ति। महाराज, मां समां कुरु, यथा मयि पयः स्थिरं तिष्ठेत्।
Verse 19
सूत उवाच । धनुषोग्रेण ताञ्छैलान्नानारूपान्गुरूंस्तथा । उत्सारयंस्ततः सर्वां समरूपां चकार सः
सूत उवाच—धनुषोग्रेण स तान् नानारूपान् गुरून् शैलान् उत्सारयामास; ततः सर्वां भूमिं समां समरूपां चकार।
Verse 20
तदाप्रभृति ते शैला वृद्धिमापुर्द्विजोत्तमाः । तस्या अंगात्स्वयं बाणान्स्वकीयान्नृपनंदनः
तदाप्रभृति, द्विजोत्तमाः, ते शैला वृद्धिमापुः; नृपनन्दनश्च तस्या अङ्गात् स्वयमेव स्वकीयान् बाणान् निष्पादयामास।
Verse 21
समुद्धृत्य ततो वैन्यः प्रीतेन मनसा तदा । गर्ताश्च कंदराश्चैव बाणाघातैः समीकृताः
ततो वैन्यः प्रीतेन मनसा तदा समुद्धृत्य; गर्ताः कन्दराश्चैव बाणाघातैः समीकृताः।
Verse 22
एवं पृथ्वद्यंसमां सर्वां चकार पुण्यवर्द्धनः । समीकृत्य महाभागो वत्सं तस्या व्यकल्पयत्
एवं पुण्यवर्द्धनः सर्वां पृथिवीं समां चकार; समीकृत्य महाभागः तस्याः वत्सं व्यकल्पयत्।
Verse 23
मनुं स्वायंभुवं पूर्वं परिचिंत्य पुनः पुनः । अतीतेष्वथ सर्वेषु मन्वंतरेषु सत्तमाः
सत्तमाः, स्वायम्भुवं मनुं आद्यं पुनः पुनः परिचिन्त्य; अतीतेषु सर्वेषु मन्वन्तरेषु तं समनुस्मरेत्।
Verse 24
विषमत्वं गता भूमिः पंथा नासीच्च कुत्रचित् । समानि विषमाण्येवं स्वयमासन्द्विजोत्तमाः
विषमत्वं गता भूमिर्न कुत्रचित् पन्था सम्यग् अभवत्। एवं क्वचित् समा क्वचिद् विषमा च, द्विजोत्तमाः स्वयमेव तत्र स्थिताः।
Verse 25
पूर्वं मनोश्चाक्षुषस्य प्राप्ते चैवांतरे तदा । जाते पूर्वविसर्गे च विषमे च धरातले
पूर्वं चाक्षुषमन्वन्तरे प्राप्ते तदा, पूर्वविसर्गे जाते, विषमे च धरातले—एवं कालेऽस्मिन्।
Verse 26
ग्रामाणां च पुराणां च पत्तनानां तथैव च । देशानां क्षेत्रपन्नानां मर्यादा न हि दृश्यते
ग्रामाणां पुराणां च पत्तनानां तथैव च। देशानां क्षेत्रपन्थानां मर्यादा न हि दृश्यते॥
Verse 27
कृषिर्नैव न वाणिज्यं न गोरक्षा प्रवर्तते । नानृतं भाषते कश्चिन्न लोभो न च मत्सरः
कृषिर्नैव न वाणिज्यं न गोरक्षा प्रवर्तते। नानृतं भाषते कश्चिन्न लोभो न च मत्सरः॥
Verse 28
नाभिमानं च वै पापं न करोति कदा किल । वैवस्वतस्य संप्राप्ते अंतरे द्विजसत्तम
नाभिमानं च वै पापं न करोति कदा किल। वैवस्वतस्य संप्राप्ते अन्तरे द्विजसत्तम॥
Verse 29
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । पृथूपाख्याने एकोनत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीपद्मपुराणे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखण्डे पृथूपाख्याने एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 30
क्वचिद्भूमौ गिरौ क्वापि नदीतीरेषु वै तदा । कुंजेषु सर्वतीर्थेषु सागरस्य तटेषु च
क्वचिद्भूमौ क्वचिद्गिरौ क्वापि नदीतीरेषु तदा । कुंजेषु सर्वतीर्थेषु सागरस्य तटेषु च ॥
Verse 31
निवासं चक्रिरे सर्वाः प्रजाः पुण्येन वै तदा । तासामाहारः संजातः फलमूलमधुस्तथा
निवासं चक्रिरे सर्वाः प्रजाः पुण्येन वै तदा । तासामाहारः संजातः फलमूलमधुस्तथा ॥
Verse 32
महता कृच्छ्रेण तासामाहारश्च द्विजोत्तमाः । पृथुर्वैन्यः समालोक्य प्रजानां कष्टमेव हि
महता कृच्छ्रेण तासामाहारश्च द्विजोत्तमाः । पृथुर्वैन्यः समालोक्य प्रजानां कष्टमेव हि ॥
Verse 33
स्वायंभुवो मनुर्वत्सः कल्पितस्तेन भूभुजा । स्वपाणिः कल्पितस्तेन पात्रमेवं महामते
स्वायंभुवो मनुर्वत्सः कल्पितस्तेन भूभुजा । स्वपाणिः कल्पितस्तेन पात्रमेवं महामते ॥
Verse 34
स पृथुः पुरुषव्याघ्रो दुदोह वसुधां तदा । सर्वसस्यमयं क्षीरं ससर्वान्नं गुणान्वितम्
तदा पुरुषव्याघ्रः स पृथुः वसुधां दुदोह; सर्वसस्यमयं क्षीरं ससर्वान्नं गुणान्वितं च निष्पादयामास।
Verse 35
तेन पुण्येन चान्नेन सुधाकल्पेन ताः प्रजाः । तृप्तिं नयंति देवान्वै प्रजाः पितॄंस्तथापरान्
तेन पुण्येनान्नेन सुधाकल्पेन ताः प्रजाः देवान् वै तृप्तिं नयन्ति, पितॄंश्च तथापरानपि।
Verse 36
प्रसादात्तस्य वैन्यस्य सुखं जीवंति ताः प्रजाः । देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दत्वा चान्नं प्रजास्ततः
तस्य वैन्यस्य प्रसादात् ताः प्रजाः सुखं जीवन्ति; ततः प्रजाः देवेभ्यः पितृभ्यश्चान्नं दत्त्वा यथाविधि वर्तन्ते।
Verse 37
ब्राह्मणेभ्यो विशेषेणअतिथिभ्यस्तथैव च । पश्चाद्भुंजंति पुण्यास्ताः प्रजाः सर्वा द्विजोत्तमाः
ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण अतिथिभ्यश्च तथैव च; पश्चादेव भुञ्जन्ति पुण्यास्ताः प्रजाः, हे द्विजोत्तम।
Verse 38
यज्ञैश्चान्ये यजंत्येव तर्पयंति जनार्दनम् । तेन चान्नेन देवेशं तृप्तिं गच्छंति देवताः
अन्ये च यज्ञैरेव यजन्ति, जनार्दनं तर्पयन्ति; तेन चान्नेन देवेशे तृप्तिं गच्छन्ति देवताः।
Verse 39
पुनर्वर्षति पर्जन्यः प्रेषितो माधवेन च । तस्मात्पुण्या महौषध्यः संभवंति सुपुण्यदाः
पुनर्माधवप्रेषितः पर्जन्यः वर्षति; तस्मात् सुपुण्यदाः पुण्याः महौषध्यः संभवन्ति।
Verse 40
सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तेनान्नेन प्रजाः सर्वा वर्तंतेऽद्यापि नित्यशः
सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः समुत्पादयामास; तेनान्नेन प्रजाः सर्वा अद्यापि नित्यशो वर्तन्ते।
Verse 41
ऋषिभिश्चैव मिलितैर्दुग्धा चेयं वसुंधरा । पुनर्विप्रैर्महाभाग्यैः सत्यवद्भिः सुरैस्तथा
ऋषिभिः सह मिलितैः इयं वसुंधरा दुग्धा; पुनश्च महाभाग्यैः सत्यवद्भिः विप्रैः सुरैश्च तथा दुग्धा।
Verse 42
सोमो वत्सस्वरूपोभूद्दोग्धा देवगुरुः स्वयम् । ऊर्जं क्षीरं पयः कल्पं येन जीवंति चामराः
सोमः वत्सस्वरूपोऽभूत्, दोग्धा देवगुरुः स्वयम्; ततो ऊर्जस्वत् क्षीरं पयःकल्पं जातं, येन अमराः जीवन्ति।
Verse 43
तेषां सत्येन पुण्येन सर्वे जीवंति जंतवः । सत्यपुण्ये प्रवर्तंते ऋषिदुग्धा वसुंधरा
तेषां सत्येन पुण्येन सर्वे जन्तवो जीवन्ति; सत्यपुण्ये प्रवर्तते ऋषिदुग्धा वसुंधरा।
Verse 44
अथातः संप्रवक्ष्यामि यथा दुग्धा इयं धरा । पितृभिश्च पुरा वत्स विधिना येन वै तदा
अथातः संप्रवक्ष्यामि यथा पुरा पितृभिः वत्स विधिना इयं धरा दुग्धा, येन प्रकारेण तदा कृतम्।
Verse 45
सुपात्रं राजतं कृत्वा स्वधा क्षीरं सुधान्वितम् । परिकल्प्य यमं वत्सं दोग्धा चांतक एव सः
सुपात्रं राजतं कृत्वा स्वधाक्षीरं सुधान्वितम् परिकल्प्य, यमं वत्सं न्ययोजयत्; दोग्धा चान्तक एवाभूत्।
Verse 46
नागैः सर्पैस्ततो दुग्धा तक्षकं वत्समेव च । अलाबुपात्रमादाय विषं क्षीरं द्विजोत्तमाः
ततो नागैः सर्पैश्च दुग्धा, तक्षकं वत्समेव च कृत्वा; अलाबुपात्रमादाय द्विजोत्तमाः विषं क्षीररूपेणादुदुहुः।
Verse 47
नागानां तु तथा दोग्धा धृतराष्ट्रः प्रतापवान् । सर्पा नागा द्विजश्रेष्ठास्तेन वर्तंति चातुलाः
नागानां तु तथा दोग्धा प्रतापवान् धृतराष्ट्रः; हे द्विजश्रेष्ठ, तेन सर्पा नागाश्च अतुलतृप्त्या वर्तन्ते।
Verse 48
नागा वर्तंति तेनापि ह्यत्युग्रेण द्विजोत्तमाः । विषेण घोररूपेण सर्पाश्चैव भयानकाः
तेनैव हि द्विजोत्तमाः नागा अपि अत्युग्राः वर्तन्ते; सर्पाश्च घोररूपा भयानकाः विषेण समन्विताः।
Verse 49
तेनैव वर्तयंत्युग्रा महाकाया महाबलाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तत्पराक्रमाः
तेनैव ते जीवन्त्युग्राः महाकाया महाबलाः। तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तत्पराक्रमाः॥
Verse 50
अथातः संप्रवक्ष्यामि यथा दुग्धा वसुंधरा । असुरैर्दानवैः सर्वैः कल्पयित्वा द्विजोत्तमाः
અથાતः સંપ્રવક્ષ्यामि યथा दुग्धा वसुंधरा। असुरैर्दानवैः सर्वैः कल्पयित्वा द्विजोत्तमाः॥
Verse 51
पात्रमत्रान्नसदृशमायसं सर्वकामिकम् । क्षीरं मायामयं कृत्वा सर्वारातिविनाशनम्
पात्रमत्रान्नसदृशमायसं सर्वकामिकम्। क्षीरं मायामयं कृत्वा सर्वारातिविनाशनम्॥
Verse 52
तेषामभूत्स वै वत्सो विरोचनः प्रतापवान् । ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां मधुर्दोग्धा महाबलः
तेषामभूत्स वै वत्सो विरोचनः प्रतापवान्। ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां मधुर्दोग्धा महाबलः॥
Verse 53
तया हि मायया दैत्याः प्रवर्त्तंते महाबलाः । महाप्रज्ञा महाकाया महातेजः पराक्रमाः
तया हि मायया दैत्याः प्रवर्तन्ते महाबलाः। महाप्रज्ञा महाकाया महातेजः पराक्रमाः॥
Verse 54
तद्बलं पौरुषं तेषां तेन जीवंति दानवाः । तयैते माययाद्यापि सर्वमाया द्विजोत्तमाः
तद्बलं पौरुषं तेषां येन दानवजीवनम् । तया मायाबलेनैव अद्यापि सर्वमोहनम्, द्विजोत्तमाः ॥
Verse 55
प्रवर्तंते मितप्रज्ञास्ते तदेषामिदं बलम् । तथा तु दुग्धा यक्षैः सा सर्वाधारासु मेदिनी
मितप्रज्ञाः प्रवर्तन्ते—तदेषामिदं बलम् । तथा यक्षैर्दुग्धा भूमिः सर्वाधारा मेदिनी ॥
Verse 56
इति शुश्रुम विप्रेंद्राः पुराकल्पे महात्मभिः । अंतर्धानमयं क्षीरमयस्पात्रे सुविस्तरे
इति शुश्रुम विप्रेन्द्राः पुराकल्पे महात्मभिः । अन्तर्धानमयं क्षीरमयस्पात्रे सुविस्तरे ॥
Verse 57
वैश्रवणो महाप्राज्ञस्तदा वत्सः प्रकल्पितः । मणिधरस्य पिता पुण्यः प्राज्ञो बुद्धिमतां वरः
वैश्रवणो महाप्राज्ञस्तदा वत्सः प्रकल्पितः । मणिधरस्य पिता पुण्यः प्राज्ञो बुद्धिमतां वरः ॥
Verse 58
दोग्धा रजतनाभस्तु तस्याश्चासीन्महामतिः । सर्वज्ञः सर्वधर्मज्ञो यक्षराजसुतो बली
दोग्धा रजतनाभस्तु तस्याश्चासीन्महामतिः । सर्वज्ञः सर्वधर्मज्ञो यक्षराजसुतो बली ॥
Verse 59
अष्टबाहुर्महातेजा द्विशीर्षः सुमहातपाः । यक्षावर्तंत तेनापि सर्वदैव द्विजोत्तमाः
अष्टबाहुर्महातेजा द्विशीर्षः सुमहातपाः सः। तेन कारणेन, हे द्विजोत्तमाः, यक्षाः अपि सर्वदा जागरूकाः परिभ्रमन्ति स्म।
Verse 60
पुनर्दुग्धा इयं पृथ्वी राक्षसैश्च महाबलैः । तथा चैषा पिशाचैश्च सातुरैर्दग्धवारिभिः
पुनरियं पृथ्वी महाबलैः राक्षसैः तथा पिशाचैश्च दुग्धा। ते सातुराः, दग्धवारिभिः शुष्कीकृताः, क्लेशं प्राप्नुवन्ति स्म।
Verse 61
उत्प्लुतं नृकपालं तं शावपात्रमयः कृतम् । सुप्रजां भोक्तुकामास्ते तीव्रकोपपराक्रमाः
उत्प्लुतं तं नृकपालं शावपात्रमयं कृतम्। ते तीव्रकोपपराक्रमाः सुप्रजां भोक्तुकामाः तत्र स्थिताः।
Verse 62
दोग्धा रजतनाभस्तु तेषामासीन्महाबलः । सुमाली नाम वत्सश्च शोणितं क्षीरमेव च
तेषां मध्ये रजतनाभो नाम महाबलो दोग्धा आसीत्। सुमाली नाम वत्सश्च; क्षीरस्थाने शोणितमेव निष्पन्नम्।
Verse 63
रक्षांसि यातुधानाश्च पिशाचाश्च महाबलाः । यक्षास्तेन च जीवंति भूतसङ्घाश्च दारुणाः
रक्षांसि यातुधानाश्च पिशाचाश्च महाबलाः। तेनैव यक्षाः जीवन्ति, दारुणा भूतसङ्घाश्च।
Verse 64
गंधर्वैरप्सरोभिश्च पुनर्दुग्धा वसुंधरा । कृत्वा वत्सं सुविद्वांसं तैश्च चित्ररथं पुनः
पुनर्गन्धर्वैरप्सरोभिश्च वसुंधरा दुग्धा; सुविद्वांसं वत्सं कृत्वा, चित्ररथेन सह तैः पुनरेव दुग्धा।
Verse 65
दुदुहुः पद्मपात्रे तु गांधर्वं गीतसंकुलम् । सुरुचिर्नाम गंधर्वस्तेषामासीन्महामतिः
पद्मपात्रे तु ते दुदुहुः गानसंकुलं गान्धर्वं; तेषां मध्ये सुरुचिर्नाम गन्धर्वो महामतिरासीৎ।
Verse 66
दोग्धा पुण्यतमश्चैव तस्याश्च द्विजसत्तमाः । शुचिगीतं महात्मानः सुक्षीरं दुदुहुस्तदा
तदा पुण्यतमो दोग्धा, द्विजसत्तमाश्च महात्मानः, शुचिगीतं सुक्षीरं तस्याः दुदुहुः।
Verse 67
गंधर्वास्तेन जीवंति अन्याश्चाप्सरसस्तथा । पर्वतैश्च महापुण्यैर्दुग्धा चेयं वसुंधरा
तेनैव गन्धर्वा जीवन्ति, तथान्याश्चाप्सरसः; महापुण्यैः पर्वतैश्चेयं वसुंधरा दुग्धेवाभवत्।
Verse 68
रत्नानि विविधान्येव ओषधीश्चामृतोपमाः । वत्सश्चैव महाभागो हिमवान्परिकल्पितः
रत्नानि विविधान्येव, ओषधीश्चामृतोपमाः; वत्सश्च महाभागो हिमवान् परिकल्पितः।
Verse 69
मेरुर्दोग्धा च संजातः पात्रं कृत्वा तु शैलजम् । तेन क्षीरेण संवृद्धाः शैलाः सर्वे महौजसः
मेरुरेव दोग्धा अभवत्, शैलजं पात्रं कृतम्। तेन क्षीरेण संवृद्धाः सर्वे शैलाः महौजसः॥
Verse 70
पुनर्दुग्धा महावृक्षैः पुण्यैः कल्पद्रुमादिभिः । पालाशं पात्रामानिन्युश्छिन्नदग्धप्ररोहणम्
पुनर्दुग्धा महावृक्षैः पुण्यैः कल्पद्रुमादिभिः। पालाशं पात्रमानिन्युश्छिन्नदग्धप्ररोहणम्॥
Verse 71
शालो दुदोह पुष्पांगः प्लक्षो वत्सोऽभवत्तदा । गुह्यकैश्चारणैः सिद्धैर्विद्याधरगणैस्तदा
शालो दुदोह पुष्पाङ्गः, प्लक्षो वत्सोऽभवत्तदा। गुह्यकैश्चारणैः सिद्धैर्विद्याधरगणैस्तदा॥
Verse 72
दुग्धा चेयं सर्वधात्री सर्वकामप्रदायिनी । यं यमिच्छंति ये लोकाः पात्रवत्सविशेषणैः
दुग्धा चेयं सर्वधात्री सर्वकामप्रदायिनी। यं यमिच्छन्ति ये लोकाः पात्रवत्सविशेषणैः॥
Verse 73
तैस्तैस्तेषां ददात्येव क्षीरं सद्भावमीदृशम् । इयं धात्री विधात्री तु इयं श्रेष्ठा वसुंधरा
तैस्तैस्तेषां ददात्येव क्षीरं सद्भावमीदृशम्। इयं धात्री विधात्री तु इयं श्रेष्ठा वसुंधरा॥
Verse 74
सर्वकामदुघा धेनुरियं पुण्यैरलंकृता । इयं ज्येष्ठा प्रतिष्ठा तु इयं सृष्टिरियं प्रजा
इयं सर्वकामदुघा धेनुः पुण्यैः समलंकृता। इयं ज्येष्ठा प्रतिष्ठा हि; इयं सृष्टिरियं प्रजा॥
Verse 75
पावनी पुण्यदा पुण्या सर्वसस्य प्ररोहिणी । चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च
पावनी पुण्यदा पुण्या सर्वसस्यप्ररोहिणी। चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च॥
Verse 76
महालक्ष्मीरियं विद्या सर्वविश्वमयी सदा । सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वबीजप्ररोहिणी
महालक्ष्मीरियं विद्या सर्वविश्वमयी सदा। सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वबीजप्ररोहिणी॥
Verse 77
सर्वेषां श्रेयसां माता सर्वलोकधरा इयम् । पंचानामपि भूतानां प्रकाशो रूपमेव च
सर्वेषां श्रेयसां माता सर्वलोकधरा इयम्। पञ्चानामपि भूतानां प्रकाशो रूपमेव च॥
Verse 78
असीदियं समुद्रांता मेदिनीति परिश्रुता । मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसा समभिप्लुता
असीदियं समुद्रान्ता मेदिनीति परिश्रुता। मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसा समभिप्लुता॥
Verse 79
तेनेयं मेदिनी नाम प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः । ततोभ्युपगमात्प्राज्ञ पृथोर्वैन्यस्य सत्तमाः
तस्मादियं मेदिनीति ब्रह्मवादिभिरुदाहृता । ततोऽभ्युपगमात् प्राज्ञ पृथोर्वैन्यस्य सत्तमाः ॥
Verse 80
दुहितृत्वमनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते । तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठाः पालितेयं वसुंधरा
दुहितृत्वं समासाद्य देवी ‘पृथ्वी’ति कीर्त्यते । तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठाः पालितेयं वसुंधरा ॥
Verse 81
ग्रामाधारं गृहाणां च पुरपत्तनमालिनी । सस्याकरवती स्फीता सर्वतीर्थमयी द्विजाः
ग्रामाधारं गृहाणां च पुरपत्तनमालिनी । सस्याकरवती स्फीता सर्वतीर्थमयी द्विजाः ॥
Verse 82
एवं वसुमती देवी सर्वलोकमयी सदा । एवं प्रभावो राजेंद्रः पुराणे परिपठ्यते
एवं वसुमती देवी सर्वलोकमयी सदा । एवं प्रभावो राजेन्द्र पुराणे परिपठ्यते ॥
Verse 83
पृथुर्वैन्यो महाभागः सर्वकर्मप्रकाशकः । यथा विष्णुर्यथा ब्रह्मा यथा रुद्रः सनातनः
पृथुर्वैन्यो महाभागः सर्वकर्मप्रकाशकः । यथा विष्णुर्यथा ब्रह्मा यथा रुद्रः सनातनः ॥
Verse 84
नमस्कार्यास्त्रयो देवा देवाद्यैर्ब्रह्मवादिभिः । ब्राह्मणैरृषिभिः सर्वैर्नमस्कार्यो नृपोत्तमः
नमस्कारार्हास्त्रयो देवाः, देवाद्यैर्ब्रह्मवादिभिः सह। सर्वैर्ब्राह्मणैर्ऋषिभिश्च नमस्कार्यो नृपोत्तमः॥
Verse 85
वर्णानामाश्रमाणां यः स्थापकः सर्वलोकधृक् । पार्थिवैश्च महाभागैः पार्थिवत्वमिहेप्सुभिः
यो वर्णानामाश्रमाणां च स्थापकः सर्वलोकधृक्। स महाभागैः पार्थिवैः पार्थिवत्वमिहेप्सुभिः सेव्योऽन्वेष्यश्च॥
Verse 86
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । धनुर्वेदार्थिभिर्योधैः सदैव जयकांक्षिभिः
आदिराजः प्रतापवान् पृथुर्वैन्यो नमस्कार्यः। धनुर्वेदार्थिभिर्योधैः सदैव जयकांक्षिभिः परिवृतः॥
Verse 87
नमस्कार्यो महाराजो वृत्तिदाता महीभृताम् । एवं पात्रविशेषाश्च मया ख्याता द्विजोत्तमाः
नमस्कार्यो महाराजो वृत्तिदाता महीभृताम्। एवं पात्रविशेषाश्च मया ख्याता द्विजोत्तमाः॥
Verse 88
वत्सानां सुविशेषाश्च दोग्धॄणां भवदग्रतः । क्षीरस्यापि विशेषं तु यथोद्दिष्टं हि भूभुजा
वत्सानां सुविशेषाश्च दोग्धॄणां च भवदग्रतः। क्षीरस्यापि विशेषस्तु यथोद्दिष्टं हि भूभुजा वर्ण्यते॥
Verse 89
समाख्यातं तथाग्रे च भवतां वै यथार्थतः । धन्यं यशस्यमारोग्यं पुण्यं पापप्रणाशनम्
सम्यगिदं भवद्भ्यः पूर्वमेव यथार्थतः समाख्यातम्। एतद्धन्यं यशस्करमारोग्यदं पुण्यं पापप्रणाशनम्॥
Verse 90
पृथोर्वैन्यस्य चरितं यः शृणोति द्विजोत्तमाः । तस्य भागीरथी स्नानमहन्यहनि जायते
पृथोर्वैन्यस्य चरितं यः शृणोति द्विजोत्तमाः। तस्य भागीरथीस्नानफलमहन्यहनि जायते॥
Verse 91
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं प्रयाति सः
सर्वपापविशुद्धात्मा स विष्णुलोकं प्रयाति हि॥