Adhyaya 90
The Deeds of Cyavana (in the Context of Guru-tirtha Glorification)
अस्याध्याये सूतः कुञ्जलस्य वचनं निवेदयति—संशयनाशकं पापनाशकं चाख्यानं कथयिष्यामीति। ततः कथा देवेन्द्रसभां प्रति प्रवर्तते; नारद आगत्य विधिवत् अर्घ्यपाद्यासनैः पूज्यते। तत्र तीर्थानां विशेषशक्तिः—ब्रह्महत्यासुरापानगोहत्याहिरण्यस्तेयादिमहापातकानां नाशे—कथं भेदं करोतीति प्रश्नो जायते। इन्द्रः पृथिव्यां स्थितानि तीर्थानि आह्वयति; तानि देहवन्ति, तेजोमयानि, भूषणभूषितानि समागच्छन्ति। गङ्गानर्मदाद्याः सरितः, प्रयागपुष्करवाराणसीप्रभासावन्तीनैमिषादयः क्षेत्रविशेषाश्च नामतः कीर्त्यन्ते। इन्द्रः पृच्छति—किं महातीर्थं यत् प्रायश्चित्तं विना अपि घोरतमपापान् नाशयेत्? समागतानि तीर्थानि स्वसामान्यपुण्यप्रभावं स्वीकुर्वन्ति, किन्तु महापातकविषये स्वसीमां दर्शयन्ति; तथापि प्रयागं पुष्करम् अर्घतीर्थं वाराणसीं च परमविशेषफलदानीति प्रकाशयन्ति। अन्ते इन्द्रः स्तुत्या तानि प्रशंसति, तथा वेनप्रसङ्गेन गुरुतీर्थमहिम्ना च सम्बन्धं सूचयन् अध्यायः समाप्तिम् उपयाति।
Shlokas
Verse 1
सूतौवाच । एवमाकर्ण्य तत्सर्वं समुज्ज्वलस्य भाषितम् । कुंजलः स हि धर्मात्मा प्रत्युवाच सुतं प्रति
सूत उवाच—एवं समुज्ज्वलस्य भाषितं सर्वमाकर्ण्य धर्मात्मा कुंजलः सुतं प्रति प्रत्युवाच॥
Verse 2
कुंजल उवाच । संप्रवक्ष्याम्यहं तात श्रूयतां स्थिरमानसः । सर्वसंदेहविध्वंसं चरित्रं पापनाशनम्
कुंजल उवाच—संप्रवक्ष्याम्यहं तात, श्रूयतां स्थिरमानसः। सर्वसंदेहविध्वंसं चरित्रं पापनाशनम्॥
Verse 3
इंद्रलोके प्रववृते संवादो देव कौतुकः । सभायां तस्य देवस्य इंद्रस्यापि महात्मनः
इन्द्रलोके तदा देवकौतुकपूरितः संवादः प्रववृते। तस्य महात्मनः इन्द्रस्यापि सभायां स एव समारब्धः॥
Verse 4
देवं द्रष्टुं सहस्राक्षं नारदस्त्वरितं ययौ । समागतं सहस्राक्षः सूर्यतेजःसमप्रभम्
सहस्राक्षं देवं द्रष्टुं नारदस्त्वरितं ययौ। तत्र सहस्राक्षः सूर्यतेजःसमप्रभः समागतः॥
Verse 5
तं दृष्ट्वा हर्षमायातः समुत्थाय महामतिः । ददावर्घं च पाद्यं च भक्त्या प्रणतमानसः
तं दृष्ट्वा महामतिः हर्षमायातः समुत्थाय। भक्त्या प्रणतमानसः अर्घ्यं पाद्यं च ददौ॥
Verse 6
बद्धांजलिपुटोभूत्वा प्रणाममकरोत्तदा । आसने कोमले पुण्ये विनिवेश्य द्विजोत्तमम्
तदा बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणाममकरोत्। कोमले पुण्ये आसने द्विजोत्तमं विनिवेश्य पूजयामास॥
Verse 7
पप्रच्छ प्रणतो भूत्वा श्रद्धया परया युतः । कस्माच्चागमनं तेऽद्य कारणं वद सांप्रतम्
प्रणतो भूत्वा परया श्रद्धया युतः पप्रच्छ। ‘कस्मात् तेऽद्य आगमनं? कारणं सांप्रतम् वद’ इति॥
Verse 8
इत्युक्तो देवराजेन प्रत्युवाच महामुनिः । भवंतं द्रष्टुमायातः पृथिव्यास्तु पुरंदरः
इति देवराजेनोक्तः स महामुनिः प्रत्युवाच— “हे पुरन्दर, त्वं पृथिवीं द्रष्टुमिह आगतः।”
Verse 9
स्नात्वा पुण्यप्रदेशेषु तीर्थेषु च सुश्रद्धया । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य दृष्ट्वा तीर्थान्यनेकशः
पुण्यप्रदेशेषु तीर्थेषु च सुश्रद्धया स्नात्वा, देवान् पितॄंश्च समभ्यर्च्य, अनेकशः तीर्थानि दृष्टवान्।
Verse 10
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया पृच्छितं पुरा । देवेंद्र उवाच । दृष्टानि पुण्यतीर्थानि सुक्षेत्राणि त्वया मुने
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यत् त्वया पुरा पृच्छितम्। देवेन्द्र उवाच— “मुने, त्वया पुण्यतीर्थानि सुक्षेत्राणि च दृष्टानि।”
Verse 11
किं तीर्थं प्राप्य मुच्येत ब्रह्मघ्नो ब्रह्महत्यया । सुरापोमुच्यतेपापाद्गोघ्नोहेमापहारकः
किं तीर्थं प्राप्य ब्रह्मघ्नो ब्रह्महत्यापापात् मुच्येत? सुरापोऽपि पापात् मुच्यते केन, गोघ्नो हेमापहारकश्च?
Verse 12
स्वामिद्रोहान्महाभाग नारीहंता कथं सुखी । नारद उवाच । यानि कानि च तीर्थानि गयादीनि सुरेश्वर
स्वामिद्रोहात्, महाभाग, नारीहन्ता कथं सुखी? नारद उवाच— “सुरेश्वर, यानि कानि च तीर्थानि गयादीनि…”
Verse 13
तेषां नैव प्रजानामि विशेषं पापनाशनम् । सुपुण्यानि सुदिव्यानि पापघ्नानि समानि च
तेषां तीर्थानां पापनाशने विशेषो न मे ज्ञायते; सर्वाण्यपि सुपुण्यानि सुदिव्यानि पापघ्नानि समानीति।
Verse 14
सर्वाण्येव सुतीर्थानि जानाम्यहं पुरंदर । अविशेषं विशेषं वै नैव जानामि सांप्रतम्
पुरंदर, सर्वाण्येव सुतीर्थानि अहं जानामि; किंतु सांप्रतम् तेषां सामान्यं विशेषं च न मे ज्ञायते।
Verse 15
प्रत्ययं क्रियतां देव तीर्थानां गतिदायकम् । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं नारदस्य महात्मनः
देव, तीर्थानां गतिदायकं प्रत्ययं कुरु; इति महात्मनः नारदस्य वाक्यम् आकर्ण्य।
Verse 16
समाहूतानि चेंद्रेण तीर्थानि भूगतानि च । मूर्तिवर्तीनि दिव्यानि समायातानि शासनात्
इन्द्रेण समाहूतानि तीर्थानि भूगतानि च; मूर्तिवर्तीनि दिव्यानि शासनात् समाययुः।
Verse 17
बद्धांजलीनि दिव्यानि भूषितानि सुभूषणैः । दिव्यांबराणि स्निग्धानि तेजोवंति च सुव्रत
बद्धाञ्जलीनि दिव्यानि सुभूषणैर्भूषितानि; दिव्याम्बराणि स्निग्धानि तेजोवन्ति च, सुव्रत।
Verse 18
स्त्रीपुंसोश्च स्वरूपाणि कृतानि च विशेषतः । हेमचंदनकाशानि दिव्यरूपधराणि च
स्त्रीपुंसोश्च विशेषेण स्वरूपाणि निर्मितानि; हेमचन्दनकान्तीनि दिव्यरूपधराणि च।
Verse 19
मुक्ताफलस्यवर्णेन प्रभासंति नरेश्वर । तप्तकांचनवर्णानि सारुण्यानि च तत्र वै
मुक्ताफलवर्णेन ते प्रभासन्ति नरेश्वर; तप्तकाञ्चनवर्णानि सारुण्यानि च तत्र वै।
Verse 20
कति शुक्ल सुपीतानि प्रभावंति सभांतरे । कानि पद्मनिभान्येव मूर्तिवर्तीनि तानि तु
कति शुक्लसुपीतानि सभान्तरे प्रभावन्ति; कानि पद्मनिभान्येव मूर्तिमन्ति तानि तु।
Verse 21
सूर्यतेजः प्रकाशानि तडित्तेजः समानि च । पावकाभानि चान्यानि प्रभासंति सभांतरे
सूर्यतेजःप्रकाशानि तडित्तेजःसमानि च; पावकाभानि चान्यानि प्रभासन्ति सभान्तरे।
Verse 22
सर्वाभरणशोभाढ्यैः प्रशोभंते नरेश्वर । हारकंकणकेयूरमालाभिस्तु सुचंदनैः
सर्वाभरणशोभाढ्यैः प्रशोभन्ते नरेश्वर; हारकङ्कणकेयूरमालाभिस्तु सुचन्दनैः।
Verse 23
दिव्यचंदनदिग्धानि सुरभीणि गुरूणि च । कमंडलुकराण्येव आयातानि सभांतरे
दिव्यचन्दनलेपितानि सुरभिणि गुरूणि च कमण्डलुकराण्येव सभामध्ये समाययुः।
Verse 24
गंगा च नर्मदा पुण्या चंद्रभागा सरस्वती । देविका बिंबिका कुब्जा कुंजला मंजुला श्रुता
गङ्गा च नर्मदा पुण्या चन्द्रभागा सरस्वती। देविका बिम्बिका कुब्जा कुञ्जला मञ्जुला श्रुता॥
Verse 25
रंभा भानुमती पुण्या पारा चैव सुघर्घरा । शोणा च सिंधुसौवीरा कावेरी कपिला तथा
रम्भा भानुमती पुण्या पारा चैव सुघर्घरा। शोणा च सिन्धुसौवीरा कावेरी कपिला तथा॥
Verse 26
कुमुदा वेदनदी पुण्या सुपुण्या च महेश्वरी । चर्मण्वती तथा ख्याता लोपा चान्या सुकौशिकी
कुमुदा वेदनदी पुण्या सुपुण्या च महेश्वरी। चर्मण्वती तथा ख्याता लोपा चान्या सुकौशिकी॥
Verse 27
सुहंसी हंसपादा च हंसवेगा मनोरथा । सुरुथास्वारुणा वेणा भद्र वेणा सुपद्मिनी
सुहंसी हंसपादा च हंसवेगा मनोरथा। सुरुथा स्वारुणा वेणा भद्रा वेणा सुपद्मिनी॥
Verse 28
नाहलीसुमरी चान्या पुण्या चान्या पुलिंदिका । हेमा मनोरथा दिव्या चंद्रिका वेदसंक्रमा
नाहलीसुमरी चान्या पुण्या चान्या पुलिन्दिका । हेमा मनोरथा दिव्या चन्द्रिका वेदसंक्रमा ॥
Verse 29
ज्वालाहुताशनी स्वाहा काला चैव कपिंजला । स्वधा च सुकला लिंगा गंभीरा भीमवाहिनी
ज्वालाहुताशनी स्वाहा काला चैव कपिञ्जला । स्वधा च सुकला लिङ्गा गम्भीरा भीमवाहिनी ॥
Verse 30
देवद्रीची वीरवाहा लक्षहोमा अघापहा । पाराशरी हेमगर्भा सुभद्रा वसुपुत्रिका
देवद्रीची वीरवाहा लक्षहोमा अघापहा । पाराशरी हेमगर्भा सुभद्रा वसुपुत्रिका ॥
Verse 31
एता नद्यो महापुण्या मूर्तिमत्यो नरेश्वर । सर्वाभरणशोभाढ्याः कुंभहस्ताः सुपूजिताः
एता नद्यः महापुण्याः मूर्तिमत्यो नरेश्वर । सर्वाभरणशोभाढ्याः कुम्भहस्ताः सुपूजिताः ॥
Verse 32
प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घदीर्घो मनोरथा । वाराणसी महापुण्या ब्रह्महत्या व्यपोहिनी
प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घदीर्घो मनोरथा । वाराणसी महापुण्या ब्रह्महत्या व्यपोहिनी ॥
Verse 33
द्वारावती प्रभासश्च अवंती नैमिषस्तथा । चंडकश्च महारत्नो महेश्वरकलेश्वरौ
द्वारावती प्रभासश्च अवन्ती नैमिषस्तथा । चण्डकश्च महारत्नो महेश्वरकलेश्वरौ ॥
Verse 34
कलिंजरो ब्रह्मक्षेत्रं माथुरो मानवाहकः । मायाकांती तथान्यानि दिव्यानि विविधानि च
कलिंजरो ब्रह्मक्षेत्रं माथुरो मानवाहकः । मायाकान्ती तथान्यानि दिव्यानि विविधानि च ॥
Verse 35
अष्टषष्टिः सुतीर्थानि नदीनां शतकोटयः । गोदावरीमुखाः सर्वा समायातास्तदाज्ञया
अष्टषष्टिः सुतीर्थानि नदीनां शतकोटयः । गोदावरीमुखाः सर्वा समायातास्तदाज्ञया ॥
Verse 36
द्वीपानां तु समस्तानि सुतीर्थानि महांति च । मूर्तिलिंगधराण्येव सहस्राक्षं सुरेश्वरम्
द्वीपानां तु समस्तानि सुतीर्थानि महान्ति च । मूर्तिलिङ्गधराण्येव सहस्राक्षं सुरेश्वरम् ॥
Verse 37
समाजग्मुः समस्तानि तदादेशकराणि च । प्रणेमुर्देवदेवेशं नतशीर्षाणि सर्वशः
समाजग्मुः समस्तानि तदादेशकराणि च । प्रणेमुर्देवदेवेशं नतशीर्षाणि सर्वशः ॥
Verse 38
सूत उवाच । तैः प्रोक्तं तु महातीर्थैर्देवराजं यशस्विनम् । कस्मात्त्वया समाहूता देवदेव वदस्व नः
सूत उवाच—ततः तैर्महातीर्थैः प्रोक्तो देवराजो यशस्वी—“देवदेव, त्वया वयं कस्मात् समाहूताः? नः वद।”
Verse 39
ब्रूहि नः कारणं सर्वं नमस्तुभ्यं सुराधिप । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं देवराजोभ्यभाषत
“सर्वं कारणं नः ब्रूहि, सुराधिप; तुभ्यं नमः।” इति तद्वाक्यमाकर्ण्य देवराजोऽभ्यभाषत।
Verse 40
कः समर्थो महातीर्थो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् । गोवधाख्यं महापापं स्त्रीवधाख्यमनुत्तमम्
कः समर्थो महातीर्थो ब्रह्महत्यापापं व्यपोहितुम्, तथा गोवधाख्यं महापापं, स्त्रीवधाख्यं चानुत्तमम्?
Verse 41
स्वामिद्रोहाच्च संभूतं सुरापानाच्च दारुणम् । हेमस्तेयात्तथा जातं गुरुनिंदा समुद्भवम्
स्वामिद्रोहात् च संभूतं, सुरापानात् च दारुणम्; हेमस्तेयात् तथा जातं, गुरुनिन्दासमुद्भवम्।
Verse 42
भ्रूणहत्यां महाघोरां नाशयेत्कः समर्थवान् । राजद्रोहान्महापापं बहुपीडाप्रदायकम्
भ्रूणहत्यां महाघोरां नाशयेत् कः समर्थवान्? राजद्रोहात् महापापं बहुपीडाप्रदायकम्।
Verse 43
मित्रद्रोहात्तथा चान्यदन्यद्विश्वासघातकम् । देवभेदं तथा चान्यं लिंगभेदमतः परम्
मित्रद्रोहश्च तथा विश्वासघातकमन्यदपि कर्म । देवेषु भेदजननं तथा लिङ्गभेदः परतः स्मृतः ॥
Verse 44
वृत्तिच्छेदं च विप्राणां गोप्रचारप्रणाशनम् । आगारदहनं चान्यद्गृहदीपनकं तथा
विप्राणां वृत्तिच्छेदं गोप्रचारप्रणाशनम् । आगारदहनमन्यच्च गृहदीपनकं तथा ॥
Verse 45
षोडशैते महापापा अगम्यागमनं तथा । स्वामित्यागात्समुद्भूतं रणस्थानात्पलायनात्
षोडशैते महापापा अगम्यागमनं तथा । स्वामित्यागसमुद्भूतं रणस्थानात्पलायनम् ॥
Verse 46
एतानि नाशयेत्को वै समर्थस्तीर्थौत्तमः । समर्थो भवतां मध्ये प्रायश्चित्तं विना ध्रुवम्
एतानि नाशयेत्को वै समर्थस्तीर्थौत्तमः । भवतां मध्ये समर्थोऽस्ति प्रायश्चित्तं विना ध्रुवम् ॥
Verse 47
पश्यतां देवतानां च नारदस्य च पश्यतः । ब्रुवंतु सर्वे संचिंत्य विचार्यैवं सुनिश्चितम्
पश्यतां देवतानां च नारदस्य च पश्यतः । ब्रुवन्तु सर्वे संचिन्त्य विचार्यैवं सुनिश्चितम् ॥
Verse 48
एवमुक्ते शुभे वाक्ये देवराज्ञामहात्मना । संमंत्र्य तीर्थराजेन प्रोचुः शक्रं सभागतम्
एवमुक्ते शुभे वाक्ये देवराज्ञा महात्मना । तीर्थराजेन संमन्त्र्य शक्रं सभागतं प्रोचुः ॥
Verse 49
तीर्थान्यूचुः । श्रूयतामभिधास्यामो देवराज नमोस्तु ते । संति वै सर्वतीर्थानि सर्वपापहराणि च
तीर्थान्यूचुः— श्रूयतामभिधास्यामो देवराज नमोऽस्तु ते । सन्ति वै सर्वतीर्थानि सर्वपापहराणि च ॥
Verse 50
ब्रह्महत्यादिकान्यांश्च त्वया प्रोक्तान्सुरेश्वर । महाघोरान्सुदीप्तांश्च नाशितुं नैव शक्नुमः
ब्रह्महत्यादिकान्यांश्च त्वया प्रोक्तान्सुरेश्वर । महाघोरान्सुदीप्तांश्च नाशितुं नैव शक्नुमः ॥
Verse 51
प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घतीर्थमनुत्तमम् । वाराणसी महाभाग समर्था पापनाशिनी
प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घतीर्थमनुत्तमम् । वाराणसी महाभाग समर्था पापनाशिनी ॥
Verse 52
महापातकनाशार्थे चत्वारोमितविक्रमाः । उपपातकनाशार्थं चत्वारोमितविक्रमाः
महापातकनाशार्थे चत्वारो मितविक्रमाः । उपपातकनाशार्थं चत्वारो मितविक्रमाः ॥
Verse 53
सृष्टा धात्रा च देवेंद्र पुष्कराद्या महाबलाः । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं तीर्थानां सुरराट् ततः
हे देवेंद्र, धात्रा सृष्टानि तीर्थानि महाबलानि पुष्करादीनि। तेषां तीर्थानां विषये तद्वचनं श्रुत्वा ततः सुरराट् (इन्द्रः) प्रत्यवदत्/प्रवृत्तः।
Verse 54
हर्षेण महताविष्टस्तेषां स्तोत्रं चकार सः
सः महता हर्षेणाविष्टः तेषां स्तोत्रं चकार।
Verse 90
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये । च्यवनचरित्रे नवतितमोऽध्यायः
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नवतितमोऽध्यायः समाप्तः।