Adhyaya 120

Verse 1

कुंजल उवाच । कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः

कुञ्जल उवाच—कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम्। सर्वकामसमृद्ध्यर्थं ततो नारदः अपश्यत्॥

Verse 2

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः। कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्॥

Verse 3

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः। दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः॥

Verse 4

सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम्

भद्रे, विष्णुतेजःसमुद्भवे त्वां प्रति स सुखेन स्थीयसे किमिति, अनामयं च किमिति पप्रच्छ; आशीर्भिरभिनन्द्य तां सम्यगर्चयामास।

Verse 5

कामोदोवाच । प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम्

कामदोवाच—भवतां विष्णोः प्रसादात् अहं सुखेन वर्तयामि। महाप्राज्ञ, कथयस्व; त्वमेव प्रश्नोत्तरकारणम्।

Verse 6

महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः

मुनिपुङ्गव, ममाङ्गे महामोहः समुत्पन्नः; स सर्वलोकान् व्याप्य ममाङ्गे मतिनाशकः जातः।

Verse 7

तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने

तस्मात् निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते। सुप्तया मया, मुने, दारुणः स्वप्नो वै दृष्टः।

Verse 8

केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति

द्विजसत्तम, केनापि उक्तः सन् स समेत्य पुरतोऽतिष्ठत्; अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः ततः संसारं गमिष्यति।

Verse 9

तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः

ततः प्रभृति दुःखेन व्याप्तोऽहं महामते । तस्य मे कारणं ब्रूहि त्वं हि ज्ञानवतां वरः ॥

Verse 10

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः ॥

Verse 11

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुन्दरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः ॥

Verse 12

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यथा ते प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे ॥

Verse 13

महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात्

महावातान्दोलनैश्च चलन्त्यापो वरानने । त्रुटन्त्यम्बुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसञ्चयात् ॥

Verse 14

बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै

शुभे, एते निर्मलाम्बुकणाः बहिरेव पतन्ति; पुनश्च लयं प्रयान्ति—कदा दृश्याः कदा अदृश्याः भवन्ति वै।

Verse 15

तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः

तद्वत् स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते—शृणु भामिनि। आत्मा शुद्धो विरक्तश्च रागद्वेषविवर्जितः।

Verse 16

पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते

पञ्चभूतात्मकं देहभावं मुषित्वैव सुनिश्चलः। षड्विंशतितत्त्वानां मध्ये चैष विराजते।

Verse 17

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः सङ्गतिं गतः। तद्भावैर्वायुरूपैश्च स्थानतः चलति यदा।

Verse 18

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते। अन्तरात्मा शुभं नाम तस्यैव प्रकथ्यते।

Verse 19

पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते

शुभे! यथा पयसः पृथग्भूताः अम्बुकणाः भिन्ना इव दृश्यन्ते, तथा आत्मनः अन्तःस्थितं तेजः—अन्तरात्मा—भिन्नतया प्रकथ्यते।

Verse 20

स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः

स एव पृथ्वी, स एव वायुः, स चाकाशमेव; स एव तोयं, स एव वह्निरिव दीप्यते—एते पञ्च पुरा आदौ कृताः।

Verse 21

आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते

आत्मनस्तेजसः जाताः भूताः मलरूपा इव महात्मनः; तस्य संगतिं प्राप्य तेऽपि एकत्वमेव प्रयान्ति।

Verse 22

स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने

वरानने! स्वात्मभावप्रदोषेण ते नाशं यान्ति; ततः पुनः पुनः अन्यं पिण्डं देहं च इच्छन्ति।

Verse 23

तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते

तेषां एषः क्रीडाविहारः सृष्टिसम्बन्धकारणम्; उदके तरङ्गवत् जायते च पुनर्विलीयते।

Verse 24

पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः

पुनर्भवति पुनर्हीयते तादृशं वस्तु पुनः पुनः। अपां रूपपरिवर्तनं दृष्टान्तः; तद्वदेषामपि न संशयः॥

Verse 25

आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च

आत्मा न नश्यति देवि; तेजो वायुरपि न नश्यति। न नश्यतः धराकाशौ, न नश्यन्त्याप एव च॥

Verse 26

पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः

पञ्चैवात्मना सार्धं प्रभवन्ति प्रयान्ति च। आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः॥

Verse 27

पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः

पिण्ड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च। विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः॥

Verse 28

प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च

प्राणाः प्रयान्ति वै पिण्डात् पञ्चपञ्चात्मकाः द्विज। पिण्डान्ते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च॥

Verse 29

अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते

यथाग्नेः स्फुलिङ्गः प्रकटो भूत्वा प्रकाशते, तथैवान्तरात्मा प्रकाशमायाति; तस्मादेव दृश्यादृश्यं जगत् प्रजायते।

Verse 30

शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः

शुद्धात्मा परं ब्रह्मैव, सदा जागर्ति नित्यशः; किन्त्वन्तरात्मा प्रकृतेर्महागुणैः प्रबद्धो भवति।

Verse 31

अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति

अन्नाहारेण संपुष्टोऽन्तरात्मा सुखं व्रजेत्; सुसुखात् संजायते मोहः, तस्मान्मनः प्रमुह्यति।

Verse 32

पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति

पश्चात् तामसी निद्रा संजायते लयवर्द्धिनी; नाडीमार्गेण यः सूर्यः मेरुमुल्लङ्घ्य गच्छति।

Verse 33

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः; विषयान्धकारैर्मुक्तोऽन्तरात्मा तु प्रकाशते।

Verse 34

भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते

भावैस्तत्त्वात्मकैः पञ्चतत्त्वैः प्रपोषितैः, पूर्वजन्मस्थितैः पिण्डैः सह अन्तरात्मा बद्धा वह्यते।

Verse 35

स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते

संसारमध्ये दोषैर्बद्धा अन्तरात्मा, महामते, कदाचिदुच्चं कदाचिन्नीचं स्थानं प्राप्य प्रणीयते।

Verse 36

कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते

जीवात्मा कायं रक्षति, मध्यगः सन् पश्चात् तिष्ठति; उदानः तीव्रं स्फुरति, तस्मात् शब्दः प्रजायते।

Verse 37

शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्

शुष्का भस्त्रा वायुपूरिता यथा श्वासं करोति, तथा शब्दवशात् उदानः बलात् श्वासं प्रवर्तयति।

Verse 38

आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते

आत्मप्रभावेण उदानो बलवान् भवति; एवं कायः प्रमुग्धो मृतकल्पः प्रजायते।

Verse 39

ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति

ततः सा निद्रा महामाया तस्याङ्गेषु विचरति। हृदि कण्ठे तथास्ये च नासिकाग्रे प्रतिष्ठते॥

Verse 40

बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः

बाहू संकुच्य सुस्थित्वा हृद्गतो नाभिमण्डले। आत्मप्रभावतो वायुरुदानो नाम कथ्यते॥

Verse 41

प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः

स प्रजायते महातीव्रो बलरोधं करोति च। यथा रज्ज्वा दृढं बद्धो दारुकीलधरः स्थितः॥

Verse 42

तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने

तथैवात्मासु संलग्नः प्राणवायुरसंशयः। अन्तरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने॥

Verse 43

बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति

बुद्धिवद्रोहिते भद्रे अन्तरात्मा प्रधावति। पूर्वजन्मार्जितान् वासान् स्मृत्वा तत्रैव धावति॥

Verse 44

तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति

तत्र संस्थितो महाप्राज्ञः स्वेच्छया पुनरपि रमते। एवं नानाविधान् स्वप्नान् अन्तरात्मा प्रपश्यति॥

Verse 45

उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति

उत्तमान् च विरुद्धान् च कर्मयुक्तान् प्रपश्यति। गिरीन् तथा सुदुर्गान् च उच्चावचान् प्रपश्यति॥

Verse 46

तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति

तदेव वातिकं विद्धि कफवत् तद्वदाम्यहम्। जलं नदीं तडागं च पयःस्थानानि पश्यति॥

Verse 47

अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्

अग्निं च पश्यते देवि बहुकाञ्चनमुत्तमम्। तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्॥

Verse 48

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च। कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः॥

Verse 49

स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति

स्वप्नस्याप्यवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यं च वरारोहे विष्णोरेव भविष्यति ॥

Verse 50

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः ॥