Adhyaya 86

Verse 1

कुंजल उवाच । तस्यास्तु चेष्टितं वत्स दिव्या देव्या वदाम्यहम् । पूर्वजन्मकृतं सर्वं तन्मे निगदतः शृणु

कुञ्जल उवाच—वत्स, तस्याः दिव्यदेव्याः चेष्टितं अहं वदामि। पूर्वजन्मकृतं सर्वं मया निगद्यमानं शृणु॥

Verse 2

अस्ति वाराणसी पुण्या नगरी पापनाशिनी । तस्यामास्ते महाप्राज्ञः सुवीरो नाम नामतः

अस्ति वाराणसी पुण्या नगरी पापनाशिनी। तस्यामासीत् महाप्राज्ञः सुवीरो नाम विश्रुतः॥

Verse 3

वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धनधान्यसमाकुलः । तस्य भार्या महाप्राज्ञ चित्रा नाम सुविश्रुता

वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धनधान्यसमन्वितः। तस्य भार्या महाप्राज्ञा चित्रा नाम सुविश्रुता॥

Verse 4

कुलाचारं परित्यज्य अनाचारेण वर्तते । न मन्यते हि भर्तारं स्वैरवृत्त्या प्रवर्तते

कुलाचारं परित्यज्य अनाचारेण वर्तते। न मन्यते हि भर्तारं स्वैरवृत्त्या प्रवर्तते॥

Verse 5

धर्मपुण्यविहीना तु पापमेव समाचरेत् । भर्तारं कुत्सते नित्यं नित्यं च कलहप्रिया

धर्मपुण्यविहीना तु पापमेव समाचरेत्। भर्तारं कुत्सते नित्यं नित्यं च कलहप्रिया॥

Verse 6

नित्यं परगृहे वासो भ्रमते सा गृहे गृहे । परच्छिद्रं समापश्येत्सदा दुष्टा च प्राणिषु

नित्यं परगृहे वासं कुर्वती सा गृहे गृहे भ्रमति। परदोषच्छिद्राणि सदा समालोक्य प्राणिषु नित्यं दुष्टभावा भवति॥

Verse 7

साधुनिंदापरा दुष्टा सदा हास्यकरा च सा । अनाचारां महापापां ज्ञात्वा वीरेण निंदिता

साधुनिन्दापरा दुष्टा सदा हास्यकरा च सा। अनाचारां महापापां ज्ञात्वा वीरेण सा निन्दिता॥

Verse 8

स तां त्यक्त्वा महाप्राज्ञ उपयेमे महामतिः । अन्य वैश्यस्य वै कन्यां तया सह प्रवर्तते

स तां त्यक्त्वा महाप्राज्ञो महामतिरुपयेमे। अन्यवैश्यस्य कन्यां वै तया सह प्रवर्तते॥

Verse 9

धर्माचारेण पुण्यात्मा सत्यधर्ममतिः सदा । निरस्ता तेन सा चित्रा प्रचंडा भ्रमते महीम्

धर्माचारेण पुण्यात्मा सत्यधर्ममतिः सदा। निरस्ता तेन सा चित्रा प्रचण्डा भ्रमते महीम्॥

Verse 10

दुष्टानां संगतिं प्राप्ता नराणां पापिनां सदा । दूतीकर्म चकाराथ सा तेषां पापनिश्चया

दुष्टपापिनराणां संगतिं प्राप्ता सदा। पापनिश्चया सा तेषां दूतीकर्म चकार ह॥

Verse 11

गृहभंगं चकाराथ साधूनां पापकारिणी । साध्वीं नारीं समाहूय पापवाक्यैः सुलोभयेत्

अथ सा पापकारिणी साधूनां गृहभङ्गं चकार। साध्वीं नारीं समाहूय पापवाक्यैः सुलोभयामास॥

Verse 12

धर्मभंगं चकाराथ वाक्यैः प्रत्ययकारकैः । साधूनां सा स्त्रियं चित्रा अन्यस्मै प्रतिपादयेत्

अथ सा प्रत्ययकारकैर्वाक्यैर्धर्मभङ्गं चकार। सा चित्रा साधूनां स्त्रियमन्यस्मै प्रतिपादयामास॥

Verse 13

एवं गृहशतं भग्नं चित्रया पापनिश्चयात् । संग्रामं सा महादुष्टाऽकारयत्पतिपुत्रकैः

एवं चित्रायाः पापनिश्चयात् गृहशतं भग्नम्। सा महादुष्टा पतिपुत्रकैः संग्राममकारयत्॥

Verse 14

मनांसि चालयेत्पापा पुरुषाणां स्त्रियः प्रति । अकारयच्च संग्रामं यमग्रामविवर्धनम्

सा पापा पुरुषाणां मनांसि स्त्रियः प्रति चालयामास। यमग्रामविवर्धनं संग्रामं चाकारयत्॥

Verse 15

एवं गृहशतं भंक्त्वा पश्चात्सा निधनं गता । शासिता यमराजेन बहुदंडैः सुनंदन

एवं गृहशतं भङ्क्त्वा पश्चात्सा निधनं गता। सुनन्दन, सा यमराजेन बहुदण्डैः शासिता॥

Verse 16

अभोजयत्सुनरकान्रौरवांस्तरणेः सुतः । पाचिता रौरवे चित्रा चित्राः पीडाः प्रदर्शिताः

तरणेः सुतः सूनरकान् रौरवान् भयानकान् तान् अभोजयत्। रौरवे सा दग्धा, नानाविधाश्च चित्राः घोराः पीडाः प्रदर्शिताः॥

Verse 17

यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते । तया गृहशतं भग्नं चित्रया पापनिश्चयात्

यादृशं कर्म क्रियते तादृशं फलम् अवश्यं परिभुज्यते। चित्रया पापनिश्चयात् तया गृहशतं भग्नम्॥

Verse 18

तत्तत्कर्मविपाकोऽयं तया भुक्तो द्विजोत्तम । यस्माद्गृहशतं भग्नं तस्माद्दुःखं प्रभुंजति

द्विजोत्तम, एष एव तत्तत्कर्मविपाकः—तया भुक्तः। यस्मात् गृहशतं भग्नं, तस्मात् सा दुःखं प्रभुञ्जते॥

Verse 19

विवाहसमये प्राप्ते दैवं च पाकतां गतम् । प्राप्ते विवाहसमये भर्ता मृत्युं प्रयाति च

विवाहसमये प्राप्ते दैवमपि पाकतां गतम्। विवाहकाले प्राप्ते भर्ता अपि मृत्युं प्रयाति॥

Verse 20

यथा गृहशतं भग्नं तथा वरशतं मृतम् । स्वयंवरे तदा वत्स विवाहे चैकविंशतिः

यथा गृहशतं भग्नं तथा वरशतं मृतम्। तदा स्वयंवरे वत्स, विवाहे चैकविंशतिः॥

Verse 21

दिव्या देव्या मया ख्यातं यथा मे पृच्छितं त्वया । एतत्ते सर्वमाख्यातं तस्याः पूर्वविचेष्टितम्

दिव्ये देवि, यथा त्वया मम पृष्टं तथा मया ख्यातम्। एतत्सर्वं तुभ्यं सम्यगाख्यातं—तस्याः पूर्वकृत्यं पूर्वविचेष्टितं च॥

Verse 22

उज्ज्वल उवाच । दिव्या देव्यास्त्वया ख्यातं यत्पूर्वं पूर्वचेष्टितम् । तथा पापं कृतं घोरं गृहभंगाख्यमेव च

उज्ज्वल उवाच—दिव्ये देवि, त्वया पूर्वं यत्पूर्वचेष्टितं ख्यातम्। तथा गृहभङ्गाख्यं घोरं पापकर्मापि कृतं कथितम्॥

Verse 23

प्लक्षद्वीपस्य भूपस्य दिवोदासस्य वै सुता । केन पुण्यप्रभावेण तया प्राप्तं महाकुलम्

प्लक्षद्वीपस्य भूपस्य दिवोदासस्य वै सुता सा। केन पुण्यप्रभावेण तया प्राप्तं महाकुलम्॥

Verse 24

एतन्मे संशयं तात तदेतत्प्रब्रवीतु मे । एवं पापसमाचारा कथं जाता नृपात्मजा

एतन्मे संशयं तात, तदेतत्प्रब्रवीतु मे। एवं पापसमाचारा कथं जाता नृपात्मजा॥

Verse 25

कुंजल उवाच । चित्रायाश्चेष्टितं पुण्यं तत्सर्वं प्रवदाम्यहम् । श्रूयतामुज्ज्वल सुत चित्रया यत्कृतं पुरा

कुञ्जल उवाच—चित्रायाश्चेष्टितं पुण्यं तत्सर्वं प्रवदाम्यहम्। श्रूयतामुज्ज्वलसुत, चित्रया यत्कृतं पुरा॥

Verse 26

भ्रममाणो महाप्राज्ञः कश्चित्सिद्धः समागतः । कुचैलो वस्त्रहीनश्च संन्यासी स च दंडधृक्

भ्रममाणो महाप्राज्ञः कश्चित् सिद्धः समागतः। कुचैलो वस्त्रहीनश्च संन्यासी दण्डधृक् च सः॥

Verse 27

कौपीनेन समायुक्तः पाणिपात्रो दिगंबरः । गृहद्वारं समाश्रित्य चित्रायाः परिसंश्रितः

कौपीनेन समायुक्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः। गृहद्वारं समाश्रित्य चित्रायाः परिसंश्रितः॥

Verse 28

स मौनी सर्वमुंडस्तु विजितात्मा जितेंद्रियः । निराहारो जिताहारः सर्वतत्त्वार्थदर्शकः

स मौनी सर्वमुण्डस्तु विजितात्मा जितेन्द्रियः। निराहारो जिताहारः सर्वतत्त्वार्थदर्शकः॥

Verse 29

दूराध्वानपरिश्रांत आतपाकुलमानसः । श्रमेण खिद्यमानश्च तृषाक्रांतः सुपुत्रक

दूराध्वानपरिश्रान्तः आतपाकुलमानसः। श्रमेण खिद्यमानश्च तृषाक्रान्तः सुपुत्रक॥

Verse 30

चित्रा द्वारं समाश्रित्य च्छायामाश्रित्य संस्थितः । तया दृष्टो महात्मा स चित्रया श्रमपीडितः

चित्राद्वारं समाश्रित्य छायामाश्रित्य संस्थितः। तया दृष्टो महात्मा स चित्रया श्रमपीडितः॥

Verse 31

सेवां चक्रे च चित्रा सा तस्यैव सुमहात्मनः । पादप्रक्षालनं कृत्वा दत्वा आसनमुत्तमम्

चित्रा सा तस्य सुमहात्मनः सेवां चकार; पादौ प्रक्षाल्य तस्मै उत्तमम् आसनं ददौ।

Verse 32

आस्यतामासने तात सुखेनापि सुकोमले । क्षुधापनोदनार्थं हि भुज्यतामन्नमुत्तमम्

तात, सुकोमले सुखे आसने उपविश; क्षुधापनोदनार्थं हि उत्तमम् अन्नं भुङ्क्ष्व।

Verse 33

स्वेच्छया परितुष्टश्च शीतलं सलिलं पिब । एवमुक्त्वा तथा कृत्वा देववत्पूज्य तं सुत

स्वेच्छया शीतलं सलिलं पिब, परितुष्टो भव; इत्युक्त्वा तथा कृत्वा तं देववत् पूजयामास, सुत।

Verse 34

अंगसंवाहनं कृत्वा नाशितश्रम एव च । तयोक्तो हि महात्मा स भुक्त्वा पीत्वा द्विजोत्तम

अङ्गसंवाहनं कृत्वा श्रमं नाश्य च; तयोः प्रार्थितः स महात्मा द्विजोत्तमः भुक्त्वा पीत्वा च।

Verse 35

एवं संतोषितः सिद्धस्तया तत्त्वार्थदर्शकः । संतुष्टः सर्वधर्मात्मा किंचित्कालं स्थिरोभवत्

एवं तया संतोषितः सिद्धः स तत्त्वार्थदर्शकः; सर्वधर्मात्मा संतुष्टः किंचित्कालं स्थिरोऽभवत्।

Verse 36

स्वेच्छया स गतो विप्रो महायोगी यथागतम् । गते तस्मिन्महाभागे सिद्धे चैव महात्मनि

स्वेच्छया स विप्रो महायोगी यथागतम् एव जगाम। तस्मिन् महाभागे सिद्धे महात्मनि गते सति…

Verse 37

सा चित्रा मरणं प्राप्ता स्वकर्मवशमागता । शासिता धर्मराजेन महादंडैः सुदुःखदैः

सा चित्रा मरणं प्राप्ता स्वकर्मवशमागता। धर्मराजेन शासिता महादण्डैः सुदुःखदैः॥

Verse 38

सा चित्रा नरकं प्राप्ता वेदना व्रातदायकम् । भुंक्ते दुःखं महाराज सा वै युगसहस्रकम्

सा चित्रा नरकं प्राप्ता वेदनाव्रातदायकम्। भुङ्क्ते दुःखं महाराज सा वै युगसहस्रकम्॥

Verse 39

भोगांते तु पुनर्जन्म संप्राप्तं मानुषस्य च । पूर्वं संपूजितः सिद्धस्तया पुण्यवतां वरः

भोगान्ते तु पुनर्जन्म मानुषस्य संप्रजायते। पूर्वं संपूजितः सिद्धस्तया पुण्यवतां वरः॥

Verse 40

तस्य कर्मविपाकोयं प्राप्ता पुण्यवतां कुले । क्षत्रियाणां महाराज्ञो दिवोदासस्य वै गृहे

तस्य कर्मविपाकः अयं—पुण्यवतां कुले जातः। क्षत्रियाणां महाराज्ञो दिवोदासस्य वै गृहे॥

Verse 41

दिव्यादेवी च तन्नाम जातं तस्या नरोत्तम । सा हि दत्तवती चान्नं पानं पुण्यं महात्मने

तस्या नाम दिव्यादेवीति जातं, नरोत्तम। सा हि महात्मने पुण्यं अन्नपानं दत्तवती॥

Verse 42

तस्य दानस्य सा भुंक्ते महत्पुण्यफलोदयम् । पिबते शीतलं तोयं मिष्टान्नं च भुनक्ति वै

तस्य दानस्य फलोदयात् सा महत्पुण्यं भुङ्क्ते। शीतलं तोयं पिबति, मिष्टान्नं च भुनक्ति वै॥

Verse 43

दिव्यान्भोगान्प्रभुंजाना वर्तते पितृमंदिरे । सिद्धस्यास्य प्रभावाच्च राजकन्या व्यजायत

दिव्यान् भोगान् प्रभुञ्जाना सा पितृमन्दिरे वर्तते। अस्य सिद्धस्य प्रभावाच्च राजकन्या व्यजायत॥

Verse 44

पापकर्मप्रभावाच्च गृहभंगान्महीपते । विधवात्वं भुंजते सा दिव्यादेवी सुपुत्रक

पापकर्मप्रभावाच्च गृहभङ्गात् महीपते। सा दिव्यादेवी विधवात्वं भुङ्क्ते, सुपुत्रक॥

Verse 45

एतत्ते सर्वमाख्यातं दिव्यादेव्या विचेष्टितम् । अन्यत्किन्ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वं पृच्छसि मामिह

एतत् ते सर्वम् आख्यातं दिव्यादेव्याः विचेष्टितम्। अन्यत् किं ते प्रवक्ष्यामि, यत्त्वं पृच्छसि मामिह॥

Verse 46

उज्ज्वल उवाच । कथं सा मुच्यते शोकान्महादुःखाद्वदस्व मे । सास्याच्च कीदृशी बाला महादुःखेन पीडिता

उज्ज्वल उवाच—ब्रूहि मे, सा कथं शोकात् महादुःखाच्च मुच्यते? महादुःखेन पीडिता सा बाला कीदृशी चासीत्?

Verse 47

तत्सुखं कीदृशं तस्माद्विपाकश्च भविष्यति । एतन्मे संशयं तात सांप्रतं छेत्तुमर्हसि

तत्सुखं कीदृशं तस्माद् विपाकश्च भविष्यति? एतन्मे संशयं तात, सांप्रतम् छेत्तुमर्हसि।

Verse 48

कथं सा लभते मोक्षं तंचोपायं वदस्व मे । एकाकिनी महाभागा महारण्ये प्ररोदिति

सा कथं मोक्षमाप्नोति, तदुपायं च मे वद। एकाकिनी महाभागा महारण्ये प्ररोदिति।

Verse 49

विष्णुरुवाच । पुत्रवाक्यं महच्छ्रुत्वा क्षणमेकं विचिंत्य सः । प्रत्युवाच महाप्राज्ञः कुंजलः पुत्रकं प्रति

विष्णुरुवाच—पुत्रवाक्यं महच्छ्रुत्वा क्षणमेकं विचिन्त्य सः। प्रत्युवाच महाप्राज्ञः कुञ्जलः पुत्रकं प्रति।

Verse 50

शृणु वत्स महाभाग सत्यमेतद्वदाम्यहम् । पापयोनिं तु संप्राप्य पूर्वकर्मसमुद्भवाम्

शृणु वत्स महाभाग, सत्यमेतद्वदाम्यहम्। पापयोनिं तु संप्राप्य पूर्वकर्मसमुद्भवाम्।

Verse 51

तिर्यक्त्वेन च मे ज्ञानं नष्टं संप्रति पुत्रक । अस्य वृक्षस्य संगाच्च प्रयतस्य महात्मनः

पुत्रक, तिर्यक्त्वेन मम ज्ञानं संप्रति नष्टम्; अस्य वृक्षस्य सङ्गादपि—प्रयतस्य महात्मनः सम्बन्धिनोऽपि—तद् विनष्टमेव।

Verse 52

रेवायाश्च प्रसादेन विष्णोश्चैव प्रसादतः । येन सा लभते ज्ञानं मोक्षस्थानं निवर्तते

रेवायाः प्रसादेन तथा विष्णोः प्रसादतः सा तद् ज्ञानं लभते, येन मोक्षस्थानादपि निवर्तते।

Verse 53

उपदेशं प्रवक्ष्यामि मोक्षमार्गमनुत्तमम् । यास्यते कल्मषान्मुक्ता यथा हेम हुताशनात्

मोक्षमार्गमनुत्तमम् उपदेशं प्रवक्ष्यामि; येन कल्मषान्मुक्ता यथा हेम हुताशनात्।

Verse 54

शुद्धं च जायते वत्स संगाद्वह्नेः स्वरूपवत् । हरेर्ध्यानान्महाप्राज्ञ शीघ्रं तस्य महात्मनः

वत्स, सङ्गाद्वह्नेः स्वरूपवत् शुद्धं च जायते; महाप्राज्ञ, हरेर्ध्यानात् तस्य महात्मनः शीघ्रं शुद्धिर्भवति।

Verse 55

जपहोमव्रतात्पापं नाशं याति हि पापिनाम् । मदं त्यजेद्यथा नागो भयात्सिंहस्य सर्वदा

जपहोमव्रतात् पापं पापिनामपि नश्यति; यथा नागो भयात् सिंहस्य सर्वदा मदं त्यजति।

Verse 56

नामोच्चारेण कृष्णस्य तत्प्रयाति हि किल्बिषम् । तेजसा वैनतेयस्य विषहीना इवोरगाः

कृष्णनामोच्चारणमात्रेणैव किल्बिषं नश्यति; वैनतेयतेजसा यथा उरगा विषहीना इव भवन्ति।

Verse 57

ब्रह्महत्यादिकाः पापाः प्रलयं यांति नान्यथा । नामोच्चारेण तस्यापि चक्रपाणेः प्रयांति ते

ब्रह्महत्यादयः पापराशयः प्रलयं यान्ति नान्यथा; चक्रपाणेस्तस्य नामोच्चारेणैव ते विनश्यन्ति।

Verse 58

यदा नामशतं पुण्यमघराशिविनाशनम् । सा जपेत स्थिरा भूत्वा कामक्रोधविवर्जिता

यदा पुण्यं नामशतं पापराशिविनाशनम् जपेत्, तदा सा स्थिरा भूत्वा कामक्रोधविवर्जिता जपेत्।

Verse 59

सर्वेंद्रियाणि संयम्य आत्मज्ञानेन गोपयेत् । तस्य ध्यानप्रविष्टा सा एकभूता समाहिता

सर्वेन्द्रियाणि संयम्य आत्मज्ञानेन तानि गोपयेत्; तस्य ध्यानप्रविष्टा सा एकभूता समाहिता भवति।

Verse 60

सा जपेत्परमं ज्ञानं तदा मोक्षं प्रयाति च । तन्मनास्तत्पदे लीना योगयुक्ता यदा भवेत्

सा परमं ज्ञानं जपेत्, तदा मोक्षं प्रयाति; तन्मना तत्त्पदे लीना योगयुक्ता यदा भवेत्।

Verse 61

उज्ज्वल उवाच । वद तात परं ज्ञानं परमं मम सांप्रतम् । पश्चाद्ध्यान व्रतं पुण्यं नाम्नां शतमिहैव च

उज्ज्वल उवाच—वद तात, मम हिताय सांप्रतम् परं ज्ञानं परमम्। ततः परं पुण्यं ध्यानव्रतं, इहैव च नाम्नां शतमपि ब्रूहि॥

Verse 62

कुंजल उवाच । परं ज्ञानं प्रवक्ष्यामि यन्न दृष्टं तु केनचित् । श्रूयतां पुत्र कैवल्यं केवलं मलवर्जितम्

कुञ्जल उवाच—परं ज्ञानं प्रवक्ष्यामि, यन्न केनचित् दृष्टं पूर्वम्। शृणु पुत्र, तत् कैवल्यं केवलं मलवर्जितम्॥

Verse 63

सूत उवाच । यथा दीपो निवातस्थो निश्चलो वायुवर्जितः । प्रज्वलन्नाशयेत्सर्वमंधकारं महामते

सूत उवाच—यथा दीपो निवातस्थो निश्चलो वायुवर्जितः। प्रज्वलन् सर्वमन्धकारं नाशयेत्, महामते॥

Verse 64

तद्वद्दोषविहीनात्मा भवत्येव निराश्रयः । निराशो निर्मलो वत्स न मित्रं न रिपुः कदा

तद्वद् दोषविहीनात्मा भवत्येव निराश्रयः। निराशो निर्मलो वत्स, न मित्रं न रिपुः कदा॥

Verse 65

न शोको न च हर्षश्च न लोभो न च मत्सरः । एको विषादहर्षैश्च सुखदुःखैर्विमुच्यते

न शोको न च हर्षश्च न लोभो न च मत्सरः। एको विषादहर्षैश्च सुखदुःखैर्विमुच्यते॥

Verse 66

विषयैश्चापि सर्वैश्च इंद्रियाणि स संहरेत् । तदा स केवलो जातः केवलत्वं प्रजायते

विषयेषु सर्वेषु च इन्द्रियाणि संहृत्य यदा स आत्मनि एव स्थितो भवति, तदा स केवलो जातः; तस्मात् केवलत्वं—परमस्वातन्त्र्यं—प्रजायते।

Verse 67

अग्निकर्मप्रसंगेन दीपस्तैलं प्रशोषयेत् । वर्त्याधारेण राजेंद्र निःसंगो वायुवर्जितः

राजेन्द्र, अग्निकर्मप्रसङ्गे दीपः तैलं प्रशोषयति; वर्त्याधारेण एव स्थितः स निःसङ्गो भवति, वायुवर्जितः।

Verse 68

कज्जलं वमते पश्चात्तैलस्यापि महामते । कृष्णासौ दृश्यते रेखा दीपस्याग्रे महामते

पश्चात् दीपः कज्जलं वमति, तैलस्यापि महामते; दीपस्य अग्रे महामते कृष्णा रेखा दृश्यते।

Verse 69

स्वयमाकृष्यते तैलं तेजसा निर्मलो भवेत् । कायवर्तिस्थितस्तद्वत्कर्मतैलं प्रशोषयेत्

तैलं स्वयमेव आकृष्यते, तेजसा निर्मलं भवेत्; तथा कायवर्तिस्थितः कर्मतैलं प्रशोषयेत्।

Verse 70

विषयान्कज्जलीकृत्य प्रत्यक्षं संप्रदर्शयेत् । जनयेन्निर्मलोभूत्वा स्वयमेव प्रकाशयेत्

विषयान् कज्जलीकृत्य प्रत्यक्षं तत्त्वं संप्रदर्शयेत्; निर्मलो भूत्वा स्वयमेव जनयेत्, तत् स्वयमेव प्रकाशयेत्।

Verse 71

क्रोधादिभिः क्लेशसंज्ञैर्वायुभिः परिवर्जितः । निःस्पृहो निश्चलो भूत्वा तेजसा स्वयमुज्ज्वलेत्

क्रोधादिक्लेशसंज्ञैर्वायुभिः सर्वथा वर्जितः। निःस्पृहः निश्चलश्च भूत्वा स्वतेजसा स्वयमेव उज्ज्वलेत्॥

Verse 72

त्रैलोक्यं पश्यते सर्वं स्वस्थानस्थः स्वतेजसा । केवलज्ञानरूपोऽयं मया ते परिकीर्तितः

स्वस्थानस्थः स्वतेजसा त्रैलोक्यं सर्वमेव पश्यति। केवलज्ञानरूपोऽयं मया ते सम्यक् परिकीर्तितः॥

Verse 73

ध्यानं तस्य प्रवक्ष्यामि द्विविधं तस्य चक्रिणः । केवलज्ञानरूपेण दृश्यते ज्ञानचक्षुषा

तस्य चक्रिणो द्विविधं ध्यानं प्रवक्ष्यामि। स केवलज्ञानरूपेण ज्ञानचक्षुषा दृश्यते॥

Verse 74

योगयुक्ता महात्मानः परमार्थपरायणाः । यं पश्यंति विनिद्रास्तु यत्तपः सर्वदर्शकम्

योगयुक्ता महात्मानः परमार्थपरायणाः। विनिद्रास्ते यं पश्यन्ति यत्तपः सर्वदर्शकम्॥

Verse 75

हस्तपादविहीनं च सर्वत्र परिगच्छति । सर्वं गृह्णाति त्रैलोक्यं स्थावरं जंगमं सुत

हस्तपादविहीनोऽपि सर्वत्र परिगच्छति। स्थावरं जङ्गमं चैव त्रैलोक्यं सर्वं गृह्णाति सुत॥

Verse 76

नासामुखविहीनस्तु घ्राति जक्षिति पुत्रक । अकर्णः शृणुते सर्वं सर्वसाक्षी जगत्पतिः

नासामुखविहीनोऽपि घ्राति भुङ्क्ते च पुत्रक । अकर्णोऽपि शृणोत्येव सर्वं सर्वसाक्षी जगत्पतिः ॥

Verse 77

अरूपो रूपसंबद्धः पंचवर्गवशंगतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूजितः स चराचरैः

अरूपोऽपि रूपसंबद्धः पञ्चवर्गवशं गतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूज्यते स चराचरैः ॥

Verse 78

अजिह्वो वदते सर्वं वेदशास्त्रानुगं सुत । अत्वचः स्पर्शनं चापि सर्वेषामेव जायते

अजिह्वोऽपि वदत्येव सर्वं वेदशास्त्रानुगम् । अत्वचोऽपि च स्पर्शोऽयं सर्वेषामेव जायते ॥

Verse 79

सदानंदो विरक्तात्मा एकरूपो निराश्रयः । निर्जरो निर्ममो न्यायी सगुणो निर्ममोमलः

सदानन्दो विरक्तात्मा एकरूपो निराश्रयः । निर्जरो निर्ममो न्यायी सगुणो निर्मलो विभुः ॥

Verse 80

अवश्यः सर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्ववित्तमः । तस्य धाता न चैवास्ति स वै सर्वमयो विभुः

अवश्यः सर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्ववित्तमः । तस्य धाता न चैवास्ति स वै सर्वमयो विभुः ॥

Verse 81

एवं सर्वमयं ध्यानं पश्यते यो महात्मनः । स याति परमं स्थानममूर्तममृतोपमम्

एवं सर्वमयं ध्यानं यो महात्मा पश्यति सः परमं स्थानम् याति—अमूर्तं अमृतोपमम्।

Verse 82

द्वितीयं तु प्रवक्ष्यामि अस्य ध्यानं महात्मनः । मूर्ताकारं तु साकारं निराकारं निरामयम्

अस्य महात्मनः द्वितीयं ध्यानं प्रवक्ष्यामि—मूर्ताकारं साकारं च, निराकारं निरामयम्।

Verse 83

ब्रह्माण्डं सर्वमतुलं वासितं यस्य वासना । स तस्माद्वासुदेवेति उच्यते मम नंदन

यस्यान्तुलं सर्वं ब्रह्माण्डं वासना वासितं, स तस्माद् वासुदेव इति उच्यते, मम नन्दन।

Verse 84

वर्षमाणस्य मेघस्य यद्वर्णं तस्य तद्भवेत् । सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्बाहुं सुरेश्वरम्

वर्षमाणस्य मेघस्य यद्वर्णं तद्वर्णो भवेत्; सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्बाहुं सुरेश्वरम्।

Verse 85

दक्षिणे शोभते शंखो हेमरत्नविभूषितः । सूर्यबिंबसमाकारं चक्रं पद्मप्रतिष्ठितम्

दक्षिणे शोभते शङ्खो हेमरत्नविभूषितः; सूर्यबिम्बसमाकारं चक्रं पद्मप्रतिष्ठितम्।

Verse 86

कौमोदकी गदा तस्य महासुरविनाशिनी । वामे च शोभते वत्स हस्ते तस्य महात्मनः

तस्य महात्मनः वामहस्ते महासुरविनाशिनी कौमोदकी गदा वत्स शोभते।

Verse 87

महापद्मं सुगंधाढ्यं तस्य दक्षिणहस्तगम् । शोभमानः सदैवास्ते सायुधः कमलाप्रियः

तस्य दक्षिणहस्तगं सुगन्धाढ्यं महापद्मं; सायुधः कमलाप्रियः सदा शोभमानोऽवस्थितः।

Verse 88

कंबुग्रीवं वृत्तमास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । राजमानं हृषीकेशं दशनै रत्नसन्निभैः

कम्बुग्रीवं वृत्तमास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम्; रत्नसन्निभदशनैः हृषीकेशो राजमानः।

Verse 89

गुडाकेशाः सन्ति यस्य अधरो विद्रुमाकृतिः । शोभते पुंडरीकाक्षः किरीटेनापि पुत्रक

गुडाकेशो यस्य केशाः, अधरो विद्रुमाकृतिः; किरीटेनापि पुंडरीकाक्षः शोभते, पुत्रक।

Verse 90

विशालेनापि रूपेण केशवस्तु सुवर्चसा । कौस्तुभेनांकितेनैव राजमानो जनार्दनः

विशालेनापि रूपेण केशवः सुवर्चसा; कौस्तुभेनाङ्कितो जनार्दनः राजमानः।

Verse 91

सूर्यतेजः प्रतीकाश कुंडलाभ्यां प्रभाति च । श्रीवत्सांकेन पुण्येन सर्वदा राजते हरिः

सूर्यतेजःप्रतीकाशः कुण्डलाभ्यां प्रभाति च । श्रीवत्साङ्केन पुण्येन सर्वदा राजते हरिः ॥

Verse 92

केयूरकंकणैर्हारैर्मौक्तिकैरृक्षसन्निभैः । वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः

केयूरकङ्कणैर्हारैर्मौक्तिकैरृक्षसन्निभैः । वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः ॥

Verse 93

भ्राजते सोपि गोविंदो हेमवर्णेन वाससा । मुद्रिकारत्नयुक्ताभिरंगुलीभिर्विराजते

भ्राजते सोऽपि गोविन्दो हेमवर्णेन वाससा । मुद्रिकारत्नयुक्ताभिरङ्गुलीभिर्विराजते ॥

Verse 94

सर्वायुधैः सुसंपूर्णैर्दिव्यैराभरणैर्हरिः । वैनतेयसमारूढो लोककर्ता जगत्पतिः

सर्वायुधैः सुसम्पूर्णैर्दिव्यैराभरणैर्हरिः । वैनतेयसमारूढो लोककर्ता जगत्पतिः ॥

Verse 95

एवंतं ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

एवं तं ध्यायते नित्यं अनन्यमनसा नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ॥

Verse 96

एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानमेव जगत्पतेः । व्रतं चैव प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिवारणम्

एतत्ते सम्यगाख्यातं जगत्पतेर्ध्यानमेव । इदानीं व्रतं वक्ष्यामि यत्सर्वपापनिवारणम् ॥