Adhyaya 121

Verse 1

कामोदोवाच । न विदुर्देवताः सर्वा यस्यांतं रूपमेव च । यस्मिल्लींनस्तु सर्वोयं स चैकात्मा प्रकथ्यते

कामोदोवाच । न विदुर्देवताः सर्वा यस्यांतं रूपमेव च । यस्मिल्लींनस्तु सर्वोयं स चैकात्मा प्रकथ्यते ॥

Verse 2

यस्या मायाप्रपंचस्तु संसारः शृणु नारद । कस्मात्प्रयाति संसारं मम स्वामी जगत्पतिः

यस्या मायाप्रपंचस्तु संसारः शृणु नारद । कस्मात्प्रयाति संसारं मम स्वामी जगत्पतिः ॥

Verse 3

पापैश्चापि सुपुण्यैश्च नरोबद्धस्तु कर्मभिः । संसारं सरते विप्र हरिः कस्माद्व्रजेद्वद

पापैश्चापि सुपुण्यैश्च नरो बद्धस्तु कर्मभिः । संसारं सरते विप्र हरिः कस्माद्व्रजेद्वद ॥

Verse 4

नारद उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्कृतं तेन चक्रिणा । भृगोरग्रे प्रतिज्ञातं यज्ञरक्षां करोम्यहम्

नारद उवाच—शृणु देवि, प्रवक्ष्यामि यत्कृतं तेन चक्रिणा। भृगोरग्रे प्रतिज्ञातं—‘यज्ञरक्षां करोम्यहम्’ इति॥

Verse 5

इंद्रस्य वचनात्सद्यो गतोऽसौ दानवैः सह । योद्धुं विहाय गोविंदो भृगोश्चैव मखोत्तमम्

इन्द्रस्य वचनात्सद्यः गतोऽसौ दानवैः सह। योद्धुं विहाय गोविन्दो भृगोश्चैव मखोत्तमम्॥

Verse 6

मखं त्यक्त्वा गते देवे पश्चात्तैर्दानवोत्तमैः । आगत्य ध्वंसितः सर्वः स यज्ञः पापचेतनैः

मखं त्यक्त्वा गते देवे पश्चात्तैर्दानवोत्तमैः। आगत्य ध्वंसितः सर्वः स यज्ञः पापचेतनैः॥

Verse 7

हरिं क्रुद्धः स योगींद्रः शशाप भृगुरेव तम् । दशजन्मानि भुंक्ष्व त्वं मच्छापकलुषीकृतः

हरिं क्रुद्धः स योगीन्द्रः शशाप भृगुरेव तम्। ‘दशजन्मानि भुंक्ष्व त्वं मच्छापकलुषीकृतः’॥

Verse 8

कर्मणः स्वस्य संभोगं संभोक्ष्यति जनार्दनः । तन्निमित्तं त्वया देवि दुःस्वप्नः परिवीक्षितः

कर्मणः स्वस्य सम्भोगं सम्भोक्ष्यति जनार्दनः। तन्निमित्तं त्वया देवि दुःस्वप्नः परिवीक्षितः॥

Verse 9

इत्युक्त्वा तां गतो विप्रो ब्रह्मलोकं स नारदः । कृष्णस्यापि सुदुःखेन दुःखिता साभवत्तदा

इत्युक्त्वा तां स विप्रो नारदः ब्रह्मलोकं जगाम। कृष्णस्यापि सुदुःखेन सा तदा दुःखिता बभूव॥

Verse 10

रुरोद करुणं बाला हाहेति वदती मुहुः । गङ्गातीरोपविष्टा सा जलांते शृणु नन्दन

रुरोद करुणं बाला हाहेति वदती मुहुः। गङ्गातीरे उपविष्टा सा जलान्ते तिष्ठति नन्दन॥

Verse 11

सुनेत्राभ्यां तथाश्रूणि दुःखेनापि प्रमुंचति । तान्यश्रूणि प्रमुक्तानि गंगातोये पतंत्यपि

सुनेत्राभ्यां तथा अश्रूणि दुःखेनापि प्रमुञ्चति। तान्यश्रूणि प्रमुक्तानि गङ्गातोये पतन्त्यपि॥

Verse 12

जले चैव निमज्जंति तस्याश्चाप्यश्रुबिंदवः । संभवंति पुनस्तात पद्मरूपाणि तानि च

जले चैव निमज्जन्ति तस्याश्चाप्यश्रुबिन्दवः। सम्भवन्ति पुनस्तात पद्मरूपाणि तानि च॥

Verse 13

गंगातोये प्रफुल्लानि वाहितानि प्रयांति वै । ददृशे दानवश्रेष्ठो विष्णुमायाप्रमोहितः

गङ्गातोये प्रफुल्लानि वाहितानि प्रयान्ति वै। ददर्शे दानवश्रेष्ठो विष्णुमायाप्रमोहितः॥

Verse 14

दुःखजानि न जानाति मुनिना कथितान्यपि । हर्षेण महताविष्टः परिजग्राह सोऽसुरः

मुनिना कथितान्यपि दुःखजानि फलानि स न बुबोध। महाहर्षसमाविष्टः सोऽसुरस्तत् परिजग्राह॥

Verse 15

पद्मैस्तु पुष्पितैः सोपि पूजयेद्गिरिजाप्रियम् । सप्तकोटिभिर्दैत्येंद्रो विष्णुमायाप्रमोहितः

सोपि पुष्पितैः पद्मैर्गिरिजाप्रियं पूजयेत्। विष्णुमायाप्रमोहितो दैत्येन्द्रः सप्तकोटिभिः॥

Verse 16

अथ क्रुद्धा जगद्धात्री शंकरं वाक्यमब्रवीत् । पश्यैतस्य विकर्म त्वं दानवस्य महामते

अथ क्रुद्धा जगद्धात्री शंकरं वाक्यमब्रवीत्। पश्यैतस्य विकर्म त्वं दानवस्य महामते॥

Verse 17

शोकोत्पन्नानि पद्मानि गंगातोयगतानि वै । अयमेष प्रगृह्णाति कामाकुलितचेतनः

शोकोत्पन्नानि पद्मानि गंगातोयगतानि वै। अयमेष प्रगृह्णाति कामाकुलितचेतनः॥

Verse 18

पूजयेच्चापि दुष्टात्मा शोकसंतापकारकैः । दुःखजैः शोकजैः पुष्पैस्तैः सुश्रेयः कथं भवेत्

पूजयेच्चापि दुष्टात्मा शोकसंतापकारकैः। दुःखजैः शोकजैः पुष्पैस्तैः सुश्रेयः कथं भवेत्॥

Verse 19

यादृशेनापि भावेन मामेव परिपूजयेत् । तादृशेनापि भावेन अस्य सिद्धिर्भविष्यति

यादृशेनापि भावेन यो मां केवलं परिपूजयेत् । तादृशेनैव भावेन तस्य सिद्धिर्न संशयः ॥

Verse 20

सत्यध्यानविहीनोयं कामोदा न्यस्तमानसः । संजातः पापचारित्रो जहि देवि स्वतेजसा

सत्यध्यानविहीना सा कामोदा न्यस्तमानसा । संजाता पापचारित्रा; जहि देवि स्वतेजसा ॥

Verse 21

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शंभोश्चैव महात्मनः । अस्यैव संक्षयं शंभो करिष्ये तव शासनात्

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शंभोश्चैव महात्मनः । अस्यैव संशयं शंभो करिष्ये तव शासनात् ॥

Verse 22

एवमुक्त्वा ततो देवी तस्यापि वधकांक्षया । वर्त्तते हि विहुंडस्य वधोपायं व्यचिंतयत्

एवमुक्त्वा ततो देवी तस्यापि वधकाङ्क्षया । वर्तते हि विहुण्डस्य वधोपायं व्यचिन्तयत् ॥

Verse 23

कृत्वा मायामयं रूपं ब्राह्मणस्य महात्मनः । पूजयेच्छंकरं नाथं सुपुष्पैः पारिजातजैः

कृत्वा मायामयं रूपं ब्राह्मणस्य महात्मनः । पूजयेत् शंकरं नाथं सुपुष्पैः पारिजातजैः ॥

Verse 24

समेत्य दानवः पापो दिव्यां पूजां विनाशयेत् । कामाकुलः सुदुःखार्तस्तद्गतो भावतत्परः

तत्र समागत्य स पापो दानवो दिव्यां पूजां विनाशयेत्। कामाकुलः सुदुःखार्तः तदेकचित्तो भावतत्परः॥

Verse 25

विष्णोश्चैव महामायां पूर्वदृष्टां स दानवः । सस्मार दानवः पापः कामबाणैः प्रपीडितः

विष्णोर्महामायां पूर्वदृष्टां स पापो दानवः। कामबाणैः प्रपीडितः पुनः सस्मार तां मुहुः॥

Verse 26

तस्याः स्मरणमात्रेण कंदर्पेण बलीयसा । विरहाकुलदुःखार्तो रोदते हि मुहुर्मुहुः

तस्याः स्मरणमात्रेण कंदर्पेण बलीयसा। विरहाकुलदुःखार्तो मुहुर्मुहुः स रोदिति॥

Verse 27

कालाकृष्टः स दुष्टात्मा शोकजातानि तानि सः । परिगृह्य समायातः पूजनार्थी महेश्वरम्

कालाकृष्टः स दुष्टात्मा शोकजातानि तानि च। परिगृह्य समायातो महेश्वरपूजनार्थवान्॥

Verse 28

देव्या कृतां हि पूजां च सुपुष्पैः पारिजातजैः । तां निर्णाश्य सुलोभेन शोकजैः परिपूजयेत्

देव्याः कृतां हि पूजां च सुपुष्पैः पारिजातजैः। तां विनाश्य सुलोभेन शोकजैः परिपूजयेत्॥

Verse 29

नेत्राभ्यां तस्य दुष्टस्य बिंदवस्तेऽश्रुसंभवाः । अविरलास्ततो वत्स पतंति लिंगमस्तके

तस्य दुष्टस्य नेत्राभ्यां अश्रुसंभवा बिन्दवो वत्स, अविरलाः सन्तः लिङ्गस्य मस्तके पतन्ति।

Verse 30

देवी ब्राह्मणरूपेण तमुवाच महामते । को भवान्पूजयेद्देवं शोकाकुलमनाः सदा

देवी ब्राह्मणरूपेण तं महामतिं प्रत्युवाच— ‘भो महामते, शोकाकुलमनाः सदा सन् कः देवं पूजयेत्?’

Verse 31

पतंत्यश्रूणि देवस्य मस्तके शोकजानि ते । अपवित्राणि मे ब्रूहि एतमर्थं ममाग्रतः

शोकजानि तव अश्रूणि देवस्य मस्तके पतन्ति; तानि अपवित्राणि किमर्थं, एतद् ममाग्रतः स्पष्टं ब्रूहि।

Verse 32

विहुंड उवाच । पूर्वं दृष्टा मया नारी सर्वसौभाग्यसंपदा । सर्वलक्षणसंपन्ना कामस्यायतनं महत्

विहुण्ड उवाच— पूर्वं मया एका नारी दृष्टा, या सर्वसौभाग्यसंपदा सर्वलक्षणसंपन्ना, कामस्य महदायतनं इव।

Verse 33

तस्या मोहेन संदग्धः कामेनाकुलतां गतः । तया प्रोक्तं हि संभोगे देहि मे दायमुत्तमम्

तस्या मोहेन संदग्धः कामेन चाकुलतां गतः; सा तु संभोगकाले प्रोवाच— ‘मे उत्तमं दायं देहि’ इति।

Verse 34

कामोदसंभवैः पुष्पैः पूजयस्व महेश्वरम् । तेषां पुष्पकृतां मालां मम कंठे परिक्षिप

कामोदसमुद्भवैः पुष्पैः महेश्वरं सम्यक् पूजय; तेषां पुष्पकृतां मालां मम कण्ठे सम्यक् परिक्षिप।

Verse 35

कोटिभिः सप्तसंख्यातैः पूजयस्व महेश्वरम् । तदर्थं पूजयाम्येव ईश्वरं फलदायकम्

सप्तकोटिसंख्यातैः द्रव्यैः महेश्वरं पूजय; तदर्थमेव अहं फलदायकम् ईश्वरं नित्यं पूजयामि।

Verse 36

कामोदसंभवैः पुष्पैर्दुर्लभैर्देवदानवैः । श्रीदेव्युवाच । क्व ते भावः क्व ते ध्यानं क्व ते ज्ञानं दुरात्मनः

कामोदसमुद्भवैः पुष्पैः देवदानवैः अपि दुर्लभैः—श्रीदेव्युवाच—क्व ते भावः? क्व ते ध्यानम्? क्व ते ज्ञानं, दुरात्मन्?

Verse 37

ईश्वरस्यापि संबंधो नास्ति किंचित्त्वयैव हि । कामोदाया वरं रूपं कीदृशं वद सांप्रतम्

ईश्वरस्यापि तव किंचित् सम्बन्धो नास्त्येव; अधुना कामोदायाः वरं रूपं कीदृशं, तत् मे वद।

Verse 38

क्व लब्धानि सुपुष्पाणि तस्या हास्योद्भवानि च । विहुंड उवाच । भावं ध्यानं न जानामि न दृष्टा सा मया कदा

क्व लब्धानि तस्याः सुपुष्पाणि, तस्या हास्योद्भवानि च? विहुण्ड उवाच—भावं ध्यानं न जानामि; सा मया कदापि न दृष्टा।

Verse 39

गंगातोयगतान्येव परिगृह्णामि नित्यशः । तैरहं पूजयाम्येकं शंकरं प्रवदाम्यहम्

गङ्गातोयस्पृष्टान्येव द्रव्याणि नित्यं परिगृह्णामि। तैरेवैकं शङ्करं पूजयामि—इति मे प्रतिज्ञा॥

Verse 40

ममाग्रे कथितं विप्र शुक्रेणापि महात्मना । वचनात्तस्य देवेशमर्चयामि दिनदिने

विप्र, ममाग्रे महात्मना शुक्रेणाप्येतत् कथितम्। तस्य वचनादहं देवेशं दिनेदिनेऽर्चयामि॥

Verse 41

एतत्ते सर्वमाख्यातं यच्च पृष्टोस्मि सांप्रतम् । श्रीदेव्युवाच । कामोदारोदनाज्जातैः पुष्पैस्तैर्दुःखसंभवैः

एतत् ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽस्मि सांप्रतम्। श्रीदेव्युवाच—कामोदाररुदनाज्जातैः पुष्पैर्दुःखसमुद्भवैः…॥

Verse 42

लिंगमर्चयसे दुष्ट प्रभाते नित्यमेव च । यादृशेनापि भावेन पुष्पैश्च यादृशैस्त्वया

लिङ्गं नित्यं प्रभाते त्वं दुष्ट, अर्चयसि। यादृशेनापि भावेन, पुष्पैश्च यादृशैस्त्वया…॥

Verse 43

अर्चितो देवदेवेशस्तादृशं फलमाप्नुहि । दिव्यपूजां विनाश्यैवं शोकपुष्पैः प्रपूजसि

देवदेवेशोऽर्चितोऽपि तादृशं फलमाप्नुहि। दिव्यपूजां विनाश्यैवं शोकपुष्पैः प्रपूजसि॥

Verse 44

असौ दोषस्तवैवाद्य समुत्पन्नः सुदारुणः । तस्माद्दण्डं प्रदास्यामि भुंक्ष्व स्वकर्मजं फलम्

अद्यैव तवायं सुदारुणो दोषः समुत्पन्नः; तस्मात् त्वां दण्डयिष्यामि—स्वकर्मजं फलं भुङ्क्ष्व।

Verse 45

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य कालकृष्टो बभाष ताम् । रे रे दुष्ट दुराचार मम कर्मप्रदूषक

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य कालकृष्टः स तामब्रवीत्—रे रे दुष्ट दुराचार, मम कर्मप्रदूषक!

Verse 46

हन्मि त्वामिह खड्गेन अनेनापि न संशयः । इत्युक्त्वा ब्राह्मणं तं स निशितं खड्गमाददे

अनेन खड्गेनाहं त्वामिह हनिष्यामि, नात्र संशयः—इत्युक्त्वा स तं ब्राह्मणं प्रति निशितं खड्गमाददे।

Verse 47

हंतुकामः स दुष्टात्मा अभ्यधावत दानवः । सा देवी विप्ररूपेण संक्रुद्धा परमेश्वरी

हन्तुकामः स दुष्टात्मा दानवोऽभ्यधावत; सा तु देवी परमेश्वरी विप्ररूपेण संक्रुद्धा बभूव।

Verse 48

हन्मि त्वामिह खड्गेन अनेनापि न संशयः । स्वस्थानमागतं दृष्ट्वा हुंकारं विससर्ज ह । तेन हुंकारनादेन पतितो दानवाधमः

अनेन खड्गेनाहं त्वामिह हनिष्यामि, नात्र संशयः—इति; स्वस्थानमागतं दृष्ट्वा हुंकारं विससर्ज, तेन हुंकारनादेन दानवाधमोऽपतत्।

Verse 49

निश्चेष्टः कामरूपेण वज्राहत इवाचलः । पतिते दानवे तस्मिन्सर्वलोकविनाशके

कामरूपेणाभिहतः स निश्चेष्टोऽचल इव वज्राहतः शशाक न चेष्टितुम् । तस्मिन् सर्वलोकविनाशके दानवे पतिते सति ॥

Verse 50

लोकाः स्वास्थ्यं गताः सर्वे दुःखतापविवर्जिताः । एतस्मात्कारणाद्वत्स सा स्त्री वै परिदेवति

सर्वे लोकाः स्वास्थ्यं गताः शोकतापविवर्जिताः । एतस्मात्कारणाद्वत्स सा स्त्री वै परिदेवति ॥

Verse 51

गंगातीरे वरारोहा दुःखव्याकुलमानसा । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम्

गङ्गातीरे वरारोहा दुःखव्याकुलमानसा । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥

Verse 52

विष्णुरुवाच । एवमुक्त्वा सुपुत्रं तं कुंजलो अंडजेश्वरः । विरराम महाप्राज्ञः किञ्चिन्नोवाच भूपते

विष्णुरुवाच । एवमुक्त्वा सुपुत्रं तं कुञ्जलोऽण्डजेश्वरः । विरराम महाप्राज्ञः किञ्चिन्नोवाच भूपते ॥