Adhyaya 122

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंजलो धर्मपक्षी स इत्युक्त्वा तान्सुतान्प्रति । विरराम महाप्राज्ञः किंचिन्नोवाच तान्प्रति

विष्णुरुवाच । “कुञ्जलो धर्मपक्षी सः” इत्युक्त्वा तान्सुतान्प्रति । विरराम महाप्राज्ञः किञ्चिन्नोवाच तान्प्रति ॥

Verse 2

वटाधःस्थो द्विजश्रेष्ठस्तमुवाच महाशुकम् । को भवान्धर्मवक्ता हि पक्षिरूपेण वर्तते

वटवृक्षाधः उपविष्टो द्विजश्रेष्ठः महाशुकं प्रति उवाच— “भवान् कः? धर्मवक्ता सन् पक्षिरूपेण कथं विचरति?”

Verse 3

किं वा देवोऽथ गंधर्वः किं वा विद्याधरो भवान् । कस्य शापादिमां प्राप्तो योनिं कीरस्य पातकीम्

किं भवान् देवः, अथवा गन्धर्वः, उत विद्याधरः? कस्य शापात् इमां कीरस्य पातकीं योनिं प्राप्तः?

Verse 4

कस्मात्ते ईदृशं ज्ञानं वर्ततेऽतीद्रियं शुक । सुपुण्यस्य तु कस्यापि कस्य वै तपसः फलम्

हे शुक! कस्मात् ते ईदृशं अतीन्द्रियं ज्ञानं वर्तते? कस्य सुपुण्यस्य प्रसादः, कस्य वा तपसः फलम् एतत्?

Verse 5

किं वा च्छन्नेन रूपेण अनेनापि महामते । कस्त्वं सिद्धोऽसि देवो वा तन्मे कथय कारणम्

अथवा, हे महामते, अनेन छन्नरूपेण किमर्थं वर्तसे? त्वं कः— सिद्धोऽसि वा देवो वा? तस्य कारणं मे कथय।

Verse 6

कुंजल उवाच । भोः सिद्ध त्वामहं जाने कुलं ते गोत्रमुत्तमम् । विद्यां तपःप्रभावं च यस्माद्भ्रमसि मेदिनीम्

कुञ्जल उवाच— “भोः सिद्ध! अहं त्वां जाने; तव कुलं गोत्रं च उत्तमम्। तथा तव विद्यां तपःप्रभावं च जानामि, येन त्वं मेदिनीं भ्रमसि।”

Verse 7

सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि स्वागतं तव सुव्रत । उपविश्यासने पुण्ये छायामाश्रयशीतलाम्

सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि; सुव्रत, तव स्वागतम्। पुण्येऽस्मिन्नासने उपविश्य शीतलच्छायामाश्रयस्व॥

Verse 8

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः । ब्राह्मणस्तु गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्रह्मसमो द्विजः

अव्यक्तात् प्रभवो ब्रह्मा; तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः। गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्राह्मणो द्विजो ब्रह्मसमोऽभवत्॥

Verse 9

भार्गवो नाम तस्यासीत्सर्वधर्मार्थतत्ववित् । तस्यान्वये भवान्विप्र च्यवनः ख्यातिमान्भुवि

भार्गवो नाम तस्यासीद् धर्मार्थतत्त्ववित्। तस्यान्वये भवान् विप्र च्यवनः ख्यातिमान् भुवि॥

Verse 10

नाहं देवो न गंधर्वो नाहं विद्याधरः पुनः । योहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

नाहं देवो न गन्धर्वो न विद्याधर एव च। योऽहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु॥

Verse 11

कश्यपस्य कुले जातः कश्चिद्ब्राह्मणसत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः

कश्यपकुलसम्भूतो ब्राह्मणः कश्चिदुत्तमः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः॥

Verse 12

विद्याधरेति विख्यातः कुलशीलगुणैर्युतः । राजमानः श्रिया विप्र आचारैस्तपसा तदा

विद्याधर इति विख्यातः स कुलशीलगुणान्वितः । तदा विप्र, श्रिया राजमानोऽभूदाचारतपसा युतः ॥

Verse 13

संबभूवुः सुतास्तस्य विद्याधरस्य ते त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः

तस्य विद्याधरस्यैव संबभूवुः सुतास्त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः ॥

Verse 14

तेषामहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । वसुशर्मा मम भ्राता वेदशास्त्रार्थकोविदः

तेषां मध्येऽहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । मम भ्राता वसुशर्मा वेदशास्त्रार्थकोविदः ॥

Verse 15

आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैः पुनः । नामशर्मा महाप्राज्ञस्तद्वच्चासीद्गुणाधिकः

आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैर्युतः । नामशर्मा महाप्राज्ञोऽन्यश्च तद्वद्गुणाधिकः ॥

Verse 16

अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । विद्यानामुत्तमं विप्र भावमर्थं शुभं कदा

अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । कदा नु विद्यानामुत्तमं शुभं भावार्थमाप्नुयाम् ॥

Verse 17

न शृणोमि न वै यामि गुरुगेहमनुत्तमम् । ततस्तु जनको मे तु मामेवं परिचिंतयेत्

न शृणोमि न च गच्छामि गुरोर्गेहमनुत्तमम् । ततः पिता मम एवं मां परिचिन्तयेत् ॥

Verse 18

धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । संजातः क्षितिमध्ये तु न विद्वान्मे गुणाकरः

धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । क्षितिमध्ये समुत्पन्नो न विद्वान् न गुणाकरः ॥

Verse 19

इति संचिंत्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्यार्थं परिसाधय

इति संचिन्त्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्याथं परिसाधय ॥

Verse 20

एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम्

एवमाकर्ण्य तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम् ॥

Verse 21

यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभंगादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणुसत्तम

यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभङ्गादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणु सत्सत्तम ॥

Verse 22

दिवारात्रौ न निद्रास्ति नास्ति सुखस्य साधनम् । तस्माद्दुःखमयं तात न यास्ये गुरुमंदिरम्

दिवारात्रौ मम निद्रा नास्ति, सुखसाधनमपि न विद्यते। तस्मात् तात, दुःखमयं मन्ये, न यास्यामि गुरुमन्दिरम्॥

Verse 23

विद्याकार्यं करिष्ये न क्रीडार्थमहमुत्सुकः । भोक्ष्ये स्वप्स्ये प्रसादात्ते करिष्ये क्रीडनं पितः

विद्याकार्यं करिष्येऽहं, न क्रीडामात्रे ममोत्सुकता। तव प्रसादात् भोक्ष्ये स्वप्स्ये, पितः, क्रीडनमपि करिष्यामि॥

Verse 24

डिंभैः सार्द्धं सुखेनापि दिवारात्रमतंद्रितः । मामुवाच स धर्मात्मा मूढं ज्ञात्वा सुदुःखितः

डिंभैः सार्धं सुखेनापि स दिवारात्रमतन्द्रितः। मां मूढं ज्ञात्वा स धर्मात्मा सुदुःखितो मामुवाच॥

Verse 25

विद्याधर उवाच । मा पुत्र साहसं कार्षीर्विद्यार्थमुद्यमं कुरु । विद्यया प्राप्यते सौख्यं यशः कीर्तिस्तथातुला

विद्याधर उवाच—मा पुत्र साहसं कार्षीः, विद्यार्थमुद्यमं कुरु। विद्यया प्राप्यते सौख्यं, यशः कीर्तिस्तथातुला॥

Verse 26

ज्ञानं स्वर्गश्च मोक्षश्च तस्माद्विद्यां प्रसाधय । पूर्वं सुदुःखमूला तु पश्चाद्विद्या सुखप्रदा

ज्ञानेन स्वर्गमोक्षौ प्राप्येते, तस्माद्विद्यां प्रसाधय। पूर्वं सुदुःखमूला सा, पश्चाद्विद्या सुखप्रदा॥

Verse 27

तस्मात्साधय पुत्र त्वं विद्यां गुरुगृहं व्रज । पितुर्वाक्यमकुर्वाणो अहमेवं दिनदिने

तस्मात् पुत्र, त्वं विद्यां साधय; गुरुगृहं व्रज। पितुर्वाक्यमकुर्वाणोऽहं दिनदिने एवमेव दुःखं सहिष्ये।

Verse 28

यत्रयत्र स्थितो नित्यमर्थहानिं करोम्यहम् । उपहासः कृतो लोकैर्ममविप्र प्रकुत्सनम्

यत्रयत्र नित्यं स्थितोऽहं तत्रतत्र अर्थहानिं करोमि। लोकैर्ममोपहासः कृतो, हे विप्र, मम प्रकुत्सनं च।

Verse 29

मम लज्जा समुत्पन्ना जीवनाशकरी तदा । विद्यार्थमुद्यतो विप्र कं गुरुं प्रार्थयाम्यहम्

तदा मम लज्जा समुत्पन्ना, जीवनाशकरीव। हे विप्र, विद्यायै उद्यतोऽहं कं गुरुं प्रार्थयेयम्?

Verse 30

इति चिंतापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः । कथं विद्यामहं जाने कथं विंदाम्यहं गुणान्

इति स चिन्तापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः। ‘कथं विद्यामहं जाने, कथं गुणान् विंदाम्यहम्?’

Verse 31

कथं मे जायते स्वर्गः कथं मोक्षं व्रजाम्यहम् । इत्येवं चिंतयन्विप्र वार्द्धक्यमगमं पुनः

‘कथं मे जायते स्वर्गः, कथं मोक्षं व्रजाम्यहम्?’ इत्येवं चिन्तयन्, हे विप्र, स पुनर्वार्द्धक्यमगमत्।

Verse 32

देवतायतने दुःखी उपविष्टस्त्वहं कदा । मद्भाग्यैः प्रेरितः कश्चित्सिद्ध एकः समागतः

देवतायतने दुःखितोऽहमेकदा उपविष्टः; मद्भाग्यप्रेरितः कश्चित् सिद्धमहर्षिरेकोऽत्र समागतः।

Verse 33

निराश्रयो जिताहारः सदानंदस्तु निःस्पृहः । एकांतमास्थितो विप्र योगयुक्तो जितेंद्रियः

निराश्रयः जिताहारः সদानन्दो निःस्पृहः; एकान्तमास्थितो विप्र योगयुक्तो जितेन्द्रियः।

Verse 34

परब्रह्मणि संलीनो ज्ञानध्यानसमाधिमान् । तमहं संश्रितो विप्र ज्ञानरूपं महामतिम्

परब्रह्मणि संलीनः ज्ञानध्यानसमाधिमान्; तमहं संश्रितो विप्र ज्ञानरूपं महामतिम्।

Verse 35

अहं शुद्धेन भावेन भक्त्या नमितकंधरः । नमस्कृत्य महात्मानं पुरतस्तस्य संस्थितः

अहं शुद्धेन भावेन भक्त्या नमितकन्धरः; नमस्कृत्य महात्मानं पुरतस्तस्य संस्थितः।

Verse 36

दीनरूपो ह्यहं जातो मंदभाग्यस्तथा पुनः । तेनाहं पृच्छितो विप्र कस्माद्भवान्प्रशोचति

दीनरूपो ह्यहं जातो मन्दभाग्यस्तथा पुनः; तेनाहं पृच्छितो विप्र—कस्माद्भवान् प्रशोचति?

Verse 37

केनाभिप्रायभावेन दुःखमेव भुनक्ति वै । तेनेत्युक्तोस्मि विप्रेंद्र ज्ञानिना योगिना तदा

केनाभिप्रायभावेन दुःखमेव भुनक्ति वै—इत्येवं तदा विप्रेन्द्र ज्ञानिना योगिना च मम प्रति प्रोक्तम्।

Verse 38

सुमूढेन मया तस्य पूर्ववृत्तांतमेव हि । तमेवं श्रावितं सर्वं सर्वज्ञत्वं कथं व्रजेत्

सुमूढेन मया तस्य पूर्ववृत्तान्त एव हि कथितः; एवं सर्वं श्राविते तस्मिन् स कथं सर्वज्ञत्वं व्रजेत्?

Verse 39

एतदर्थं महादुःखी भवान्मम गतिः सदा । स चोवाच महात्मा मे सर्वं ज्ञानस्य कारणम्

एतदर्थं महादुःखीऽहं; भवान् मम गतिः सदा। स महात्मा च मे सर्वं ज्ञानस्य कारणं प्रोवाच।