Adhyaya 115
The Battle of Nahuṣa and Huṇḍa (within the Guru-tīrtha Glorification Episode)
भूमिकाण्डे गुरुतीर्थमाहात्म्यप्रसङ्गे च्यवन–नहुषोपाख्यानान्तरगतं युद्धवर्णनमिदम्। आयोः पुत्रो नहुषः सूर्यसदृशैः शरवर्षैर्दानवान् प्रभग्नान् करोति; तदा क्रुद्धो दानवो हुण्डो नहुषं समाह्वयति, तयोः प्रत्यक्षं द्वन्द्वयुद्धं प्रवर्तते। मातलिना रथं नीयमाने नहुषेण हुण्डेन च घोराः प्रहाराः परस्परं क्रियन्ते। हुण्डः क्षणं पतति, पुनः रणक्रोधेनोत्थाय नहुषस्य पार्श्वं विदारयति, रथध्वजाश्वांश्च क्षिणोति। नहुषस्तु श्रेष्ठधनुर्विद्यया तस्य रथं शस्त्राणि च निवार्य, भुजं छित्त्वा अन्ते तं निहन्ति। ततः देवाः सिद्धाश्च चारणाश्च धर्मसंस्थापनं प्रशंसन्ति; आख्यानं गुरुतीर्थप्रसङ्गे नहुषचरिते च स्वस्थानं पुनरुपदिश्य समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
कुंजल उवाच । ततस्त्वसौ संयति राजमानः समुद्यतश्चापधरो महात्मा । यथैव कालः कुपितः सलोकान्संहर्तुमैच्छत्तु तथा सुदानवान्
कुञ्जल उवाच—ततः स महात्मा संयति राजमानः, समुद्यतचापधरो वीरः, यथैव कुपितः कालः सलोकान् संहर्तुमिच्छति, तथैव स सुदानवैः सह जगत्संहारं चिकीर्षत्।
Verse 2
महास्त्रजालै रवितेजतुल्यैः सुदीप्तिमद्भिर्निजघान दानवान् । वायुर्यथोन्मूलयतीह पादपांस्तथैव राजा निजघान दानवान्
महास्त्रजालैः रवितेजतुल्यैः सुदीप्तिमद्भिः स दानवान् निजघान। यथा वायुः पादपानिहोन्मूलयति, तथैव राजा दानवान् प्राहरत्।
Verse 3
वायुर्यथा मेघचयं च दिव्यं संचालयेत्स्वेन बलेन तेजसा । तथा स राजा असुरान्मदोत्कटाननाशयद्बाणवरैः सुतीक्ष्णैः
यथा वायुः स्वबलेन तेजसा दिव्यं मेघचयं संचालयेत्, तथा स राजा मदोत्कटान् असुरान् सुतीक्ष्णैः श्रेष्ठबाणैः समूलमनाशयत्।
Verse 4
न शेकुर्दानवाः सर्वे बाणवर्षं महात्मनः । मृताः केचिद्द्रुताः केचित्केचिन्नष्टा महाहवात्
महात्मनः बाणवर्षं सर्वे दानवाः सोढुं न शेकुः। केचिद् मृताः, केचिद् द्रुतं पलायिताः, केचिन्नष्टा महाहवात्।
Verse 5
सूत उवाच । महातेजं महाप्राज्ञं महादानवनाशनम् । चुक्रोध हुंडो दुष्टात्मा दृष्ट्वा तं नृपनंदनम्
सूत उवाच—तं महातेजसं महाप्राज्ञं महादानवनाशनं नृपनन्दनं दृष्ट्वा दुष्टात्मा हुण्डः चुक्रोध।
Verse 6
स्थितो गत्वेदमाभाष्य तिष्ठतिष्ठेति चाहवे । त्वामद्य च नयिष्यामि आयुपुत्र यमांतिकम्
स्थित्वा स गत्वा रणमध्ये वाक्यमिदमभाषत— “तिष्ठ तिष्ठ! अद्य त्वां, आयुपुत्र, यमस्य सन्निधिं नयिष्यामि।”
Verse 7
नहुष उवाच । स्थितोस्मि समरे पश्य त्वामहं हंतुमागतः । अहं त्वां तु हनिष्यामि दानवं पापचेतनम्
नहुष उवाच— “समरे स्थितोऽस्मि; पश्य, त्वां हन्तुमागतः। त्वां तु हनिष्यामि, दानव, पापचेतनम्।”
Verse 8
इत्युक्त्वा धनुरादाय बाणानग्निशिखोपमान् । छत्रेण ध्रियमाणेन शुशुभे सोऽपि संयुगे
इत्युक्त्वा स धनुरादाय बाणानग्निशिखोपमान्। छत्रेण ध्रियमाणेन सऽपि संयुगे शुशुभे॥
Verse 9
इंद्रस्य सारथिं दिव्यं मातलिं वाक्यमब्रवीत् । वाहयतु रथं मेऽद्य हुंडस्य सम्मुखं भवान्
स इन्द्रस्य दिव्यं सारथिं मातलिं वाक्यमब्रवीत्— “अद्य मे रथं भवान् हुंडस्य सम्मुखं वाहयतु।”
Verse 10
इत्युक्तस्तेन वीरेण मातलिर्लघुविक्रमः । तुरगांश्चोदयामास महावातजवोपमान्
इत्युक्तस्तेन वीरेण मातलिर्लघुविक्रमः। तुरगान् चोदयामास महावातजवोपमान्॥
Verse 11
उत्पेतुश्च ततो वाहा हंसा इव यथांबरे । छत्रेण इंदुवर्णेन रथेनापि पताकिना
ततः वाहाः उत्पेतुः, यथाम्बरे हंसाः; इन्दुवर्णेन छत्रेण पताकिन्या च रथेन सह।
Verse 12
नभस्तलं तु संप्राप्य यथा सूर्यो विराजते । आयुपुत्रस्तथा संख्ये तेजसा विक्रमेण तु
नभस्तलं संप्राप्य यथा सूर्यः विराजते, तथा संख्ये आयुपुत्रोऽपि तेजसा विक्रमेण च।
Verse 13
अथ हुंडो रथस्थोऽपि राजमानः स्वतेजसा । सर्वायुधैश्च संयुक्तस्तद्वद्वीरव्रते स्थितः
अथ हुंडो रथस्थोऽपि स्वतेजसा राजमानः; सर्वायुधैः संयुक्तो वीरव्रते तद्वत् स्थितः।
Verse 14
उभयोर्वीरयोर्युद्धं देवविस्मयकारकम् । तदा आसीन्महाप्राज्ञ दारुणं भीतिदायकम्
उभयोर्वीरयोः युद्धं देवविस्मयकारकम्; तदा आसीन्महाप्राज्ञ दारुणं भीतिदायकम्।
Verse 15
सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कंकपत्रैः शिलीमुखैः । हुंडेन ताडितो राजा सुबाह्वोरंतरे तदा
तदा हुंडेन राजा सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कंकपत्रैः शिलीमुखैः सुबाह्वोरन्तरे ताडितः।
Verse 16
सुभाले पंचभिर्बाणैर्विद्धः क्रुद्धोऽभवत्तदा । सविद्धस्तु तदा बाणैरधिकं शुशुभे नृपः
स पञ्चभिर्बाणैर्विद्धः क्रुद्धोऽभवत् तदा नृपः। विद्धोऽपि तैः शरैः सम्यगधिकं तेजसा शुशुभे॥
Verse 17
सारुणः करमालाभिरुदयंश्च दिवाकरः । रुधिरेण तु दिग्धांगो हेमबाणैस्तनुस्थितैः
करमालाभिरुद्यंश्च सारुणो दिवाकरः। रुधिरेण तु दिग्धाङ्गो हेमबाणैस्तनुस्थितैः॥
Verse 18
सूर्यवच्छोभते राजा पूर्वकालस्य चांबरे । दृष्ट्वा तु पौरुषं तस्य दानवं वाक्यमब्रवीत्
सूर्यवच्छोभते राजा पूर्वकालस्य चाम्बरे। दृष्ट्वा तु पौरुषं तस्य दानवो वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 19
तिष्ठतिष्ठ क्षणं दैत्य पश्य मे लाघवं पुनः । इत्युक्त्वा तु रणे दैत्यं जघान दशभिः शरैः
तिष्ठ तिष्ठ क्षणं दैत्य पश्य मे लाघवं पुनः। इत्युक्त्वा तु रणे दैत्यं जघान दशभिः शरैः॥
Verse 20
मुखे भाले हतस्तेन मूर्च्छितो निपपात ह । पश्यामानैः सुरैर्दिव्यै रथोपरि महाबलः
मुखे भाले हतस्तेन मूर्च्छितो निपपात ह। पश्यामानैः सुरैर्दिव्यै रथोपरि महाबलः॥
Verse 21
देवैश्च चारणैः सिद्धैः कृतः शब्दः सुहर्षजः । जयजयेति राजेंद्र शंखान्दध्मुः पुनः पुनः
देवैश्च चारणैः सिद्धैश्च परमाहर्षसमुद्भवः शब्दः कृतः— “जय जय” इति, राजेन्द्र; शङ्खांश्च ते पुनः पुनर्दध्मुः।
Verse 22
सकोलाहलशब्दस्तु तुमलो देवतेरितः । कर्णरंध्रमाविवेश हुंडस्य मूर्छितस्य च
ततः देवतेरितः स तुमुलः सकोलाहलशब्दः मूर्छितस्य हुंडस्य कर्णरन्ध्रमाविवेश।
Verse 23
श्रुत्वा सधनुरादाय बाणमाशीविषोपमम् । स्थीयतां स्थीयतां युद्धे न मृतोस्मि त्वया हतः
श्रुत्वा स धनुरादाय बाणं चाशीविषोपमम् । उवाच— “स्थीयतां स्थीयतां युद्धे; न मृतोऽस्मि त्वया हतः।”
Verse 24
इत्युक्त्वा पुनरुत्थाय लाघवेन समन्वितः । एकविंशतिभिर्बाणैर्नहुषं चाहनत्पुनः
इत्युक्त्वा पुनरुत्थाय लाघवसमन्वितः । एकविंशतिभिर्बाणैर्नहुषं पुनराहनत्।
Verse 25
एकेन मुष्टिमध्ये तु चतुर्भिर्बाहुमध्यतः । चतुर्भिश्च महाश्वांश्च छत्रमेकेन तेन वै
एकेन मुष्टिमध्ये तु चतुर्भिर्बाहुमध्यतः । चतुर्भिश्च महाश्वांश्च छत्रमेकेन तेन वै॥
Verse 26
पंचभिर्मातलिं विद्ध्वा रथनीडं तु सप्तभिः । ध्वजदंडं त्रिभिस्तीक्ष्णैर्दानवः शिखिपत्रिभिः
दानवः शिखिपत्रिभिस्तीक्ष्णैः पञ्चभिर्बाणैर्मातलिं विद्ध्वा, सप्तभिः रथनीडं विव्याध, त्रिभिश्च ध्वजदण्डं भित्त्वा न्यपातयत्।
Verse 27
आदानं तु निदानं तु लक्षमोक्षं दुरात्मनः । लाघवं तस्य संदृष्ट्वा देवता विस्मयंगताः
तस्य दुरात्मन आदानं निदानं च लक्षमोक्षं च प्रकाशं जगाम; तस्य लाघवं संदृष्ट्वा देवता विस्मयमगमन्।
Verse 28
तस्य पौरुषमापश्य स राजा दानवोत्तमम् । शूरोसि कृतविद्योसि धीरोसि रणपंडितः
तस्य पौरुषं दृष्ट्वा स राजा दानवोत्तमं प्रत्युवाच— शूरोऽसि, कृतविद्योऽसि, धीरोऽसि, रणपण्डितोऽसि।
Verse 29
इत्युक्वा दानवं तं तु धनुर्विस्फार्य भूपतिः । मार्गणैर्दशभिस्तं तु विव्याध लघुविक्रमः
इत्युक्त्वा तं दानवं भूपतिः धनुर्विस्फार्य, लघुविक्रमः सन्, दशभिर्मार्गणैस्तं विव्याध।
Verse 30
त्रिभिर्ध्वजं प्रचिच्छेद स पपात धरातले । तुरगान्पातयामास चतुर्भिस्तस्य सायकैः
त्रिभिर्बाणैर्ध्वजं प्रचिच्छेद स ध्वजः धरातले पपात; चतुर्भिः सायकैस्तस्य तुरगानपि पातयामास।
Verse 31
एकेन छत्रं तस्यापि चकर्त लघुविक्रमः । दशभिः सारथिस्तस्य प्रेषितो यममंदिरम्
एकेनैव प्रहारेण लघुविक्रमः तस्य छत्रमपि द्विधा चकर्त; दशभिः प्रहारैस्तस्य सारथिं यममन्दिरं प्रेषयामास।
Verse 32
दंशनं दशभिश्छित्त्वा शरैश्च विदलीकृतः । सर्वांगेषु च त्रिंशद्भिर्विव्याध दनुजेश्वरम्
दशभिः शरैर्दंशनं छित्त्वा शरैश्च विदलीकृतः; ततः दनुजेश्वरं सर्वाङ्गेषु त्रिंशद्भिः शरैर्विव्याध।
Verse 33
हताश्वो विरथो जातो बाणपाणिर्धनुर्धरः । अभ्यधावत्स वेगेन वर्षयन्निशितैः शरैः
हताश्वो विरथो जातः; बाणपाणिर्धनुर्धरः स वेगेनाभ्यधावत्, निशितैः शरैर्वर्षयन्।
Verse 34
खड्गचर्मधरो दैत्यो राजानं तमधावत । धावमानस्य हुंडस्य खड्गं चिच्छेद भूपतिः
खड्गचर्मधरो दैत्यो राजानं तमभ्यधावत्; धावमानस्य हुंडस्य खड्गं भूपतिश्चिच्छेद।
Verse 35
क्षुरप्रैर्निशितैर्बाणैश्चर्म चिच्छेद भूपतिः । अथ हुंडः स दुष्टात्मा समालोक्य समंततः
क्षुरप्रैर्निशितैर्बाणैर्भूपतिश्चर्म चिच्छेद; अथ स दुष्टात्मा हुंडः समन्ततः समालोकयत्।
Verse 36
जग्राह मुद्गरं तूर्णं मुमोच लघुविक्रमः । वज्रवेगं समायांतं ददृशे नृपतिस्तदा
जग्राह मुद्गरं तूर्णं मुमोच लघुविक्रमः । वज्रवेगं समायांतं ददृशे नृपतिस्तदा
Verse 37
मुद्गरं स्वनवंतं चापातयदंबरात्ततः । दशभिर्निशितैर्बाणैः क्षुरप्रैश्च स्वविक्रमात्
मुद्गरं स्वनवंतं चापातयदंबरात्ततः । दशभिर्निशितैर्बाणैः क्षुरप्रैश्च स्वविक्रमात्
Verse 38
मुद्गरं पतितं दृष्ट्वा दशखण्डमयं भुवि । गदामुद्यम्य वेगेन राजानमभ्यधावत
मुद्गरं पतितं दृष्ट्वा दशखण्डमयं भुवि । गदामुद्यम्य वेगेन राजानमभ्यधावत
Verse 39
खड्गेन तीक्ष्णधारेण तस्य बाहुं विचिच्छिदे । सगदं पतितं भूमौ सांगदं कटकान्वितम्
खड्गेन तीक्ष्णधारेण तस्य बाहुं विचिच्छिदे । सगदं पतितं भूमौ सांगदं कटकान्वितम्
Verse 40
महारावं ततः कृत्वा वज्रस्फोटसमं तदा । रुधिरेणापि दिग्धांगो धावमानो महाहवे
महारावं ततः कृत्वा वज्रस्फोटसमं तदा । रुधिरेणापि दिग्धांगो धावमानो महाहवे
Verse 41
क्रोधेन महताविष्टो ग्रस्तुमिच्छति भूपतिम् । दुर्निवार्यः समायातः पार्श्वं तस्य च भूपतेः
क्रोधेनात्यन्तमाविष्टः स भूपतिं ग्रस्तुमैच्छत् । दुर्निवार्यः समायातः स तस्य भूपतेः पार्श्वम् ॥
Verse 42
नहुषेण महाशक्त्या ताडितो हृदि दानवः । पतितः सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः
नहुषेण महाशक्त्या हृदि ताडितोऽसुरः । सहसा पतितो भूमौ वज्राहत इवाचलः ॥
Verse 43
तस्मिन्दैत्ये गते भूमावितरे दानवा गताः । विविशुः कति दुर्गेषु कति पातालमाश्रिताः
तस्मिन्दैत्ये गते भूमौ दानवाः शेषकाः पलाः । केचिद्दुर्गेषु विविशुः केचित्पातालमाश्रिताः ॥
Verse 44
देवाः प्रहर्षमाजग्मुर्गंधर्वाः सिद्धचारणाः । हते तस्मिन्महापापे नहुषेण महात्मना
हते तस्मिन्महापापे नहुषेण महात्मना । देवाः प्रहर्षमाजग्मुः गन्धर्वाः सिद्धचारणाः ॥
Verse 45
तस्मिन्हते दैत्यवरे महाहवे देवाश्च सर्वे प्रमुदं प्रलेभिरे । तां देवरूपां तपसा प्रवर्द्धितां स आयुपुत्रः प्रतिलभ्य हर्षितः
तस्मिन्हते दैत्यवरे महाहवे सुराः समस्ताः प्रमुदं प्रलेभिरे । तां देवरूपां तपसा प्रवर्द्धितां स आयुपुत्रः प्रतिलभ्य हर्षितः ॥
Verse 115
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने पंचदशाधिकशततमोऽध्यायः
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने च पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।