Adhyaya 37

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । एवं वेनस्य चैवासीत्सृष्टिरेव महात्मनः । धर्माचारं परित्यज्य कथं पापमतिर्भवेत्

ऋषय ऊचुः—एवं वेनस्य महात्मनः सृष्टिरेव यद्यासीद्, तर्हि धर्माचारं परित्यज्य कथं पापमतिर्भवेत् ॥

Verse 2

सूत उवाच । ज्ञानविज्ञानसंपन्ना मुनयस्तत्त्ववेदिनः । शुभाशुभं वदंत्येवं तन्न स्यादिह चान्यथा

सूत उवाच—ज्ञानविज्ञानसम्पन्ना मुनयस्तत्त्ववेदिनः । शुभाशुभं यथावद् वदन्त्येवं; नात्रान्यथा भवेत् ॥

Verse 3

तप्यमानेन तेनापि सुशंखेन महात्मना । दत्तः शापः कथं विप्रा न यथावच्च जायते

तप्यमानेनापि तेन महात्मना सुशङ्खेन दत्तः शापः, हे विप्राः, कथं न यथावद् एव फलति?

Verse 4

वेनस्य पातकाचारं सर्वमेव वदाम्यहम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे प्रजापाले महात्मनि

वेनस्य पातकाचारं सर्वमेव अहं वक्ष्यामि; तस्मिन् धर्मज्ञे महात्मनि प्रजापाले शासति।

Verse 5

पुरुषः कश्चिदायातश्छद्म लिंगधरस्तदा । नग्नरूपोवमहाकायःवशिरोमुंडो महाप्रभः

तदा कश्चित् पुरुषः आगात्—छद्मलिङ्गधरः; नग्नरूपः, महाकायः, शिरोमुण्डः, महाप्रभः।

Verse 6

मार्जनीं शिखिपत्राणां कक्षायां स हि धारयन् । गृहीतं पानपात्रं तु नालिकेरमयं करे

शिखिपत्रकृतां मार्जनीं कक्षायां धारयन्, करे तु नालिकेरमयं पानपात्रं गृहीत्वा स्थितः।

Verse 7

पठमानो ह्यसच्छास्त्रं वेदधर्मविदूषकम् । यत्र वेनो महाराजस्तत्रायातस्त्वरान्वितः

असच्छास्त्रं पठन् वेदधर्मविदूषकं, यत्र वेनः महाराजः तत्र त्वरितः स आगात्।

Verse 8

सभायां तस्य वेनस्य प्रविवेश स पापवान् । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं वेनः प्रश्नं तदाकरोत्

सभायां तस्य वेनस्य प्रविवेश स पापवान् । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं वेनः प्रश्नं तदाकरोत् ॥

Verse 9

भवान्को हि समायात ईदृग्रूपधरो मम । सभायां वर्तमानस्य पुरः कस्मात्समागतः

भवान्को हि समायात ईदृग्रूपधरो मम । सभायां वर्तमानस्य पुरः कस्मात्समागतः ॥

Verse 10

को वेषः किं नु ते नाम को धर्मः कर्म ते वद । को वेदस्ते क आचारः किं तपः का प्रभावना

को वेषः किं नु ते नाम को धर्मः कर्म ते वद । को वेदस्ते क आचारः किं तपः का प्रभावना ॥

Verse 11

किं ज्ञानं कः प्रभावस्ते किं सत्यं धर्मलक्षणम् । तत्त्वं सर्वं समाचक्ष्व ममाग्रे सत्यमेव च

किं ज्ञानं कः प्रभावस्ते किं सत्यं धर्मलक्षणम् । तत्त्वं सर्वं समाचक्ष्व ममाग्रे सत्यमेव च ॥

Verse 12

श्रुत्वा वेनस्य तद्वाक्यं पापो वाक्यमुदाहरत् । पातक उवाच । करोष्येवं वृथा राज्यं महामूढो न संशयः

श्रुत्वा वेनस्य तद्वाक्यं पापो वाक्यमुदाहरत् । पातक उवाच । करोष्येवं वृथा राज्यं महामूढो न संशयः ॥

Verse 13

अहं धर्मस्य सर्वस्वमहं पूज्यतमोसुरैः । अहं ज्ञानमहं सत्यमहं धाता सनातनः

अहमेव धर्मस्य सारं सर्वस्वं च; असुरैरपि पूज्यतमोऽहम्। अहं ज्ञानं अहं सत्यं, अहं धाता सनातनः॥

Verse 14

अहं धर्मं अहं मोक्षः सर्वदेवमयो ह्यहम् । ब्रह्मदेहात्समुद्भूतः सत्यसंधोऽस्मि नान्यथा

अहमेव धर्मोऽहमेव मोक्षः; सर्वदेवमयो ह्यहम्। ब्रह्मदेहात्समुद्भूतः सत्यसन्धोऽस्मि नान्यथा॥

Verse 15

जिनरूपं विजानीहि सत्यधर्मकलेवरम् । मामेव हि प्रधावंति योगिनो ज्ञानतत्पराः

जिनरूपं विजानीहि सत्यधर्मकलेवरम्। मामेव हि प्रधावन्ति योगिनो ज्ञानतत्पराः॥

Verse 16

वेन उवाच । तवैव कीदृशं कर्म किं ते दर्शनमेव च । किमाचारो वदस्वैहि इत्युक्तं तेन भूभुजा

वेन उवाच—तवैव कीदृशं कर्म? किं ते दर्शनमेव च? किमाचारो? वदस्वेह—इत्युक्तं तेन भूभुजा॥

Verse 17

पातक उवाच । अर्हंतो देवता यत्र निर्ग्रंथो दृश्यते गुरुः । दया चैव परो धर्मस्तत्र मोक्षः प्रदृश्यते

पातक उवाच—अर्हन्तो देवता यत्र, निर्ग्रन्थो दृश्यते गुरुः। दया चैव परो धर्मस्तत्र मोक्षः प्रदृश्यते॥

Verse 18

दर्शनेस्मिन्न संदेह आचारान्प्रवदाम्यहम् । यजनं याजनं नास्ति वेदाध्ययनमेव च

दर्शनेऽस्मिन्न न संशयः; आचारान् प्रवदाम्यहम्। न यजनं न याजनं, वेदाध्ययनमेव च विधीयते॥

Verse 19

नास्ति संध्या तपो दानं स्वधास्वाहाविवर्जितम् । हव्यकव्यादिकं नास्ति नैव यज्ञादिका क्रिया

स्वधास्वाहाविवर्जिते नास्ति सन्ध्या न तपो न दानम्। न हव्यकव्यादिकं किञ्चित्, नैव यज्ञादिका क्रिया॥

Verse 20

पितॄणां तर्पणं नास्ति नातिथिर्वैश्वदेविकम् । क्षपणस्य वरा पूजा अर्हतो ध्यानमुत्तमम्

पितॄणां तर्पणं नास्ति नातिथिर्वैश्वदेविकम्। क्षपणस्य वरा पूजा, अर्हतो ध्यानमुत्तमम्॥

Verse 21

अयं धर्मसमाचारो जैनमार्गे प्रदृश्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं निजधर्मस्यलक्षणम्

अयं धर्मसमाचारो जैनमार्गे प्रदृश्यते। एतत्ते सर्वमाख्यातं निजधर्मस्य लक्षणम्॥

Verse 22

वेन उवाच । वेदप्रोक्तो यथा धर्मो यत्र यज्ञादिकाः क्रियाः । पितॄणां तर्पणं श्राद्धं वैश्वदेवं न दृश्यते

वेन उवाच—वेदप्रोक्तो यथा धर्मो यत्र यज्ञादिकाः क्रियाः। तत्र पितॄणां तर्पणं श्राद्धं वैश्वदेवं न दृश्यते॥

Verse 23

न दानं तप एवास्ति क्वास्ते धर्मस्य लक्षणम् । वद सत्यं ममाग्रे तु दयाधर्मं च कीदृशम्

यदि न दानं न तपोऽस्ति, तर्हि तव धर्मलक्षणं कुत्र? मम पुरतः सत्यं वद—एषः दयाधर्मः कीदृशः?

Verse 24

पातक उवाच । पंचतत्त्वप्रवृद्धोयं प्राणिनां काय एव च । आत्मा वायुस्वरूपोयं तेषां नास्ति प्रसंगता

पातक उवाच—प्राणिनां कायः पञ्चतत्त्वैः प्रवृद्धः; आत्मा तु वायुस्वरूपः। तयोः (आत्मकाययोः) वास्तवः प्रसङ्गो नास्ति।

Verse 25

यथा जलेषु भूतानामपिसंगमवेहि तत् । जायते बुद्बुदाकारं तद्वद्भूतसमागमः

यथा जलेषु भूतानां सङ्गमो बुद्बुदाकारं जायते, तथैव देहिनां समागमः क्षणिकः—बुद्बुदवत्।

Verse 26

पृथ्वीभावो रजःस्थस्तु चापस्तत्रैव संस्थिताः । ज्योतिस्तत्र प्रदृश्येत सुवायुर्वर्तते त्रिषु

पृथ्वीतत्त्वं रजःस्थं तु, आपस्तत्रैव संस्थिताः। तत्र ज्योतिः प्रदृश्येत, सुवायुः त्रिषु वर्तते।

Verse 27

आकाशमावृणोत्पश्चाद्बुद्बुदत्वं प्रजायते । अप्सुमध्ये प्रभात्येव सुतेजो वर्तुलं वरम्

पश्चादाकाशमावृणोति, ततः बुद्बुदत्वं प्रजायते। अप्सुमध्ये प्रभात्येव सुतेजो वर्तुलं वरम्।

Verse 28

क्षणमात्रं प्रदृश्येत क्षणान्नैव च दृश्यते । तद्वद्भूतसमायोगः सर्वत्र परिदृश्यते

क्षणमात्रं हि दृश्येत, क्षणादेव न दृश्यते। एवं भूतसमायोगः सर्वत्र क्षणभङ्गुरः परिदृश्यते॥

Verse 29

अंतकाले प्रयात्यात्मा पंच पंचसु यांति ते । मोहमुग्धास्ततो मर्त्या वर्तंते च परस्परम्

अन्तकाले प्रयात्यात्मा, पञ्च पञ्चसु यान्ति ते। मोहमुग्धास्ततो मर्त्या वर्तन्ते परस्परम्॥

Verse 30

श्राद्धं कुर्वंति मोहेन क्षयाहे पितृतर्पणम् । क्वास्ते मृतः समश्नाति कीदृशोऽसौ नृपोत्तम

श्राद्धं कुर्वन्ति मोहेन क्षयाहे पितृतर्पणम्। क्वास्ते मृतः समश्नाति, कीदृशोऽसौ नृपोत्तम॥

Verse 31

किं ज्ञानं कीदृशं कायं केन दृष्टं वदस्व नः । मिष्टान्नं भोजयित्वा च तृप्ता यांति च ब्राह्मणाः

किं ज्ञानं कीदृशं कायं केन दृष्टं वदस्व नः। मिष्टान्नं भोजयित्वा च तृप्ता यान्ति च ब्राह्मणाः॥

Verse 32

कस्य श्राद्धं प्रदीयेत सा तु श्रद्धा निरर्थिका । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि वेदानां कर्म दारुणम्

कस्य श्राद्धं प्रदीयेत, सा तु श्रद्धा निरर्थिका। अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि, वेदानां कर्म दारुणम्॥

Verse 33

यदातिथिर्गृहे याति महोक्षं पचते द्विजः । अजं वा राजराजेंद्र अतिथिं परिभोजयेत्

यदा गृहेऽतिथिरायाति तदा द्विजो महोक्षं पचेत्; अथवा राजराजेन्द्र अजं पक्त्वा अतिथिं सम्यक् परिभोजयेत्।

Verse 34

अश्वमेधमखे अश्वं गोमेधे वृषमेव च । नरमेधे नरं राजन्वाजपेये तथा ह्यजान्

अश्वमेधमखेऽश्वः, गोमेधे वृष एव च; नरमेधे नरः, राजन्, वाजपेये तथा ह्यजाः (इष्यन्ते)।

Verse 35

राजसूये महाराज प्राणिनां घातनं बहु । पुंडरीके गजं हन्याद्गजमेधेऽथ कुंजरम्

राजसूये महाराज प्राणिनां घातनं बहु; पुंडरीके गजं हन्यात्, गजमेधेऽथ कुंजरम्।

Verse 36

सौत्रामण्यां पशुं मेध्यं मेषमेव प्रदृश्यते । नानारूपेषु सर्वेषु श्रूयतां नृपनंदन

सौत्रामण्यां मेध्यः पशुर्मेष एव प्रदृश्यते; नानारूपेषु सर्वेषु श्रूयतां नृपनन्दन।

Verse 37

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । वेनोपाख्याने सप्तत्रिंशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखण्डे वेनोपाख्याने सप्तत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 38

ज्ञेयं तदन्नमुच्छिष्टं क्रियते भूरिभोजनम् । अत्यंतदोषहीनांस्तान्हिंसंति यन्महामखे

ज्ञेयं तदन्नमुच्छिष्टं यदत्यधिकभोजनाय क्रियते; तस्मिन्महामखे यत् सर्वथा दोषहीनान् प्राणिनो हिंसन्ति।

Verse 39

तत्र किं दृश्यते धर्मः किं फलं तत्र भूपते । पशूनां मारणं यत्र निर्दिष्टं वेदपंडितैः

तत्र किं दृश्यते धर्मः किं फलं तत्र भूपते; यत्र पशूनां मारणं वेदपण्डितैर्निर्दिष्टम्।

Verse 40

तस्माद्विनष्टधर्मं च न पुण्यं मोक्षदायकम् । दयां विना हि यो धर्मः स धर्मो विफलायते

तस्माद्विनष्टधर्मं यत् पुण्यं तन्न मोक्षदायकम्; दयां विना हि यो धर्मः स धर्मो विफलायते।

Verse 41

जीवानां पालनं यत्र तत्र धर्मो न संशयः । स्वाहाकारः स्वधाकारस्तपः सत्यं नृपोत्तम

जीवानां पालनं यत्र तत्र धर्मो न संशयः; स्वाहाकारः स्वधाकारस्तपः सत्यं नृपोत्तम।

Verse 42

दयाहीनं चापलं स्यान्नास्ति धर्मस्तु तत्र हि । एते वेदा न वेदाः स्युर्दया यत्र न विद्यते

दयाहीनं चापलं स्यान्नास्ति धर्मस्तु तत्र हि; एते वेदा न वेदाः स्युर्दया यत्र न विद्यते।

Verse 43

दयादानपरो नित्यं जीवमेव प्ररक्षयेत् । चांडालोऽप्यथ शूद्रो वा स वै ब्राह्मण उच्यते

यो नित्यं दयादानपरः सन् सर्वभूतान् प्ररक्षति, चाण्डालोऽपि शूद्रो वा स एव ब्राह्मण इति कथ्यते।

Verse 44

ब्राह्मणो निर्दयो यो वै पशुघातपरायणः । स वै सुनिर्दयः पापी कठिनः क्रूरचेतनः

यो ब्राह्मणो निर्दयोऽस्ति पशुघातपरायणः, स एवातिनिर्दयः पापी कठोरः क्रूरचेतनः।

Verse 45

वंचकैः कथितो वेदो यो वेदो ज्ञानवर्जितः । यत्र ज्ञानं भवेन्नित्यं तत्र वेदः प्रतिष्ठति

वञ्चकैः कथितो यो वेदो ज्ञानवर्जित एव सः; यत्र नित्यं ज्ञानं भवति तत्रैव वेदः प्रतिष्ठितः।

Verse 46

दयाहीनेषु वेदेषु विप्रेषु च महामते । नास्ति सत्यं क्रिया तत्र वेदविप्रेषु वै तदा

दयाहीनेषु वेदेषु विप्रेषु च महामते, तत्र सत्यं न विद्यते न च क्रिया; एवं वेदविप्रेषु तदा।

Verse 47

वेदा न वेदा राजेंद्र ब्राह्मणाः सत्यवर्जिताः । दानस्यापि फलं नास्ति तस्माद्दानं न दीयते

वेदाः न वेदा राजेन्द्र, ब्राह्मणाः सत्यवर्जिताः; दानस्यापि फलं नास्ति, तस्माद्दानं न दीयते।

Verse 48

यथा श्राद्धस्य वै चिह्नं तथा दानस्य लक्षणम् । जिनस्यापि च यद्धर्मं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

यथा श्राद्धस्य स्पष्टं चिह्नं भवति, तथा दानस्यापि लक्षणं निश्चितम्। जिनेनोक्तो यः धर्मो भुक्तिं च मुक्तिं च प्रददाति, स एव परमः।

Verse 49

तवाग्रेऽहं प्रवक्ष्यामि बहुपुण्यप्रदायकम् । आदौ दया प्रकर्तव्या शांतभूतेन चेतसा

तवाग्रेऽहं प्रवक्ष्यामि बहुपुण्यप्रदायकम्। आदौ दया प्रकर्तव्या शान्तभूतेन चेतसा॥

Verse 50

आराधयेद्धृदा देवं जिनं येन चराचरम् । मनसा शुद्धभावेन जिनमेकं प्रपूजयेत्

हृदा देवं जिनं आराधयेत् येन चराचरं धार्यते। मनसा शुद्धभावेन जिनमेकं प्रपूजयेत्॥

Verse 51

नमस्कारः प्रकर्तव्यस्तस्य देवस्य नान्यथा । मातापित्रोस्तु वै पादौ कदा नैव प्रवंदयेत्

तस्य देवस्य नमस्कारः प्रकर्तव्यो नान्यथा। मातापित्रोस्तु वै पादौ कदा नैव प्रवन्दयेत्॥

Verse 52

अन्येषामपि का वार्ता श्रूयतां राजसत्तम । वेन उवाच । एते विप्राश्च आचार्या गंगाद्याः सरितस्तथा

अन्येषामपि का वार्ता? श्रूयतां राजसत्तम। वेन उवाच—एते विप्राश्च आचार्याः, गङ्गाद्याः सरितस्तथा॥

Verse 53

वदंति पुण्यतीर्थानि बहुपुण्यप्रदानि च । तत्किं वदस्व सत्यं मे यदि धर्ममिहेच्छसि

पुण्यतीर्थानि बहुपुण्यप्रदानानि इति जनाः वदन्ति। तत् किम्? यदि त्वं इह धर्मम् इच्छसि, तर्हि मे सत्यं वद।

Verse 54

पातक उवाच । आकाशाद्वै महाराज मेघा वर्षंति वै जलम् । भूमौ हि पर्वतेष्वेवं सर्वत्र पतिते जलम्

पातक उवाच—महाराज, आकाशात् मेघाः नूनं जलं वर्षन्ति। तत् जलं भूमौ पर्वतेषु च सर्वत्र पतितं सत् यथायोग्यं प्रवहति।

Verse 55

स आप्लाव्य ततस्तिष्ठेद्दयां सर्वत्र भावयेत् । नद्यः पापप्रवाहास्तु तासु तीर्थं श्रुतं कथम्

स्नात्वा ततः स्थित्वा सर्वत्र दयां भावयेत्। नद्यः पापप्रवाहाः; तासु तीर्थं कथं श्रुतम्?

Verse 56

जलाशया महाराज तडागाः सागरास्तथा । पृथिव्याधारकाश्चैव गिरयो अश्मराशयः

महाराज, जलाशयाः—तडागाः सागराश्च; तथा पृथिव्याधारकाः गिरयः अश्मराशयश्च—एवं ज्ञेयम्।

Verse 57

नास्त्येतेषु च वै तीर्थं जलैर्जलदमुत्तमम् । स्नाने यदा महत्पुण्यं कस्मान्मत्स्येषु वै नहि

एतेषु जलेषु तीर्थं नास्ति; जलमेव उत्तमं जलदम्। यदि स्नाने महत् पुण्यं, तर्हि मत्स्येषु अपि कुतो न स्यात्?

Verse 58

दृष्टा स्नानेन वै सिद्धिर्मीनाः शुद्ध्यंति नान्यथा । यत्र जिनस्तत्र तीर्थं तत्र धर्मः सनातनः

दृष्टा स्नानेन वै सिद्धिर्मीनाः शुद्ध्यन्ति नान्यथा । यत्र जिनस्तत्र तीर्थं तत्र धर्मः सनातनः ॥

Verse 59

तपोदानादिकं सर्वं पुण्यं तत्र प्रतिष्ठितम्

तपोदानादिकं सर्वं पुण्यं तत्र प्रतिष्ठितम् ॥

Verse 60

एको जिनः सर्वमयो नृपेंद्र नास्त्येव धर्मं परमं हि तीर्थम् । अयं तु लाभः परमस्तु तस्माद्ध्य्यास्व नित्यं सुसुखो भविष्यसि

एको जिनः सर्वमयो नृपेन्द्र नास्त्येव धर्मं परमं हि तीर्थम् । अयं तु लाभः परमस्तु तस्माद्ध्यायस्व नित्यं सुसुखो भविष्यसि ॥

Verse 61

विनिंद्य धर्मं सकलं सवेदं दानं सपुण्यं परयज्ञरूपम् । पापस्वभावैर्बहुबोधितो नृपस्त्वंगस्य पुत्रो भुवि तेन पापिना

विनिन्द्य धर्मं सकलं सवेदं दानं सपुण्यं परयज्ञरूपम् । पापस्वभावैर्बहुबोधितो नृपस्त्वङ्गस्य पुत्रो भुवि तेन पापिना ॥