Adhyaya 101

Verse 1

सूत उवाच । देवदेवो हृषीकेशस्त्वंगपुत्रं नृपोत्तमम् । समाचष्ट महाश्रेय आख्यानं पापनाशनम्

सूत उवाच—देवदेवो हृषीकेशोऽङ्गपुत्रं नृपोत्तमं पापनाशनं महाश्रेयस्करमाख्यानं समाचष्ट।

Verse 2

श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं श्रेयदायकम् । द्विजस्यापि च वृत्तांतं कुंजलस्य महात्मनः

श्रूयताम्—अहं श्रेयदायकं चरित्रं वक्ष्यामि; महात्मनो द्विजस्य कुंजलस्यापि वृत्तान्तं च।

Verse 3

विष्णुरुवाच । कुंजलश्चापि धर्मात्मा चतुर्थं पुत्रमेव च । समाहूय मुदायुक्त उवाचैनं कपिंजलम्

विष्णुरुवाच—ततः धर्मात्मा कुंजलः चतुर्थं पुत्रमपि मुदायुक्तः समाहूय तं कपिंजलमुवाच।

Verse 4

किं नु पुत्र त्वया दृष्टमपूर्वं कथयस्व मे । भोजनार्थं तु यासि त्वमितः कस्मिन्सुतोत्तम

किं नु पुत्र त्वया दृष्टमपूर्वं कथयस्व मे। भोजनार्थं तु यासि त्वमितः कस्मिन् सुतोत्तम॥

Verse 5

तदाचक्ष्व महाभाग यदि दृष्टं सुपुण्यदम् । कपिंजल उवाच । यच्च तात त्वया पृष्टमपूर्वं प्रवदाम्यहम्

तदाचक्ष्व महाभाग यदि दृष्टं सुपुण्यदम्। कपिंजल उवाच। यच्च तात त्वया पृष्टमपूर्वं प्रवदाम्यहम्॥

Verse 6

यन्न दृष्टं श्रुतं केन कस्मान्नैव श्रुतं मया । तदिहैव प्रवक्ष्यामि श्रूयतामधुना पितः

यन्न दृष्टं श्रुतं केन कस्मान्नैव श्रुतं मया। तदिहैव प्रवक्ष्यामि श्रूयतामधुना पितः॥

Verse 7

शृण्वंतु भ्रातरः सर्वे मातस्त्वं शृणु सांप्रतम् । कैलासः पर्वतश्रेष्ठो धवलश्चंद्र सन्निभः

शृण्वंतु भ्रातरः सर्वे मातस्त्वं शृणु सांप्रतम्। कैलासः पर्वतश्रेष्ठो धवलश्चंद्रसन्निभः॥

Verse 8

नानाधातुसमाकीर्णो नानावृक्षोपशोभितः । गंगाजलैः शुभैः पुण्यैः क्षालितः सर्वतः पितः

नानाधातुसमाकीर्णो नानावृक्षोपशोभितः। गंगाजलैः शुभैः पुण्यैः क्षालितः सर्वतः पितः॥

Verse 9

नदीनां तु सहस्राणि दिव्यानि विविधानि च । यस्मात्तात प्रसूतानि जलानि विविधानि च

यस्मात् तात, दिव्यानि विविधानि च नदीनां सहस्राणि प्रसूतानि; तथा विविधानि जलानि अपि तस्मादेव प्रादुर्भूतानि।

Verse 10

तडागानि सहस्राणि सोदकानि महागिरौ । नद्यः संति विशालिन्यो हंससारससेविताः

महागिरौ सोदकानि तडागानि सहस्राणि सन्ति; तथा हंससारससेविताः विशालिन्यो नद्यः अपि सन्ति।

Verse 11

तस्मिञ्छिखरिणां श्रेष्ठे पुण्यदाः पापनाशनाः । वनानि विविधान्येव पुष्पितानि फलानि च

तस्मिन् शिखरिणां श्रेष्ठे पुण्यदाः पापनाशनाः; पुष्पितानि फलवन्ति च वनानि विविधानि एव आसन्।

Verse 12

नानावृक्षोपयुक्तानि हरितानि शुभानि च । किन्नराणां गणैर्युक्तश्चाप्सरोभिः समाकुलः

नानावृक्षोपयुक्तं हरितं शुभं च तत्; किन्नरगणैर्युक्तम्, अप्सरोभिः समाकुलं च आसीत्।

Verse 13

गंधर्वचारणैः सिद्धैर्देववृंदैः सुशोभितः । दिव्यवृक्षवनोपेतो दिव्यभावैः समाकुलः

गन्धर्वचारणसिद्धैर्देववृन्दैः सुशोभितः; दिव्यवृक्षवनोपेतो दिव्यभावैः समाकुलः आसीत्।

Verse 14

दिव्यगंधैः सुशोभाढ्यैर्नानारत्नसमन्वितः । शिलाभिः स्फटिकस्यापि शुक्लाभिस्तु सुशोभनः

दिव्यगन्धान्वितं रम्यं सुशोभाढ्यं मनोहरम् । नानारत्नसमायुक्तं शुक्लस्फटिकशिलामयैः सुशोभनम् ॥

Verse 15

सूर्यतेजोमयो राजंस्तेजोभिस्तु समाकुलः । चंदनैश्चारुगंधैश्च बकुलैर्नीलपुष्पकैः

सूर्यतेजोमयं राजन् सर्वतो तेजसा वृतम् । चन्दनैश्चारुगन्धैश्च बकुलैर्नीलपुष्पकैः ॥

Verse 16

नानापुष्पमयैर्वृक्षैः सर्वत्र समलंकृतः । पक्षिणां सुनिनादैश्च दिव्यानां मधुरायते

नानापुष्पमयैर्वृक्षैः सर्वत्र समलङ्कृतम् । दिव्यपक्षिनिनादैश्च मधुरं शुभनादितम् ॥

Verse 17

षट्पदानां निनादैश्च वृक्षौघैर्मधुरायते । रुतैश्च कोकिलानां तु शोभते स वनो गिरिः

षट्पदनिनदैश्चैव वृक्षौघैर्मधुरायते । कोकिलारुतसंपन्नः शोभते स वनो गिरिः ॥

Verse 18

गणकोटिसमाकीर्णं तत्रास्ति शिवमंदिरम् । अंशुभिर्धवलं पुण्यं पुण्यराशिशिलोच्चयम्

गणकोटिसमाकीर्णं तत्रास्ति शिवमन्दिरम् । अंशुभिर्धवलं पुण्यं पुण्यराशिशिलोच्चयम् ॥

Verse 19

सिंहैश्च गर्जमानैश्च सैरिभैः कुंजरैस्ततः । दिग्गजानां सुघोषैश्च शब्दितं च समंततः

ततः समन्ततः सिंहानां गर्जितैः सैरिभकुञ्जरनादैश्च दिग्गजानां सुघोषैश्च सर्वं शब्दितमभवत्।

Verse 20

नानामृगैः समाकीर्णं शाखामृगगणाकुलम् । मयूरकेकाघोषैश्च गुहासु च विनादितम्

नानामृगैः समाकीर्णं शाखामृगगणाकुलम्। मयूरकेकाघोषैश्च गुहासु च विनादितम्॥

Verse 21

कंदरैर्लेपनैः कूटैः सानुभिश्च विराजितम् । नानाप्रस्रवणोपेतमोषधीभिर्विराजितम्

कन्दरैर्लेपनैः कूटैः सानुभिश्च विराजितम्। नानाप्रस्रवणोपेतमोषधीभिर्विराजितम्॥

Verse 22

दिव्यं दिव्यगुणं पुण्यं पुण्यधाम समाकुलम् । सेवितं पुण्यलोकैश्च पुण्यराशिं महागिरिम्

दिव्यं दिव्यगुणं पुण्यं पुण्यधामसमाकुलम्। सेवितं पुण्यलोकैश्च पुण्यराशिं महागिरिम्॥

Verse 23

पुलिंदभिल्लकोलैश्च सेवितं पर्वतोत्तमम् । विकटैः शिखरैः कोटैरद्रिराजः प्रकाशते

पुलिन्दभिल्लकोलैश्च सेवितं पर्वतोत्तमम्। विकटैः शिखरैः कोटैरद्रिराजः प्रकाशते॥

Verse 24

अन्यैर्नानाविधैः पुण्यैः कौतुकैर्मंगलैः शुभैः । गंगोदकप्रवाहैश्च महाशब्दं प्रसुस्रुवे

अन्यैर्नानाविधैः पुण्यैः कौतुकैर्मङ्गलैः शुभैः । गङ्गोदकप्रवाहैश्च महाशब्दः समुत्थितः ॥

Verse 25

शंकरस्य गृहं तत्र कैलासं गतवानहम् । तत्राश्चर्यं मया दृष्टं यन्न दृष्टं कदा श्रुतम्

शङ्करस्य गृहं तत्र कैलासं गतवानहम् । तत्राश्चर्यं मया दृष्टं यन्न दृष्टं कदा श्रुतम् ॥

Verse 26

श्रूयतामभिधास्यामि तात सर्वं मयोदितम् । शिखराद्गिरिराजस्य मेरोः पुण्यान्महोदयात्

श्रूयतामभिधास्यामि तात सर्वं मयोदितम् । शिखराद्गिरिराजस्य मेरोः पुण्यान्महोदयात् ॥

Verse 27

हिमक्षीरसुवर्णस्तु प्रवाहः पतते भुवि । गंगायाश्च महाभाग रंहसा घोषभूषितः

हिमक्षीरसुवर्णाभः प्रवाहः पतते भुवि । गङ्गायाश्च महाभाग रंहसा घोषभूषिता ॥

Verse 28

कैलासस्य शिरः प्राप्य तत्र विस्तरतां गतः । दशयोजनमानेन तत्र गंगा ह्रदो महान्

कैलासस्य शिरः प्राप्य तत्र विस्तरतां गतः । दशयोजनमानेन तत्र गङ्गाह्रदो महान् ॥

Verse 29

महातोयेन पुण्येन विमलेन विराजते । सर्वतोभद्रतां प्राप्तो महाहंसैः प्रशोभते

महातोयैः पुण्यैर्विमलैश्च तत्सरः विराजते । सर्वतोभद्रतां प्राप्य महाहंसैः प्रशोभते ॥

Verse 30

सामोच्चारेण पुण्येन दिव्येन मधुरेण च । हंसास्तत्र प्रकूजंति सरस्तेन विराजते

सामोच्चारैः पुण्यैर्दिव्यैर्मधुरैश्च समन्वितैः । हंसास्तत्र प्रकूजन्ति तेन तत्सरसो विराजते ॥

Verse 31

तस्य तीरे शिलायां वै हिमकन्या महामते । आसीना मुक्तकेशांता रूपद्रविणशालिनी

तस्य तीरे शिलायां वै हिमकन्या महामते । आसीना मुक्तकेशान्ता रूपद्रविणशालिनी ॥

Verse 32

दिव्यरूपसुसंपन्ना सगुणा दिव्यलक्षणा । दिव्यालंकारभूषा च तस्यास्तीरे विराजते

दिव्यरूपसुसम्पन्ना सगुणा दिव्यलक्षणा । दिव्यालङ्कारभूषा च तस्यास्तीरे विराजते ॥

Verse 33

न जाने गिरिराजस्य तनया वा महोदधेः । नो वास्ति ब्रह्मणः पत्नी सा वा स्वाहा भविष्यति

न जाने गिरिराजस्य तनया वा महोदधेः । न वा ब्रह्मपत्नी सा स्वाहा वा भवितुं क्षमा ॥

Verse 34

इंद्राणी वा महाभागा रोहिणी वा भविष्यति । ईदृशी रूपसंपत्तिर्युवतीनां न दृश्यते

इयं महाभागा नूनम् इन्द्राणी वा स्यात्, अथवा रोहिणी भवेत्। एतादृशी रूपसम्पत्तिः युवतीनां मध्ये न कदापि दृश्यते॥

Verse 35

अन्यासां च सुदिव्यानां नारीणां तात सर्वथा । यादृशं रूपसंभावं गुणशीलं प्रदृश्यते

अन्यासां च सुदिव्यानां नारीणां मध्येऽपि, तात, सर्वथा। यादृशं रूपसम्भावं गुणशीलत्वं च दृश्यते, तादृशं क्वचिदेव॥

Verse 36

अप्सरसां कदा नास्ति तादृशं रूपलक्षणम् । यादृशं तु मया दृष्टं तदंगं विश्वमोहनम्

अप्सरसां मध्ये कदापि नास्ति तादृशं रूपलक्षणम्। यादृशं तु मया दृष्टं, तदङ्गं विश्वमोहनम्॥

Verse 37

शिलापदे समासीना दुःखेनापि समाकुला । रुदते सुस्वरैर्बाला अनेकैः स्वजनैर्विना

शिलापदे समासीना दुःखेनापि समाकुला। रुदति सुस्वरैर्बाला अनेकैः स्वजनैर्विना॥

Verse 38

अश्रूणि मुंचमाना सा मुक्ताभानि बहूनि च । निर्मलानि सरस्यत्र पतंत्येव महामते

अश्रूणि मुञ्चमाना सा मुक्ताभानि बहूनि च। निर्मलानि सरस्यत्र पतन्त्येव महामते॥

Verse 39

बिंदवो मौक्तिकाभास्ते निपतंति महोदके । तेभ्यो भवंति पद्मानि हृद्यानि सुरभीणि तु

महोदके मौक्तिकाभा बिन्दवो निपतन्ति; तेषां प्रसूतानि पद्मानि हृद्यानि सुरभीणि च।

Verse 40

पद्मानि जज्ञिरे तेभ्यो नेत्राश्रुभ्यो महामते । गंगांभसि तरंत्येव असंख्यातानि तानि तु

ते नेत्राश्रवो महामते पद्मानि जनयामासुः; गङ्गाम्भसि तानि असङ्ख्यातानि पद्मानि तरन्त्येव।

Verse 41

पतितानि सुहृद्यानि रंहसा यानि तानि तु । गंगाप्रवाहमध्ये तु हंसवृंदैः सुसेविते

रंहसा पतितानि यानि सुहृद्यानि तानि; गङ्गाप्रवाहमध्ये हंसवृन्दैः सुसेविते स्थितानि।

Verse 42

भागीरथ्याः प्रवाहस्तु तस्मात्स्थानाद्विनिर्गतः । कैलासशिखरं प्राप्य रत्नाख्यं चारुकंदरम्

तस्मात् स्थानाद् भागीरथ्याः प्रवाहो विनिर्गतः; कैलासशिखरं प्राप्य रत्नाख्यां चारुकन्दरां प्रविवेश।

Verse 43

वर्तते तोयपूर्णस्तु योजनद्वयविस्तृतः । हंसवृंदसमाकीर्णो जलपक्षि समाकुलः

सा कन्दरा तोयपूर्णा योजनद्वयविस्तृता; हंसवृन्दसमाकीर्णा जलपक्षिसमाकुला च वर्तते।

Verse 44

नानावर्णविशेषाणि संति पद्मानि तत्र च । प्रवाहे निर्मले तात मुनिवृंदनिषेविते

तत्र च नानावर्णविशेषाणि पद्मानि सन्ति; हे तात, मुनिवृन्दनिषेविते निर्मले प्रवाहे तानि विराजन्ते।

Verse 45

अश्रुभ्यो यानि जातानि प्रभाते कमलानि तु । गंगोदकप्लुतान्येव सौरभाणि महांति च

अश्रुभ्यो जातानि प्रभाते कमलानि तु, गङ्गोदकप्लुतानीव; तेषां सौरभाणि महान्ति भवन्ति।

Verse 46

प्रतरंति प्रवाहे तु निर्मले जलपूरिते । मध्ये मध्ये सुहंसैश्च जलपक्षिनिनादिते

निर्मले जलपूरिते प्रवाहे तु तानि प्रतरन्ति; मध्ये मध्ये सुहंसैश्च जलपक्षिनिनादितोऽसौ प्रवाहः।

Verse 47

सूत उवाच । रत्नाख्ये तु गिरौ तस्मिन्रत्नेश्वरमहेश्वरः । देवदैत्यसुपूज्योपि तिष्ठते तात सर्वदा

सूत उवाच—रत्नाख्ये तु गिरौ तस्मिन् रत्नेश्वरो महेश्वरः; देवदैत्यसुपूज्योऽपि, हे तात, सर्वदा तिष्ठति।

Verse 48

तत्र दृष्टो मया तात कश्चित्पुण्यमयो मुनिः । जटाभारसमाक्रांतो निर्वासा दंडधारकः

तत्र दृष्टो मया, हे तात, कश्चित् पुण्यमयो मुनिः; जटाभारसमाक्रान्तो निर्वासाः दण्डधारकश्च।

Verse 49

निराधारो निराहारस्तपसातीव दुर्बलः । कृशांगोऽप्यस्थिसंघातस्त्वचामात्रेण वेष्टितः

निराधारो निराहारः स तपसा अतिदुर्बलः अभवत्। कृशाङ्गोऽपि अस्थिसंघातः त्वचामात्रेणैव वेष्टित इव।

Verse 50

भस्मोद्धूलितमात्राणि सर्वांगानि महात्मनः । शुष्कपत्राणि भक्षेत शीर्णानि पतितानि च

महात्मनः सर्वाङ्गानि भस्मोद्धूलितमात्राण्यभवन्। स शुष्कपत्राणि भक्षेत, शीर्णानि पतितानि च।

Verse 51

शिवभक्तिसमासीनो दुराधारो महातपाः । अश्रुभ्यो यानि जातानि पद्मानि सुरभीणि च

शिवभक्तिसमासीनो दुराधारो महातपाः। तस्य अश्रुभ्यो जातानि पद्मानि सुरभीणि च।

Verse 52

गंगातोयात्समानीय देवदेवं प्रपूजयेत् । रत्नेश्वरं महाभागो गीतनृत्यविशारदः

गङ्गातोयात् समानीय महाभागो गीतनृत्यविशारदः। देवदेवं रत्नेश्वरं प्रपूजयेत्।

Verse 53

गायते नृत्यते तस्य द्वारस्थस्त्रिपुरद्विषः । मठमागत्य धर्मात्मा रोदते सुस्वरैरपि

तस्य द्वारस्थस्त्रिपुरद्विषः गायते नृत्यते च। मठमागत्य धर्मात्मा सुस्वरैरपि रोदते।

Verse 54

एतद्दृष्टं मया तात अपूर्वं वदतांवर । कथयस्व प्रसादान्मे यदि त्वं वेत्सि कारणम्

एतदद्भुतमपूर्वं मया दृष्टं, तात, वदतांवर। प्रसादात् मे कथय, यदि त्वं कारणं वेत्सि॥

Verse 55

सा का नारी महाभागा कस्मात्तात प्ररोदिति । कस्मात्स देवपुरुषो देवमर्चेन्महेश्वरम्

सा का नारी महाभागा, कस्मात् तात, प्ररोदिति? कस्मात् स देवपुरुषो महेश्वरं देवं अर्चयति?

Verse 56

तन्मे त्वं विस्तराद्ब्रूहि सर्वसंदेहकारणम् । एवमुक्तो महाप्राज्ञः कुंजलोपि सुतेन हि

तन्मे त्वं विस्तरात् ब्रूहि, सर्वसन्देहनाशनम्। एवमुक्तो महाप्राज्ञः कुंजलोऽपि सुतेन हि॥

Verse 57

कपिंजलेन प्रोवाच विस्तराच्छृण्वतो मुनेः

कपिंजलेन प्रोवाच विस्तरात्, शृण्वतो मुनेः।