Adhyaya 46

Verse 1

षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । सुकलोवाच । श्वसंतीं शूकरीं दृष्ट्वा पतितां पुत्रवत्सलाम् । सुदेवावकृपयाविष्टा गत्वा तां दुःखितां प्रति

षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । सुकल उवाच । पतितां पुत्रवत्सलां श्वसंतीं शूकरीं दृष्ट्वा सुदेवा करुणाविष्टा तां दुःखितां प्रति जगाम ॥

Verse 2

अभिषिच्य मुखं तस्याः शीतलेनोदकेन च । पुनः सर्वांगमेवापि दुःखितां रणशालिनीम्

शीतलेनोदकेन तस्याः मुखमभिषिच्य, पुनरपि दुःखितायाः रणशालिन्याः सर्वाङ्गमेवाभिषिञ्चत्।

Verse 3

पुण्येन शीततोयेन सा उवाचाभिषिंचतीम् । उवाच मानुषीं वाचं सुस्वरं नृपतिप्रियाम्

पुण्येन शीततोयेनाभिषिञ्चन्ती सा मानुषीं वाचं सुस्वरां नृपतिप्रियामुवाच।

Verse 4

सुखं भवतु ते देवि अभिषिक्ता त्वया यदि । संपर्काद्दर्शनात्तेद्य गतो मे पापसंचयः

सुखं भवतु ते देवि; त्वया यदि अभिषिक्ता, तर्हि अद्य तव संस्पर्शाद्दर्शनाच्च मे पापसञ्चयो गतः।

Verse 5

तदाकर्ण्य महद्वाक्यमद्भुताकारसंयुतम् । चित्रमेतन्मया दृष्टं कृतं तेऽनामयं वचः

तदाकर्ण्य महद्वाक्यमद्भुतार्थसमन्वितम्, स उवाच—चित्रमेतन्मया दृष्टम्; तेऽनामयं वचः प्रोक्तम्।

Verse 6

पशुजातिमतीचेयं सौष्ठवं भाषते स्फुटम् । स्वरव्यंजनसंपन्नं संस्कृतमुत्तमं मम

पशुजातिमती चेयं स्फुटं सौष्ठवं भाषते; स्वरव्यञ्जनसंपन्नं मम संस्कृतमुत्तमम्।

Verse 7

हर्षेण विस्मयेनापि कृत्वा साहसमुत्तमम् । तत्रस्था सा महाभागा तं पतिं वाक्यमब्रवीत्

हर्षविस्मयसमायुक्ता कृत्वा साहसमुत्तमम् । तत्रस्थैव महाभागा पतिं प्रति वचोऽब्रवीत् ॥

Verse 8

पश्य राजन्नपूर्वेयं संस्कृतं भाषते महत् । पशुयोनिगता चेयं यथा वै मानुषो वदेत्

पश्य राजन्नपूर्वेयं संस्कृतं भाषते महत् । पशुयोनिगता चापि यथा मानुषो वदेत् ॥

Verse 9

तदाकर्ण्य ततो राजा सर्वज्ञानवतां वरः । अद्भुतमद्भुताकारं यन्न दृष्टं श्रुतं मया

तदाकर्ण्य ततो राजा सर्वज्ञानवतां वरः । उवाचाद्भुतमेतद्धि न दृष्टं न श्रुतं मया ॥

Verse 10

तामुवाच ततो राजा सुदेवां सुप्रियां तदा । पृच्छ चैनां शुभां कांते का चेयं तु भविष्यति

ततो राजा सुदेवां तां सुप्रियामिदमब्रवीत् । पृच्छैनां शुभकान्ते त्वं का चेयं किं भविष्यति ॥

Verse 11

श्रुत्वा तु नृपतेर्वाक्यं सा पप्रच्छ च सूकरीम् । का भविष्यसि त्वं भद्रे चित्रं ते दृश्यते बहु

श्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं सा पप्रच्छ च सूकरीम् । का भविष्यसि भद्रे त्वं चित्रं ते दृश्यते बहु ॥

Verse 12

पशुयोनिगता त्वं वै भाषसे मानुषं वचः । सौष्ठवं ज्ञानसंपन्नं वद मे पूर्वचेष्टितम्

पशुयोनौ प्रविष्टापि त्वं मानुषीं वाचं भाषसे—सुसंस्कृतां ज्ञानसमन्विताम्। तव पूर्वकृतं कर्म मे ब्रूहि, पूर्वचेष्टितं निवेदय।

Verse 13

भर्तुश्चापि महाराज भटस्यास्य महात्मनः । कोयं धर्मो महावीर्यो गतः स्वर्गं पराक्रमैः

अस्य महात्मनः भटस्य भर्तुः विषयेऽपि, महाराज, कः स धर्मः येन स महावीर्यः पराक्रमैः स्वर्गं गतः?

Verse 14

आत्मनश्च स्वभर्तुश्च सर्वं पूर्वानुगं वद । एवमुक्त्वा महाभागा विरराम नृपप्रिया

आत्मनः स्वभर्तुश्च सर्वं पूर्ववृत्तान्तं विस्तरेण वद। इत्युक्त्वा नृपप्रिया सा महाभागा विरराम।

Verse 15

शूकर्युवाच । यदि पृच्छसि मां भद्रे ममास्य च महात्मनः । तत्सर्वं ते प्रवक्ष्यामि चरितं पूर्वचेष्टितम्

शूकर्युवाच—यदि मां पृच्छसि भद्रे, ममास्य च महात्मनः विषये, तत् सर्वं ते प्रवक्ष्यामि—चरितं पूर्वचेष्टितं च।

Verse 16

अयमेष महाप्राज्ञो गंधर्वो गीतपंडितः । रंगविद्याधरो नाम सर्वशास्त्रार्थकोविदः

अयमेव महाप्राज्ञो गन्धर्वो गीतपण्डितः। रङ्गविद्याधर इति नाम, सर्वशास्त्रार्थकोविदः।

Verse 17

मेरुं गिरिवरश्रेष्ठं चारुकंदरनिर्झरम् । तमाश्रित्य महातेजाः पुलस्त्यो मुनिसत्तमः

मेरुं गिरिवरश्रेष्ठं चारुकन्दरनिर्झरम् । तमाश्रित्य महातेजाः पुलस्त्यो मुनिसत्तमः तत्र न्यवसत् ॥

Verse 18

तपश्चचार तेजस्वी निर्व्यलीकेन चेतसा । विद्याधरस्तत्र गतः स्वेच्छया स महाप्रभो

तपश्चचार तेजस्वी निर्व्यलीकेन चेतसा । विद्याधरस्तत्र गतः स्वेच्छया स महाप्रभो ॥

Verse 19

तमाश्रित्य गिरिश्रेष्ठं गीतमभ्यसते तदा । स्वरतालसमोपेतं सुस्वरं चारुहासिनि

तमाश्रित्य गिरिश्रेष्ठं गीतमभ्यसते तदा । स्वरतालसमोपेतं सुस्वरं चारुहासिनि ॥

Verse 20

गीतं श्रुत्वा मुनिस्तस्य ध्यानाच्चलितमानसः । गायंतं तमुवाचेदं गीतविद्याधरं प्रति

गीतं श्रुत्वा मुनिस्तस्य ध्यानाच्चलितमानसः । गायंतं तमुवाचेदं गीतविद्याधरं प्रति ॥

Verse 21

भवद्गीतेन दिव्येन देवा मुह्यंति नान्यथा । सुस्वरेण सुपुण्येन तालमानेन पंडित

भवद्गीतेन दिव्येन देवा मुह्यंति नान्यथा । सुस्वरेण सुपुण्येन तालमानेन पण्डित ॥

Verse 22

लययुक्तेन भावेन मूर्च्छना सहितेन च । मे मनश्चलितं ध्यानाद्गीतेनानेन सुव्रत

लययुक्तेन भावेन मूर्च्छनासहितेन च । अनेन गीतेन मे मनो ध्यानाद् विचलितं, सुव्रत ॥

Verse 23

इदं स्थानं परित्यज्य अन्यस्थानं व्रजस्व तत् । गीतविद्याधर उवाच । आत्मज्ञानसमं गीतमन्यस्थानं व्रजामि किम्

इदं स्थानं परित्यज्य अन्यस्थानं व्रजस्व तत्—इति । गीतविद्याधर उवाच—आत्मज्ञानसमं गीतं; अन्यस्थानं व्रजामि किम् ॥

Verse 24

दुःखं ददे न कस्यापि सुखदो नृषु सर्वदा । गीतेनानेन दिव्येन सर्वास्तुष्यंति देवताः

दुःखं न दद्यात् कस्यापि, नृषु सर्वदा सुखदः स्यात् । अनेन दिव्यगीतेन सर्वा देवताः तुष्यन्ति ॥

Verse 25

शंभुश्चापि समानीतो गीतध्वनिरतो द्विज । गीतं सर्वरसं प्रोक्तं गीतमानंददायकम्

गीतध्वनिरतो द्विज, शम्भुरपि समानीतः । गीतं सर्वरसं प्रोक्तं, गीतमानन्ददायकम् ॥

Verse 26

शृंगाराद्यारसाः सर्वे गीतेनापि प्रतिष्ठिताः । शोभामायांति गीतेन वेदाश्चत्वार उत्तमाः

शृङ्गाराद्यारसाः सर्वे गीतेनापि प्रतिष्ठिताः । गीतेन शोभामायान्ति वेदाश्चत्वार उत्तमाः ॥

Verse 27

गीतेन देवताः सर्वास्तोषमायांति नान्यथा । तदेवं निन्दसे गीतं मामेवं परिचालयेः

गीतेनैव सर्वा देवताः प्रीतिमायान्ति, नान्यथा। तथापि त्वं गीतं निन्दसि; मां एवं मा परिचालयेः॥

Verse 28

अन्यायोऽयं महाभाग तवैव इह दृश्यते । पुलस्त्य उवाच । सत्यमुक्तं त्वयाद्यैव गीतार्थं बहुपुण्यदम्

अयं तव महाभाग अन्याय एवात्र दृश्यते। पुलस्त्य उवाच—त्वयाद्य यत् सत्यमुक्तं, तद् गीतार्थं बहुपुण्यदम्॥

Verse 29

शृणु त्वं मामकं वाक्यं मानं त्यज महामते । नाहं गीतं प्रकुत्सामि गीतं वंदामि नान्यथा

मम वाक्यं शृणु महामते, मानं त्यज। नाहं गीतं प्रकुत्सामि; गीतमेव वन्दामि, नान्यथा॥

Verse 30

विद्याश्चतुर्दशैवैता एकीभावेन भावदाः । प्राणिनां सिद्धिमायांति मनसा निश्चलेन च

एता विद्याश्चतुर्दश एकीभावेन भावदाः। निश्चलेन मनसा प्राणिनां सिद्धिमायान्ति॥

Verse 31

तपश्च तद्वन्मंत्राश्च सुसिद्ध्यंत्येकचिंतया । हृषीकाणां महावर्गश्चपलो मम संमतः

तपश्च मन्त्राश्च तद्वत् एकचिन्तया सुसिद्ध्यन्ति। हृषीकाणां महावर्गश्चपलो मम संमतः॥

Verse 32

विषयेष्वेव सर्वेषु नयत्यात्मानमुच्चकैः । चालयित्वा मनस्तस्माद्ध्यानादेव न संशयः

विषयेषु सर्वेष्वेव मनः स्वात्मानमत्यर्थं नयति; तस्मात् मनः स्थिरीकृत्य ध्यानेनैव प्रवर्तेत—न संशयः।

Verse 33

यत्र शब्दं न रूपं च युवती नैव तिष्ठति । मुनयस्तत्र गच्छंति तपःसिद्ध्यर्थमेव हि

यत्र न शब्दो विक्षेपकः, न रूपं मोहकं, न च युवती तिष्ठति; तत्र मुनयः तपःसिद्ध्यर्थमेव गच्छन्ति।

Verse 34

अयं गीतः पवित्रस्ते बहुसौख्यप्रदायकः । न पश्येम वयं वीर तिष्ठामो वनसंस्थिताः

अयं तव गीतः पवित्रो बहुसौख्यप्रदायकश्च; किन्तु हे वीर, वयं त्वां न पश्यामः, वने वसामः।

Verse 35

अन्यत्स्थानं प्रयाहि त्वं नोवा वयं व्रजामहे । गीतविधाधर उवाच । इंद्रियाणां बलं वर्गं जितं येन महात्मना

अन्यत् स्थानं प्रयाहि त्वं, नो चेत् वयं व्रजामहे। गीतविधाधर उवाच—येन महात्मना इन्द्रियाणां बलवर्गो जितः।

Verse 36

स जयी कथ्यते योगी स च वीरः ससाधकः । शब्दं श्रुत्वाथ वा दृष्ट्वा रूपमेवं महामते

स जयी कथ्यते योगी, स च वीरः स साधकः; शब्दं श्रुत्वा अथवा रूपं दृष्ट्वा, एवं महामते, स्थिर एव भवति।

Verse 37

चलते नैव यो ध्यानात्स धीरस्तपसाधकः । भवांस्तु तेजसा हीन इंद्रियैर्विजितो यतः

यो ध्यानात् न चलति स धीरः तपसाधकः। त्वं तु तेजसा हीनः, तस्माद् इन्द्रियैः पराजितोऽसि॥

Verse 38

स्वर्गेपि नास्ति सामर्थ्यं मम गीतस्य धर्षणे । वर्जयंति वनं सर्वे हीनवीर्या न संशयः

स्वर्गेऽपि मम गीतस्य धर्षणे सामर्थ्यं नास्ति। हीनवीर्याः सर्वे वनं वर्जयन्ति, न संशयः॥

Verse 39

अयं साधारणो विप्र वनदेशो न संशयः । देवानां सर्वजीवानां यथा मम तथा तव

अयं विप्र, वनदेशः साधारणः, न संशयः। देवानां सर्वजीवानां यथा मम तथा तव॥

Verse 40

कथं गच्छाम्यहं त्यक्त्वा वनमेवमनुत्तमम् । यूयं गच्छंतु तिष्ठंतु यद्भव्यं तत्तु नान्यथा

कथं गच्छाम्यहं त्यक्त्वा वनमेवमनुत्तमम्। यूयं गच्छन्तु वा तिष्ठन्तु, यद्भव्यं तत्तु नान्यथा॥

Verse 41

एवमाभाष्य तं विप्रं गीतविद्याधरस्तदा । समाकर्ण्य ततस्तेन मुनिना तस्य उत्तरम्

एवमाभाष्य तं विप्रं गीतविद्याधरस्तदा। तेन मुनिना दत्तमुत्तरं समाकर्ण्य ततः स्थितः॥

Verse 42

चिंतयामास मेधावी किं कृत्वा सुकृतं भवेत् । क्षमां कृत्वा जगामाथ अन्यत्स्थानं द्विजोत्तमः

मेधावी द्विजोत्तमः चिन्तयामास— “किं कृत्वा सुकृतं भवेत्?” इति। ततः क्षमां कृत्वा स अन्यत्स्थानं जगाम।

Verse 43

तपश्चचार धर्मात्मा योगासनगतः सदा । कामं क्रोधं परित्यज्य मोहं लोभं तथैव च

धर्मात्मा सदा योगासनगतः तपश्चचार; कामं क्रोधं परित्यज्य, मोहं लोभं तथैव च।

Verse 44

सर्वेन्द्रियाणि संयम्य मनसा सममेव च । एवं स्थितस्तदा योगी पुलस्त्यो मुनिसत्तमः

सर्वेन्द्रियाणि संयम्य मनसा सममेव च; एवं स्थितस्तदा योगी पुलस्त्यो मुनिसत्तमः।

Verse 45

सुकलोवाच । गते तस्मिन्महाभागे पुलस्त्ये मुनिपुंगवे । कालादिष्टेन तेनापि गीतविद्याधरेण च

सुकलोवाच— गते तस्मिन् महाभागे पुलस्त्ये मुनिपुंगवे, कालादिष्टेन तेनापि गीतविद्याधरेण च प्रस्थितम्।

Verse 46

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे षट्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 47

ज्ञात्वा पद्मात्मजसुतमेकांतवनशालिनम् । गतो वराहरूपेण तस्याश्रममनुत्तमम्

पद्मात्मजस्य सुतं एकान्तवननिवासिनं ज्ञात्वा, स वराहरूपं धृत्वा तस्य अनुत्तमाश्रमं जगाम।

Verse 48

आसनस्थं महात्मानं तेजोज्वालासमाविलम् । दृष्ट्वा चकार वै क्षोभं तस्य विप्रस्य भामिनि

आसनस्थं महात्मानं तेजोज्वालासमावृतम् । दृष्ट्वा, भामिनि, सा तस्य विप्रस्य वै क्षोभं चकार।

Verse 49

धर्षयेन्नियतं विप्रं तुंडाग्रेण कुचेष्टया । पशुं ज्ञात्वा महाराज क्षमते तस्य दुष्कृतम्

नियतं विप्रं तुंडाग्रेण कुचेष्टया धर्षयेत् चेत्, हे महाराज, तं पशुं ज्ञात्वा स तस्य दुष्कृतं क्षमते।

Verse 50

मूत्रयेत्पुरतः कृत्वा विष्ठां च कुरुते ततः । नृत्यते क्रीडते तत्र पतति प्रोच्चलेत्पुनः

स पुरतः मूत्रं विसृजति, ततः विष्ठां करोति । तत्र नृत्यति क्रीडति, पतति, पुनः प्रोच्चलति च।

Verse 51

पशुं ज्ञात्वा परित्यक्तो मुनिना तेन भूपते । एकदा तु तथायाते तेन रूपेण वै पुनः

भूपते, तं पशुं ज्ञात्वा तेन मुनिना स परित्यक्तः । एकदा तु तथायाते, तेनैव रूपेण पुनरपि स आगतः।

Verse 52

अट्टाट्टहासेन पुनर्हास्यमेवं कृतं तदा । रोदनं च कृतं तत्र गीतं गायति सुस्वरम्

तदा स अट्टाट्टहासेन पुनरपि हास्यं चकार; तत्रैव रोदनमपि कृत्वा सुस्वरेण गीतं जगौ।

Verse 53

तथा तमागतं विप्रो गीतविद्याधरं नृप । चेष्टितं तस्य वै दृष्ट्वा घोणिरेष भवेन्नहि

हे नृप, तथा स विप्रो गीतविद्याधरं तमागतं दृष्ट्वा, तस्य चेष्टितं निरीक्ष्य ‘एष घोणिर्न भवेत्’ इति बुबोध।

Verse 54

ज्ञात्वा तस्य तु वृत्तांतं मामेवं परिचालयेत् । पशुं ज्ञात्वा मया त्यक्तो दुष्ट एष सुनिर्घृणः

‘तस्य वृत्तान्तं ज्ञात्वा स मां नैवं परिचालयेत्; पशुमिति ज्ञात्वा मया स त्यक्तः—एष दुष्टः सुनिर्घृणः।’

Verse 55

एवं ज्ञात्वा महात्मानं गंधर्वाधममेव हि । चुकोप मुनिशार्दूलस्तं शशाप महामतिः

एवं ज्ञात्वा तं ‘महात्मा’ इति ख्यातं गन्धर्वाधममेव, मुनिशार्दूलः चुकोप; स महामतिः तं शशाप।

Verse 56

यस्माच्छूकररूपेण मामेवं परिचालयेः । तस्माद्व्रज महापाप पापयोनिं तु शौकरीम्

यस्माच्छूकररूपेण मामेवं परिचालयेः, तस्माद् व्रज महापाप—पापयोनिं शौकरीं प्रविश।

Verse 57

शप्तस्तेनापि विप्रेण गतो देवं पुरंदरम् । तमुवाच महात्मानं कंपमानो वरानने

तेन विप्रेण शप्तः सन् स पुरंदरदेवं जगाम। वरानने, स कंपमानः तं महात्मानं प्रभुं प्रति वचनमुवाच॥

Verse 58

शृणु वाक्यं सहस्राक्ष तव कार्यं कृतं मया । तप एव हि कुर्वन्सन्दारुणं मुनिपुंगवः

शृणु मे वचनं सहस्राक्ष; तव कार्यं मया कृतम्। स मुनिपुंगवो हि दारुणं तप एव कुर्वन् वर्तते॥

Verse 59

तस्मात्तपःप्रभावात्तु चालितः क्षोभितो मया । शप्तस्तेनास्मि विप्रेण देवरूपं प्रणाशितम्

तस्मात् तस्य तपःप्रभावात् मया चालितः क्षोभितश्चास्मि। तेन विप्रेण शप्तोऽहं, देवरूपं च नाशितम्॥

Verse 60

पशुयोनिं गतं शक्र मामेवं परिरक्षय । ज्ञात्वा तस्य स वृत्तांतं गीतविद्याधरस्य च

हे शक्र, अहं पशुयोनिं गतः; मामेवं परिरक्षय। तस्य वृत्तान्तं गीतविद्याधरस्य च ज्ञात्वा स तथाऽकरोत्॥

Verse 61

तेन सार्धंगतश्चेंद्रस्तं मुनिं पर्यभाषत । दीयतामनुग्रहो नाथ सिद्धिज्ञोसि द्विजोत्तम

तेन सार्धं गतोऽथेंद्रः तं मुनिं पर्यभाषत। ‘दीयतामनुग्रहो नाथ; सिद्धिज्ञोऽसि द्विजोत्तम’॥

Verse 62

क्षम्यतां मुनिवर्यास्मिन्क्रियतां शापमोक्षणम् । इति संप्रार्थितो विप्रो महेंद्रेणाह हृष्टधीः

क्षम्यतां मुनिवर्य, अस्मिन् शापमोक्षणं क्रियताम्—इति महेन्द्रेण संप्रार्थितो विप्रः हृष्टधीः प्रत्युवाच।

Verse 63

पुलस्त्य उवाच । वचनात्तव देवेश क्षंतव्यं च मयापि हि । भविष्यति महाराज मनुपुत्रो महाबलः

पुलस्त्य उवाच—देवेश, तव वचनात् मयापि क्षन्तव्यं हि। महाराज, मनोः पुत्रो महाबलः भविष्यति।

Verse 64

इक्ष्वाकुर्नाम धर्मात्मा सर्वधर्मानुपालकः । तस्य हस्ताद्यदा मृत्युरस्यैव च भविष्यति

इक्ष्वाकुर् नाम धर्मात्मा सर्वधर्मानुपालकः। तस्य हस्ताद् यदा मृत्युः, अस्यैव च भविष्यति।

Verse 65

तदैष वै स्वकं देहं प्राप्स्यते नात्र संशयः । एतत्ते सर्ववृत्तांतं शूकरस्य निवेदितम्

तदा एष स्वकं देहं प्राप्स्यते, नात्र संशयः। एतत् ते सर्ववृत्तान्तं शूकरस्य निवेदितम्।

Verse 66

आत्मनश्च प्रवक्ष्यामि पत्या सार्धं शृणुष्व हि । मया च पातकं घोरं कृतं यत्पापया पुरा

आत्मनश्च प्रवक्ष्यामि, पत्या सार्धं शृणुष्व हि। मया पापया पुरा यत् घोरं पातकं कृतम्।