Adhyaya 10

Verse 1

ऋषय ऊचुः । ततस्ते दानवाः सर्वे हिरण्यकशिपूत्तराः । युद्धाद्भग्नास्तु किं कुर्युर्व्यवसायं महामते

ऋषय ऊचुः—ततः सर्वे दानवाः हिरण्यकशिपोः पुत्राः। युद्धाद्भग्नाः किं कुर्वन्ति व्यावसायं महामते॥

Verse 2

विस्तरेणापि नो ब्रूहि तेषां वृत्तमनुत्तमम् । श्रोतुमिच्छामहे सर्वे त्वत्तो वै सांप्रतं द्विज

विस्तरेणापि नो ब्रूहि तेषां वृत्तमनुत्तमम्। श्रोतुमिच्छामहे सर्वे त्वत्तो वै सांप्रतम् द्विज॥

Verse 3

सूत उवाच । भग्ना रणात्तु ते सर्वे बलहीनास्तु वै तदा । गतदर्पाः सुदुःखार्ता दैत्यास्ते पितरं गताः

सूत उवाच—तदा ते सर्वे रणाद्भग्ना बलहीनाः। गतदर्पाः सुदुःखार्ता दैत्याः पितरं गताः॥

Verse 4

भक्त्या प्रणम्य ते सर्वे समूचुः कश्यपं तदा । दानवा ऊचुः । भवद्वीर्यात्समुत्पत्तिरस्माकं द्विजसत्तम

तदा ते सर्वे भक्त्या कश्यपं प्रणम्य समूचुः। दानवा ऊचुः—हे द्विजसत्तम, भवद्वीर्यात् अस्माकं समुत्पत्तिः।

Verse 5

देवतानां महाभाग दानवानां तथैव च । वयं च दानवाः सर्वे बलवीर्यपराक्रमाः

हे महाभाग, देवतानां दानवानां च मध्ये वयं सर्वे दानवाः बलवीर्यपराक्रमैः समन्विताः।

Verse 6

उपायज्ञाः सुधीराश्च उद्यमेन समन्विताः । वयं तु बहवस्तात देवास्त्वल्पास्तथैव च

उपायज्ञाः सुधीराश्च उद्यमेन समन्विताः। वयं तु बहवस्तात, देवास्त्वल्पास्तथैव च।

Verse 7

कथं जयंति ते सर्वे वयं भग्ना महाहवात् । तत्किं वै कारणं तात बलतेजः समन्विताः

कथं जयंति ते सर्वे, वयं भग्ना महाहवात्? तत् किं वै कारणं तात, बलतेजःसमन्विताः (सन्तः)?

Verse 8

मत्तनागसहस्राणामेकैकस्य महामते । बलमस्ति च दैत्यस्य नास्ति देवेषु तादृशम्

मत्तनागसहस्राणामेकैकस्य महामते, बलमस्ति च दैत्यस्य; नास्ति देवेषु तादृशम्।

Verse 9

जयश्च दृश्यते तात देवेष्वेव महाहवे । तत्सर्वं कथयस्वैव संशयंछेत्तुमर्हसि

जयः खलु दृश्यते तात देवेष्वेव महाहवे। तस्मात् तत्सर्वं मे कथय, संशयं छेत्तुं त्वमेव समर्थः॥

Verse 10

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे दैत्यतपश्चर्यावर्णनंनाम दशमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे ‘दैत्यतपश्चर्यावर्णनम्’ नाम दशमोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 11

वीर्यनिर्वापकस्तातो माताक्षेत्रमिदं सदा । धारणे पालने चैव पोषणे च यथैव हि

तस्मात् तात, माता सदा बीजनिर्वापकक्षेत्रमिदम्। धारणे पालने चैव पोषणे च तथैव हि॥

Verse 12

किं कुर्याद्विषमार्थे तु पिता पुत्रे च वै तथा । अत्र प्रधानं कर्मैव मामेवं बुद्धिराश्रिता

विषमार्थे तु किं कुर्यात् पिता पुत्रे च वै तथा। अत्र प्रधानं कर्मैव—ममैवं बुद्धिराश्रिता॥

Verse 13

द्वैविध्यं कर्मसंबंधं पापपुण्यसमुद्भवम् । सत्यमेव समाश्रित्य क्रियते धर्म उत्तमः

द्वैविध्यं कर्मसंबन्धं पापपुण्यसमुद्भवम्। सत्यमेव समाश्रित्य क्रियते धर्म उत्तमः॥

Verse 14

तपोध्यानसमायुक्तं तारणाय हि तं सुताः । पतनाय पातकं प्रोक्तं सर्वदैव न संशयः

तपसा ध्यानयुक्तं यत् तदेव मोक्षकारणं, पातकं तु पतनहेतुरिति सर्वदा न संशयः।

Verse 15

बलेन परिवारेण आभिजात्येन पुत्रकाः । पुण्यहीनस्य पुंसो वै तद्बलं विकलायते

बलेन परिवारेण कुलजन्मना सुतैश्च यत्; पुण्यहीनस्य पुरुषस्य तत् सर्वं बलं विकलायते।

Verse 16

उन्नता गिरिदुर्गेषु वृक्षाः संति सुपुत्रकाः । पतंति वातवेगेन समूलास्तु घनास्तथा

उन्नता गिरिदुर्गेषु समूलाः स्थिरवृक्षकाः; वातवेगेन पतन्ति तथा घनवनानि च।

Verse 17

सत्यधर्मविहीनास्ते तथायांति यमक्षयम् । साधारणः प्राणिनां च धर्म एष सुपुत्रकाः

सत्यधर्मविहीनास्ते यान्ति यमक्षयं तथा; एष धर्मः प्राणिनां साधारणः सुपुत्रकाः।

Verse 18

येन संतरते जंतुरिह चैव परत्र च । तद्युष्माभिः परित्यक्तं सत्यं धर्मसमन्वितम्

येन संतरते जन्तुरिह लोके परत्र च; तत् सत्यं धर्मसंयुक्तं युष्माभिः परित्यज्यते।

Verse 19

अधर्ममास्थितं पुत्रा युष्माभिः सत्यवर्जितैः । सत्यधर्मतपोभ्रष्टाः पतिता दुःखसागरे

पुत्राः, युष्माभिः सत्यं परित्यज्य अधर्म एव आश्रितः। सत्यधर्मतपःभ्रष्टाः पतिता यूयं दुःखसागरमध्ये निमग्नाः।

Verse 20

देवाश्च सत्यसंपन्नाः श्रेयसा च समन्विताः । तपः शांतिदमोपेताः सुपुण्या पापवर्जिताः

देवाः सत्यसम्पन्नाः श्रेयसा च समन्विताः। तपःशान्तिदमोपेताः सुपुण्याः पापवर्जिताः।

Verse 21

यत्र सत्यं च धर्मश्च तपः पुण्यं तथैव च । यत्र विष्णुर्हृषीकेशो जयस्तत्र प्रदृश्यते

यत्र सत्यं च धर्मश्च तपः पुण्यं तथैव च। यत्र विष्णुर्हृषीकेशो, जयस्तत्र प्रदृश्यते।

Verse 22

तेषां सहायः संभूतो वासुदेवः सनातनः । तस्माज्जयंति ते देवाः सत्यधर्मसमन्विताः

तेषां सहायः सम्भूतो वासुदेवः सनातनः। तस्माज्जयन्ति ते देवाः सत्यधर्मसमन्विताः।

Verse 23

सहायेन बलेनैव पौरुषेण तथैव च । भवंतः किल वै पुत्रास्तपः सत्यविवर्जिताः

सहायेन बलेनैव पौरुषेण तथैव च। भवन्तः किल वै पुत्राः तपःसत्यविवर्जिताः।

Verse 24

यस्य विष्णुः सहायश्च तपश्चैव बलं तथा । तस्यैव च जयो दृष्ट इति धर्मविदो विदुः

यस्य विष्णुः सहायः, तपो बलं च विद्यते; तस्यैव जयः प्रत्यक्षो भवतीति धर्मविदो विदुः।

Verse 25

यूयं धर्मविहीनास्तु तपः सत्यविवर्जिताः । ऐंद्रं पदं बलेनैव प्राप्तवंतश्च पूर्वतः

यूयं धर्मविहीनाः, तपःसत्यविवर्जिताः; पूर्वं तु बलेनैव ऐन्द्रं पदं प्राप्तवन्तः।

Verse 26

तपो विना महाप्राज्ञा धर्मेण यशसा विना । बलदर्पगुणैः पुत्रा न प्राप्यमैन्द्रकं पदम्

तपो विना, धर्मयशोविना च, महाप्राज्ञाः पुत्राः; बलदर्पादिगुणैः अपि ऐन्द्रकं पदं न प्राप्यते।

Verse 27

प्राप्याप्यैंद्रं पदं पुत्रास्ततो भ्रष्टा भवंति हि । तस्माद्यूयं प्रकुर्वंतु तपः पुत्राः समन्विताः

प्राप्यापि ऐन्द्रं पदं पुत्राः, ततः भ्रष्टा भवन्ति हि; तस्मात् यूयं समन्विताः पुत्राः तपः प्रकुर्वन्तु।

Verse 28

अविरोधेन संयुक्ता ज्ञानध्यानसमन्विताः । वैरं चैव न कर्तव्यं केशवेन समं कदा

अविरोधेन संयुक्ताः, ज्ञानध्यानसमन्विताः; केशवेन समं वैरं कदापि न कर्तव्यम्।

Verse 29

एवंविधा यदा पुत्रा यूयं धन्या भविष्यथ । परां सिद्धिं तदा सर्वे प्रयास्यथ न संशयः

एवंविधा यदा पुत्रा यूयं धन्याः भविष्यथ । परां सिद्धिं तदा सर्वे प्रयास्यथ न संशयः ॥

Verse 30

एवं संभाषितास्ते तु कश्यपेन महात्मना । समाकर्ण्य पितुर्वाक्यं दानवास्ते महौजसः

एवं संभाषितास्ते तु कश्यपेन महात्मना । समाकर्ण्य पितुर्वाक्यं दानवास्ते महौजसः ॥

Verse 31

प्रणम्य कश्यपं भक्त्या समुत्थाय त्वरान्विताः । सुमंत्रं चक्रिरे दैत्याः परस्परसमाहिताः

प्रणम्य कश्यपं भक्त्या समुत्थाय त्वरान्विताः । सुमंत्रं चक्रिरे दैत्याः परस्परसमाहिताः ॥

Verse 32

हिरण्यकशिपू राजा तानुवाचाथ दानवान् । तपश्चैव करिष्यामो दुष्करं सर्वदायकम्

हिरण्यकशिपू राजा तानुवाचाथ दानवान् । तपश्चैव करिष्यामो दुष्करं सर्वदायकम् ॥

Verse 33

हिरण्याक्षस्तदोवाच करिष्ये दारुणं तपः । ततो बलेन त्रैलोक्यं ग्रहीष्ये नात्र संशयः

हिरण्याक्षस्तदोवाच करिष्ये दारुणं तपः । ततो बलेन त्रैलोक्यं ग्रहीष्ये नात्र संशयः ॥

Verse 34

रणे निर्जित्य गोविंदं तमिमं पापचेतसम् । व्यापाद्य देवताः सर्वाः पदमैंद्रं व्रजाम्यहम्

रणे गोविन्दं निर्जित्य, सर्वा देवताः व्यापाद्य, अयं पापचेताः इह स्थितः; अहं तु पदमैन्द्रं लोकं गमिष्यामि।

Verse 35

बलिरुवाच । एवं न युज्यते कर्तुं युष्माभिर्दितिजेश्वराः । विष्णुना सह यद्वैरं तद्वैरं नाशकारणम्

बलिरुवाच—हे दितिजेश्वराः, एवं कर्तुं न युज्यते। विष्णुना सह यद्वैरं, तदेव नाशकारणं भवति।

Verse 36

दानधर्मैस्तथा पुण्यैस्तपोभिर्यज्ञयाजनैः । तमाराध्य हृषीकेशं सुखं गच्छंति मानवाः

दानधर्मैः पुण्यकर्मभिः तपोभिः यज्ञयाजनैश्च हृषीकेशं समाराध्य, मानवाः सुखं प्राप्नुवन्ति।

Verse 37

हिरण्यकशिपुरुवाच । अहमेवं न करिष्ये हरेराराधनं कदा । स्वभावं तु परित्यज्य शत्रुसेवा प्रचर्यते

हिरण्यकशिपुरुवाच—अहं कदापि हरेराराधनं न करिष्ये। स्वभावं परित्यज्य शत्रुसेवा हि प्रचर्यते।

Verse 38

मरणादधिकं तं तु मानयंति हि पंडिताः । विष्णोः सेवा न वै कार्या मया चान्यैश्च दानवैः

मरणादधिकं तदिति पण्डिताः मानयन्ति। अतः विष्णोः सेवा न वै कार्या—मया नान्यैश्च दानवैः।

Verse 39

तमुवाच महात्मानं बलिः पितामहं पुनः । धर्मशास्त्रेषु यद्दृष्टं मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः

ततः बलिः पुनः पितामहं महात्मानं तमुवाच— “यद्धर्मशास्त्रेषु तत्त्ववेदिभिर्मुनिभिर्दृष्टं निरूपितं च…”

Verse 40

राजनीतियुतं मंत्रं शत्रोश्चैव प्रधानतः । हीनमात्मानमाज्ञाय रिपुं तं बलिनं तथा

राजनीतियुतं मन्त्रं कृत्वा शत्रुं च प्रधानतः मनसि निधाय, आत्मनो हीनतां ज्ञात्वा तं रिपुं बलिनं चावगच्छेत्।

Verse 41

तस्य पार्श्वे प्रगत्वैव जयकालं प्रतीक्षयेत् । दीपच्छायां समाश्रित्य तमो वसति सर्वदा

तस्य पार्श्वं प्रगत्वैव जयकालं प्रतीक्षयेत्; दीपच्छायां समाश्रित्य तमो हि सर्वदा वसति।

Verse 42

स्नेहं दशागतं प्रेक्ष्य दीपस्यापि महाबलम् । प्रकाशं याति वेगेन तमश्च वर्द्धते पुनः

दीपस्य स्नेहं दशागतं प्रेक्ष्य, महाबलमपि तस्य प्रकाशो वेगेन याति; तमश्च पुनर्वर्धते।

Verse 43

तथा प्रसादयेच्छन्नः स्नेहं निर्दिश्य तत्त्वतः । स्नेहं कृत्वासुरैः सार्द्धं धर्मभावैः सुरद्विषः

तथैव स छन्नः प्रसादयेत्, तत्त्वतः स्नेहं निर्दिश्य; असुरैः सार्धं स्नेहं कृत्वा, धर्मभावैः सुरद्विषः प्रवर्तेत।

Verse 44

पूर्वमुक्तं सुमंत्रं तु मुनिना कश्यपेन हि । तेन मंत्रेण राजेंद्र कुरु कार्यं स्वमात्मवान्

पूर्वं मुनिना कश्यपेन सुमन्त्रः प्रोक्त एव। तेन मन्त्रेण राजेन्द्र स्वात्मवान् सन् स्वकार्यं साधय॥

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राह दैत्यः प्रतापवान् । पौत्र नैवं करिष्येहं मानभंगं तथात्मनः

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्यः प्रतापवान् अब्रवीत्। पौत्र, नैवं करिष्येऽहं स्वमानभङ्गहेतवे॥

Verse 46

अन्ये च बांधवाः सर्वे तमूचुर्नयपंडितम् । बलिनोक्तं च यत्पुण्यं देवतानां प्रियंकरम्

अन्ये च सर्वे बान्धवास्तं नयपण्डितम् ऊचुः। बलिनोक्तं यत् पुण्यं तत् देवतानां प्रियंकरम्॥

Verse 47

शक्रमानकरं प्रोक्तं दानवानां भयंकरम् । करिष्यामो वयं सर्वे तप एवमनुत्तमम्

शक्रमानकरं प्रोक्तं दानवानां भयंकरम्। करिष्यामो वयं सर्वे तप एतदनुत्तमम्॥

Verse 48

तपसा निर्जित्य देवान्हरिष्यामः स्वकं पदम् । एवमामंत्र्य ते सर्वे निराकृत्य बलिं तदा

तपसा निर्जित्य देवान् हरिष्यामः स्वकं पदम्। एवमामन्त्र्य ते सर्वे निराकृत्य बलिं तदा॥

Verse 49

विष्णोः सार्द्धं महावैरं हृदि कृत्वा महासुराः । तपश्चक्रुस्ततः सर्वे गिरिदुर्गेषु सानुषु

विष्णोः प्रति महावैरं हृदि निधाय ते महासुराः । ततः सर्वे गिरिदुर्गेषु सानुषु च तपोऽचरन् ॥

Verse 50

एवं ते दानवाः सर्वे त्यक्तरागाः सुनिश्चिताः । कामक्रोधविहीनाश्च निराहारा जितक्लमाः

एवं ते दानवाः सर्वे त्यक्तरागाः सुनिश्चिताः । कामक्रोधविहीनाश्च निराहारा जितक्लमाः ॥