Adhyaya 14

Verse 1

सोमशर्मोवाच । एवंविधं महापुण्यं धर्मव्याख्यानमुत्तमम् । कथं जानासि भद्रे त्वं कस्माच्चैव त्वया श्रुतम्

सोमशर्मोवाच—एवंविधं महापुण्यं धर्मव्याख्यानमुत्तमम्। कथं जानासि भद्रे त्वं, कस्माच्चैव त्वया श्रुतम्॥

Verse 2

सुमनोवाच । भार्गवाणां कुले जातः पिता मम महामते । च्यवनो नाम विख्यातः सर्वज्ञानविशारदः

सुमनोवाच—भार्गवाणां कुले जातः पिता मम महामते। च्यवनो नाम विख्यातः सर्वज्ञानविशारदः॥

Verse 3

तस्याहं प्रिय कन्या वै प्राणादपि च वल्लभा । यत्रयत्र व्रजत्येष तीर्थारामेषु सुव्रत

तस्याहं प्रियकन्या वै प्राणादपि च वल्लभा। यत्रयत्र व्रजत्येष तीर्थारामेषु सुव्रत॥

Verse 4

सभासु च मुनीनां तु देवतायतनेषु च । तेन सार्द्धं व्रजाम्येका क्रीडमाना सदैव हि

सभासु च मुनीनां तु देवतायतनेषु च। तेन सार्द्धं व्रजाम्येका क्रीडमाना सदैव हि॥

Verse 5

कौशिकान्वयसंभूतो वेदशर्मा महामतिः । पितुर्मम सखा दैवादटमानः समागतः

कौशिकान्वयसंभूतो वेदशर्मा महामतिः। पितुर्मम सखा दैवादटमानः समागतः॥

Verse 6

दुःखेन महताविष्टश्चिंतयानो मुहुर्मुहुः । समागतं महात्मानं तमुवाच पिता मम

महादुःखेन समाविष्टः पुनः पुनश्च चिन्तया व्याकुलः सन्, समागते तस्मिन् महात्मनि मम पिता तमुवाच।

Verse 7

भवंतं दुःखसंतप्तमिति जानामि सुव्रत । कस्माद्दुःखी भवाञ्जातस्तस्मात्त्वं कारणं वद

सुव्रत, भवंतं दुःखसंतप्तमिति जानामि; कस्माद् दुःखी भवाञ्जातः? तस्मात् कारणं मे वद।

Verse 8

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा च्यवनस्य महात्मनः । तमुवाच महात्मानं पितरं मम सुव्रतः

ततः च्यवनस्य महात्मनः एतद्वाक्यं श्रुत्वा, सुव्रतः मम पितरं महात्मानं तमुवाच।

Verse 9

वेदशर्मा महाप्राज्ञ सर्वदुःखस्य कारणम् । मम भार्या महासाध्वी पातिव्रत्यपरायणा

हे महाप्राज्ञ वेदशर्मन्, सर्वदुःखस्य कारणं त्वमेव; मम भार्या महासाध्वी पातिव्रत्यपरायणा।

Verse 10

अपुत्रा सा हि संजाता मम वंशो न विद्यते । एतत्ते कारणं प्रोक्तं प्रश्नितोस्मि यतस्त्वया

अपुत्रा सा हि संजाता, मम वंशो न विद्यते; त्वया प्रश्नितोऽस्मि यतस् तस्मादेतत् कारणं ते प्रोक्तम्।

Verse 11

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चित्सिद्धः समागतः । मम पित्रा तथा तेन ह्युत्थाय वेदशर्मणा

एतस्मिन्नन्तरे कश्चित् सिद्धः समागतः। मम पित्रा तथा तेन वेदशर्मणा चोत्थाय सत्कृतः॥

Verse 12

द्वाभ्यामपि च सिद्धोसौ पूजितो भक्तिपूर्वकैः । उपहारैस्स भोज्यान्नैर्वचनैर्मधुराक्षरैः

द्वाभ्यामपि स सिद्धोऽसौ भक्तिपूर्वं समर्चितः। उपहारैर्भोज्यभक्ष्यैश्च मधुराक्षरवाक्यतः॥

Verse 13

द्वाभ्यामन्तर्गतं पृष्टं पूर्वोक्तं च यथा त्वया । उभौ तौ प्राह धर्मात्मा ससखं पितरं मम

द्वाभ्यामन्तर्गतं पृष्टं पूर्वोक्तं च यथात्वया। उभौ तौ धर्मात्मा प्राह ससखं पितरं मम॥

Verse 14

धर्मस्य कारणं सर्वं मयोक्तं ते तथा किल । धर्मेण प्राप्यते पुत्रो धनं धान्यं तथा स्त्रियः

धर्मस्य कारणं सर्वं मयोक्तं ते यथातथम्। धर्मेण प्राप्यते पुत्रो धनं धान्यं तथा स्त्रियः॥

Verse 15

ततस्तेन कृतं धर्मं संपूर्णं वेदशर्मणा । तस्माद्धर्मात्सुसंजातं महत्सौख्यं सपुत्रकम्

ततः कृतोऽसौ धर्मस्तु संपूर्णो वेदशर्मणा। तस्माद्धर्मात् सुसंजातं महत्सौख्यं सपुत्रकम्॥

Verse 16

तेन संगप्रसंगेन ममैष मतिनिश्चयः । यथा कांत तव प्रोक्तं मयैव च परं शुभम्

तेनैव सङ्गप्रसङ्गेन ममैष मतिनिश्चयः। यथा कान्त त्वया प्रोक्तं तथैव मयापि परं शुभं प्रतिपाद्यते॥

Verse 17

तस्माच्छ्रुतं महासिद्धात्सर्वसंदेहनाशनम् । विप्रधर्मं समाश्रित्य अनुवर्त्तस्व सर्वदा

तस्माच्छ्रुतं महासिद्धात् सर्वसन्देहनाशनम्। विप्रधर्मं समाश्रित्य अनुवर्तस्व सर्वदा॥

Verse 18

सोमशर्मोवाच । धर्मेण कीदृशो मृत्युर्जन्म चैव वदस्व मे । उभयोर्लक्षणं कांते तत्सर्वं हि वदस्व मे

सोमशर्मोवाच। धर्मेण कीदृशो मृत्युर्जन्म चैव वदस्व मे। उभयोर्लक्षणं कान्ते तत्सर्वं हि वदस्व मे॥

Verse 19

सुमनोवाच । सत्य शौच क्षमा शांति तीर्थपुण्यादिकैस्तथा । धर्मश्च पालितो येन तस्य मृत्युं वदाम्यहम्

सुमनोवाच। सत्यशौचक्षमाशान्तितीर्थपुण्यादिभिस्तथा। धर्मश्च पालितो येन तस्य मृत्युं वदाम्यहम्॥

Verse 20

रोगो न जायते तस्य न च पीडा कलेवरे । न श्रमो वै न च ग्लानिर्न च स्वेदो भ्रमस्तथा

रोगो न जायते तस्य न च पीडा कलेवरे। न श्रमो वै न च ग्लानिर्न च स्वेदो भ्रमस्तथा॥

Verse 21

दिव्यरूपधरा भूत्वा गंधर्वा ब्राह्मणास्तथा । वेदपाठसमायुक्ता गीतज्ञानविशारदाः

दिव्यरूपधरा भूत्वा गन्धर्वा ब्राह्मणास्तथा । वेदपाठसमायुक्ता गीतज्ञानविशारदाः ॥

Verse 22

तस्य पार्श्वं समायांति स्तुतिं कुर्वंति चातुलाम् । स्वस्थो हि आसने युक्तो देवपूजारतः किल

तस्य पार्श्वं समायान्ति स्तुतिं कुर्वन्ति चातुलाम् । स्वस्थो ह्यासने युक्तो देवपूजारतः किल ॥

Verse 23

तीर्थं च लभते प्राज्ञः स्नानार्थं धर्मतत्परः । अग्न्यागारे च गोस्थाने देवतायतनेषु च

तीर्थं च लभते प्राज्ञः स्नानार्थं धर्मतत्परः । अग्न्यागारे च गोस्थाने देवतायतनेषु च ॥

Verse 24

आरामे च तडागे च यत्राश्वत्थो वटस्तथा । ब्रह्मवृक्षं समाश्रित्य श्रीवृक्षं च तथा पुनः

आरामे च तडागे च यत्राश्वत्थो वटस्तथा । ब्रह्मवृक्षं समाश्रित्य श्रीवृक्षं च तथा पुनः ॥

Verse 25

अश्वस्थानं समाश्रित्य गजस्थानगतो नरः । अशोकं चूतवृक्षं च समाश्रित्य यदास्थितः

अश्वस्थानं समाश्रित्य गजस्थानगतो नरः । अशोकं चूतवृक्षं च समाश्रित्य यदास्थितः ॥

Verse 26

संनिधौ ब्राह्मणानां च राजवेश्मगतोथवा । रणभूमिं समाश्रित्य पूर्वं यत्र मृतो भवेत्

ब्राह्मणानां संनिधौ वा राजवेश्म प्रविश्य वा । रणभूमिं समाश्रित्य यत्र पूर्वं मृतो भवेत् ॥

Verse 27

मृत्युस्थानानि पुण्यानि केवलं धर्मकारणम् । गोग्रहं तु सुसंप्राप्य तथा चामरकंटकम्

मृत्युस्थानानि पुण्यानि केवलं धर्मकारणम् । गोग्रहं तु सुसंप्राप्य तथैवामरकण्टकम् ॥

Verse 28

शुद्धधर्मकरो नित्यं धर्मतो धर्मवत्सलः । एवं स्थानं समाप्नोति यदा मृत्युं समाश्रितः

शुद्धधर्मकरो नित्यं धर्मतो धर्मवत्सलः । एवं स्थानं समाप्नोति यदा मृत्युं समाश्रितः ॥

Verse 29

मातरं पश्यते पुण्यं पितरं च नरोत्तमः । भ्रातरं श्रेयसा युक्तमन्यं स्वजनबांधवम्

मातरं पश्यते पुण्यां पितरं च नरोत्तमः । भ्रातरं श्रेयसा युक्तमन्यांश्च स्वजनबान्धवान् ॥

Verse 30

बंदीजनैस्तथा पुण्यैः स्तूयमानं पुनःपुनः । पापिष्ठं नैव पश्येत मातृपित्रादिकं पुनः

बन्दीजनैस्तथा पुण्यैः स्तूयमानं पुनःपुनः । पापिष्ठं नैव पश्येत मातृपित्रादिकं पुनः ॥

Verse 31

गीतं गायंति गंधर्वाः स्तुवंतिस्तावकाः स्तवैः । मंत्रपाठैस्तथा विप्रा माता स्नेहेन पूजयेत्

गीतानि गायन्ति गन्धर्वाः, भक्ताः स्तवैः स्तुवन्ति; विप्राश्च मन्त्रपाठैः—एवं माता स्नेहेन पूजनीया।

Verse 32

पितास्वजनवर्गाश्च धर्मात्मानं महामतिम् । एवं दूताः समाख्याताः पुण्यस्थानानि ते विभो

पिता स्वजनवर्गाश्च धर्मात्मानो महामतयः; एवमेते दूताः समाख्याताः, पुण्यस्थानानि च ते विभो।

Verse 33

प्रत्यक्षान्पश्यते दूतान्हास्यस्नेहसमाविलान् । न च स्वप्नेन मोहेन क्लेदयुक्तेन नैव सः

प्रत्यक्षं पश्यति दूतान् हास्यस्नेहसमाविलान्; न स्वप्नो न च मोहोऽयं, न क्लेदयुक्तोऽपि सः।

Verse 34

धर्मराजो महाप्राज्ञो भवंतं तु समाह्वयेत् । एह्येहि त्वं महाभाग यत्र धर्मः स तिष्ठति

धर्मराजो महाप्राज्ञो भवंतं समाह्वयेत्—एह्येहि महाभाग, यत्र धर्मः स तिष्ठति।

Verse 35

तस्य मोहो न च भ्रांतिर्न ग्लानिः स्मृतिविभ्रमः । जायते नात्र संदेहः प्रसन्नात्मा स तिष्ठति

तस्य मोहो न भ्रान्तिर्न ग्लानिर्न स्मृतिविभ्रमः; नात्र संशयः—प्रसन्नात्मा स तिष्ठति।

Verse 36

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः स्मरन्देवं जनार्दनम् । तैः सार्द्धं तु प्रयात्येवं संतुष्टो हृष्टमानसः

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः स जनार्दनदेवं स्मरन् तैः सार्धं प्रयात्येवम्। सन्तुष्टो हृष्टमानसः स हर्षेण समन्वितः॥

Verse 37

एकत्वं जायते तत्र त्यजतः स्वंकलेवरम् । दशमद्वारमाश्रित्य आत्मा तस्य स गच्छति

स्वकलेवरं त्यजतः तत्रैकत्वं जायते। दशमद्वारमाश्रित्य तस्यात्मा तेन पथा गच्छति॥

Verse 38

शिबिका तस्य आयाति हंसयानं मनोहरम् । विमानमेव चायाति हयो वा गज उत्तमः

तस्य शिबिका आयाति हंसयानं मनोहरम्। विमानमेव चायाति हयो वा गज उत्तमः॥

Verse 39

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरैर्व्यजनैस्तथा । वीज्यमानः स पुण्यात्मा पुण्यैरेवं समंततः

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरैर्व्यजनैस्तथा। वीज्यमानः स पुण्यात्मा पुण्यैः समन्ततः॥

Verse 40

गीयमानस्तु धर्मात्मा स्तूयमानस्तु पंडितैः । बंदिभिश्चारणैर्दिव्यैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

गीयमानस्तु धर्मात्मा स्तूयमानस्तु पण्डितैः। बन्दिभिश्चारणैर्दिव्यैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः॥

Verse 41

साधुभिः स्तूयमानस्तु सर्वसौख्यसमन्वितः । यथादानप्रभावेण फलमाप्नोति तत्र सः

साधुभिः स्तूयमानोऽसौ सर्वसौख्यसमन्वितः । यथादानप्रभावेण तत्र तत्फलमाप्नुयात् ॥

Verse 42

आरामवाटिकामध्ये स प्रयाति सुखेन वै । अप्सरोभिः समाकीर्णो दिव्याभिर्मंगलैर्युतः

आरामवाटिकामध्ये स प्रयाति सुखेन वै । अप्सरोभिः समाकीर्णो दिव्यमङ्गलसंयुतः ॥

Verse 43

देवैः संस्तूयमानस्तु धर्मराजं प्रपश्यति । देवाश्च धर्मसंयुक्ता जग्मुः संमुखमेव तम्

देवैः संस्तूयमानस्तु धर्मराजं प्रपश्यति । देवाश्च धर्मसंयुक्ताः संमुखं जग्मुरेव तम् ॥

Verse 44

एह्येहि वै महाभाग भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान् । एवं स पश्यते धर्मं सौम्यरूपं महामतिम्

एह्येहि वै महाभाग भुङ्क्ष्व भोगान्मनोनुगान् । एवं स पश्यते धर्मं सौम्यरूपं महामतिम् ॥

Verse 45

स्वस्य पुण्यप्रभावेण भुंक्ते च स्वर्गमेव सः । भोगक्षयात्सधर्मात्मा पुनर्जन्म प्रयाति वै

स्वस्य पुण्यप्रभावेण भुङ्क्ते स स्वर्गमेव हि । भोगक्षये तु धर्मात्मा पुनर्जन्म प्रपद्यते ॥

Verse 46

निजधर्मप्रसादात्स कुलं पुण्यं प्रयाति वै । ब्राह्मणस्य सुपुण्यस्य क्षत्रियस्य तथैव च

निजधर्मस्य प्रसादेन कुलं पुण्यत्वमाप्नुयात् । सुपुण्यस्य ब्राह्मणस्य तथा क्षत्रियस्यापि वै ॥

Verse 47

धनाढ्यस्य सुपुण्यस्य वैश्यस्यैव महामते । धर्मेण मोदते तत्र पुनः पुण्यं करोति सः

धनाढ्यः सुपुण्यवान् वैश्यो महामते । धर्मेण तत्र मोदते पुनः पुण्यं करोति च ॥