Adhyaya 63
The Glory of the Mother-and-Father Sacred Ford (Mātāpitṛ-tīrtha-māhātmya)
अस्याध्याये (वेनोपाख्याने) मातापितृसेवा एव परमं तीर्थं पूर्णो धर्मश्चेति प्रतिपाद्यते। जीवतोर् मातापित्रोः परिचर्या, शुश्रूषा, भक्ति-भावेन पालनं च सर्वतीर्थफलप्रदं, विष्णोः प्रीतिकरं, वैष्णवलोकप्राप्तिहेतुश्चेति कथ्यते। कुष्ठरोगादिभिः पीडितौ वृद्धौ मातापितरौ स्नेहेन योऽनुवर्तते, स पुत्रः प्रशस्यते। ये तु जरा-व्याधिग्रस्तौ मातापितरौ परित्यजन्ति, तेषां नरकप्राप्तिः, ततः श्वसूकरसर्पव्याघ्र-ऋक्षादियोनिषु हीनजन्म च कर्मफलरूपेण वर्ण्यते। अन्ते वेदाध्ययनं तपः यज्ञः दानं तीर्थयात्रा च मातापितृपूजनं विना निष्फलमिति पुनः प्रतिपाद्यते। मातापितृभक्त्या ज्ञानं योगसिद्धिः शुभगतिश्च जायते इति महिमा प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
सुकर्मोवाच । तयोश्चापि द्विजश्रेष्ठ मातापित्रोश्च स्नातयोः । पुत्रस्यापि हि सर्वांगे पतंत्यंबुकणा यदा
सुकर्मोवाच—द्विजश्रेष्ठ, तयोः स्नातयोर्मातापित्रोश्च तथा। पुत्रस्यापि हि सर्वाङ्गे यदाम्बुकणा पतन्ति॥
Verse 2
सर्वतीर्थसमं स्नानं पुत्रस्यापि सुजायते । पतितं विकलं वृद्धमशक्तं सर्वकर्मसु
सर्वतीर्थसमं स्नानं पुत्रस्यापि सुजायते। पतितं विकलं वृद्धमशक्तं सर्वकर्मसु॥
Verse 3
व्याधितं कुष्ठिनं तातं मातरं च तथाविधाम् । उपाचरति यः पुत्रस्तस्य पुण्यं वदाम्यहम्
व्याधितं कुष्ठिनं तातं मातरं च तथाविधाम्। उपाचरति यः पुत्रस्तस्य पुण्यं वदाम्यहम्॥
Verse 4
विष्णुस्तस्य प्रसन्नात्मा जायते नात्र संशयः । प्रयाति वैष्णवं लोकं यदप्राप्यं हि योगिभिः
तस्मै विष्णुः प्रसन्नात्मा भवति नात्र संशयः। स वै वैष्णवं लोकं प्रयाति, यद् योगिभिरपि दुरापम्॥
Verse 5
पितरौ विकलौ दीनौ वृद्धावेतौ गुरू सुतः । महागदेन संप्राप्तौ परित्यजति पापधीः
यदा पितरौ विकलौ दीनौ वृद्धौ महागदाभिभूतौ भवतः, तदा पापधीः सुतः तौ परित्यजति॥
Verse 6
पुत्रो नरकमाप्नोति दारुणं कृमिसंकुलम् । वृद्धाभ्यां च समाहूतो गुरूभ्यामिह सांप्रतम्
सुतो दारुणं कृमिसंकुलं नरकं प्राप्नोति। स च इह सांप्रतम् वृद्धाभ्यां गुरुभ्यां समाहूतः॥
Verse 7
न प्रयाति सुतो भूत्वा तस्य पापं वदाम्यहम् । विष्ठाशी जायते मूढो ग्रामघ्रोणी न संशयः
सुतो भूत्वापि न प्रयाति; तस्य पापं वदाम्यहम्। स मूढो विष्ठाशी जायते ग्रामघ्रोणी, न संशयः॥
Verse 8
यावज्जन्मसहस्रं तु पुनः श्वा चाभिजायते । पुत्रगेहेस्थितौ वृद्धौ माता च जनकस्तथा
यावज्जन्मसहस्रं तु पुनः श्वा एवाभिजायते। पुत्रगेहे स्थितौ वृद्धौ माता जनकश्च तथा॥
Verse 9
अभोजयित्वा तावन्नं स्वयमत्ति च यः सुतः । मूत्रं विष्ठां स भुंजीत यावज्जन्मसहस्रकम्
अभोजयित्वा तावदन्नं स्वयमत्ति च यः सुतः । स मूत्रविष्ठां भुञ्जीत यावज्जन्मसहस्रकम् ॥
Verse 10
कृष्णसर्पो भवेत्पापी यावज्जन्मशतद्वयम् । मातरंपितरं वृद्धमवज्ञाय प्रवर्त्तते
मातरं पितरं वृद्धमवज्ञाय प्रवर्तते । स पापी कृष्णसर्पो भवेत् यावज्जन्मशतद्वयम् ॥
Verse 11
ग्राहोपि जायते दुष्टो जन्मकोटिशतैरपि । तावेतौ कुत्सते पुत्रः कटुकैर्वचनैरपि
ग्राहोऽपि जायते दुष्टो जन्मकोटिशतैरपि । तावेतौ कुत्सते पुत्रः कटुकैर्वचनैरपि ॥
Verse 12
स च पापी भवेद्व्याघ्रः पश्चादृक्षः प्रजायते । मातरंपितरं पुत्रो यो न मन्येत दुष्टधीः
मातरं पितरं पुत्रो यो न मन्येत दुष्टधीः । स च पापी भवेद्व्याघ्रः पश्चादृक्षः प्रजायते ॥
Verse 13
कुंभीपाके वसेत्तावद्यावद्युगसहस्रकम् । नास्ति मातृसमं तीर्थं पुत्राणां च पितुः समम्
कुंभीपाके वसेत्तावद्यावद्युगसहस्रकम् । नास्ति मातृसमं तीर्थं पुत्राणां च पितुः समम् ॥
Verse 14
तारणाय हितायैव इहैव च परत्र च । तस्मादहं महाप्राज्ञ पितृदेवं प्रपूजये
तारणाय हितायैव इहैव च परत्र च । तस्मादहं महाप्राज्ञ पितृदेवं प्रपूजये ॥
Verse 15
मातृदेवं सर्वदेव योगयोगी तथाभवम् । मातृपितृप्रसादेन संजातं ज्ञानमुत्तमम्
मातृदेवं सर्वदेवं योगयोगी तथाभवम् । मातृपितृप्रसादेन संजातं ज्ञानमुत्तमम् ॥
Verse 16
त्रिलोकीयं समस्ता तु संयाता मम वश्यताम् । अर्वाचीनगतिं जाने देवस्यास्य महात्मनः
त्रिलोकीयं समस्ता तु संयाता मम वश्यताम् । अर्वाचीनगतिं जाने देवस्यास्य महात्मनः ॥
Verse 17
वासुदेवस्य तस्यैव पराचीनां महामते । सर्वं ज्ञानं समुद्भूतं पितृमातृप्रसादतः
वासुदेवस्य तस्यैव पराचीनां महामते । सर्वं ज्ञानं समुद्भूतं पितृमातृप्रसादतः ॥
Verse 18
को न पूजयते विद्वान्पितरं मातरं तथा । सांगोपांगैरधीतैस्तैः श्रुतिशास्त्रसमन्वितैः
को न पूजयते विद्वान् पितरं मातरं तथा । सांगोपांगैरधीतैस्तैः श्रुतिशास्त्रसमन्वितैः ॥
Verse 19
वेदैरपि च किं विप्रा पिता येन न पूजितः । माता न पूजिता येन तस्य वेदा निरर्थकाः
विप्राः, येन पिता न पूजितः तस्य वेदैरपि किं प्रयोजनम्? येन माता न पूजिता तस्य वेदा निरर्थकाः भवन्ति।
Verse 20
यज्ञैश्च तपसा विप्र किं दानैः किं च पूजनैः । प्रयाति तस्य वैफल्यं न माता येन पूजिता
विप्र, यज्ञैः तपसा वा किं, दानैः पूजनैश्च किं? येन माता न पूजिता तस्य सर्वं वैफल्यं प्रयाति।
Verse 21
न पिता पूजितो येन जीवमानो गृहे स्थितः । एष पुत्रस्य वै धर्मस्तथा तीर्थं नरेष्विह
येन पिता जीवमानो गृहे स्थितोऽपि न पूजितः, एष पुत्रस्य धर्मो न; नरेष्विह पितृसेवा एव तीर्थं भवति।
Verse 22
एष पुत्रस्य वै मोक्षस्तथा जन्मफलं शुभम् । एष पुत्रस्य वै यज्ञो दानमेव न संशयः
एष एव पुत्रस्य मोक्षः, तथा जन्मफलस्य शुभं फलम्। एष एव पुत्रस्य यज्ञो दानं च, न संशयः।
Verse 23
पितरं पूजयेन्नित्यं भक्त्या भावेन तत्परः । तस्य जातं समस्तं तद्यदुक्तं पूर्वमेव हि
पितरं नित्यं भक्त्या भावेन च तत्परः पूजयेत्; तस्मात् जातं समस्तं तद् यथोक्तं पूर्वमेव हि।
Verse 24
दानस्यापि फलं तेन तीर्थस्यापि न संशयः । यज्ञस्यापि फलं प्राप्तं माता येनाप्युपासिता
येन मातोपासिता सम्यक् तेन दानफलम् अवाप्यते; तीर्थसेवनफलमपि न संशयः; यज्ञफलमपि प्राप्तं, यतो माता यथाविधि सम्मानिता।
Verse 25
पिता येन सुभक्त्या च नित्यमेवाप्युपासितः । तस्य सर्वा सुसंसिद्धा यज्ञाद्याः पुण्यदाः क्रियाः
येन पिता सुभक्त्या नित्यमेवोपासितः, तस्य यज्ञाद्याः सर्वाः पुण्यदाः क्रियाः सुसंसिद्धाः भवन्ति।
Verse 26
एतदर्थं समाज्ञातं धर्मशास्त्रं श्रुतं मया । पितृभक्तिपरो नित्यं भवेत्पुत्रो हि पिप्पल
एतदर्थं धर्मशास्त्रं मया सम्यग् श्रुतं समाज्ञातं च; अतः, हे पिप्पल, पुत्रो नित्यं पितृभक्तिपरो भवेत्।
Verse 27
तुष्टे पितरि संप्राप्तं यदुराज्ञा पुरा सुखम् । रुष्टे पितरि च प्राप्तं महत्पापं पुरा शृणु
तुष्टे पितरि यदुराज्ञा पुरा सुखं संप्राप्तम्; रुष्टे पितरि च पुरा महत्पापं प्राप्तम्—इदानीं शृणु।
Verse 28
रुरुणा पौरवेणापि पित्रा शप्तेन भूतले । एवं ज्ञानं मया चाप्तं द्वावेतौ यदुपासितौ
पौरवेण रुरुणापि भूतले पित्रा शप्तेन; एवं मया ज्ञानं चाप्तं—द्वावेतौ यदुपासितौ।
Verse 29
एतयोश्च प्रसादेन प्राप्तं फलमनुत्तमम्
एतयोर्द्वयोः प्रसादेन फलमनुत्तमं प्राप्तम्।
Verse 63
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थमाहात्म्ये त्रिषष्टितमोऽध्यायः
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थमाहात्म्ये त्रिषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।