Adhyaya 47

Verse 1

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । सुकलोवाच । सुदेवा चारुसर्वांगी तामुवाचाथ सूकरीम् । पशुयोनिं गता त्वं हि कथं वदसि संस्कृतम्

सुकल उवाच—ततः सुदेवा चारुसर्वाङ्गी तां सूकरीमुवाच—“पशुयोनिं गता त्वं हि; कथं संस्कृतं शुद्धं वदसि?”

Verse 2

एवंविधं महाज्ञानं कस्माद्भूतं वदस्व मे । कथं जानासि वै भर्तुश्चरित्रमात्मनः शुभे

एवंविधं महाज्ञानं कस्मादुत्पन्नं वदस्व मे। शुभे, कथं भर्तुश्चरित्रं स्वात्मनश्च जानासि?

Verse 3

शूकर्युवाच । पशोर्भावेन मोहेन मुष्टाहं वरवर्णिनि । निहता खड्गबाणैश्च पतिता रणमूर्धनि

शूकर्युवाच—वरवर्णिनि, पशोर्भावेन मोहेन मुष्ट्याहं धाविता। खड्गबाणैर्निहता रणमूर्धनि पतिता।

Verse 4

मूर्च्छयाभिपरिक्लिन्ना ज्ञानहीना वरानने । त्वयाभिषिक्ता येनाहं पुण्यहस्तेन सुंदरि

मूर्च्छयाभिपरिक्लिन्ना ज्ञानहीना वरानने। सुंदरि, त्वया पुण्यहस्तेन येनाहं अभिषिक्ता।

Verse 5

पुण्योदकेन शीतेन तव हस्तगतेन वै । अभिषिक्ते हि मे काये मोहो नष्टो विहाय माम्

तव हस्तगतेन शीतपुण्योदकेन मे कायेऽभिषिक्ते, मोहो नष्टः; मां विहाय स नश्यति।

Verse 6

यथा विनाशं तेजोभिरंधकारः प्रयाति सः । तथा तवाभिषेकेण मम पापं गतं शुभे

यथा तेजोभिरन्धकारो विनाशं प्रयाति, तथा हे शुभे, तवाभिषेकेण मम पापं विनष्टं गतं।

Verse 7

प्रसादात्तव चार्वंगि लब्धं ज्ञानं पुरातनम् । पुण्यां गतिं प्रयास्यामि इति ज्ञातं मया शुभे

तव प्रसादात् हे चार्वङ्गि पुरातनं ज्ञानं मया लब्धम्; हे शुभे, पुण्यां गतिं प्रयास्यामि इति मया ज्ञातम्।

Verse 8

श्रूयतामभिधास्यामि पूर्वं वृत्तांतमात्मनः । यत्कृतं तु मया भद्रे पापया दुष्कृतं बहु

श्रूयताम्—अधुना अहं पूर्वं स्ववृत्तान्तम् अभिधास्यामि; हे भद्रे, मया पापया बहु दुष्कृतं कृतम्।

Verse 9

कलिंगाख्ये महादेशे श्रीपुरंनाम पत्तनम् । सर्वसिद्धिसमाकीर्णं चतुर्वर्णनिषेवितम्

कलिङ्गाख्ये महादेशे श्रीपुरं नाम पत्तनम्; सर्वसिद्धिसमाकीर्णं चतुर्वर्णनिषेवितम्।

Verse 10

वसति स्म द्विजः कोपि वसुदत्त इति श्रुतः । ब्रह्माचारपरोनित्यं सत्यधर्मपरायणः

वसति स्म द्विजः कश्चिद् वसुदत्त इति श्रुतः; स नित्यं ब्रह्मचारपरः सत्यधर्मपरायणः।

Verse 11

वेदवेत्ता ज्ञानवेत्ता शुचिमान्गुणवान्धनी । धनधान्यसमाकीर्णः पुत्रपौत्रैरलंकृतः

स वेदविद् ज्ञाननिधिः शुचिर्गुणी धनवान् भवति। धनधान्यसमृद्धः पुत्रपौत्रैश्च भूषितो भवति॥

Verse 12

तस्याहं तनया भद्रे सोदरैः स्वजनबांधवैः । अलंकारैस्तु शृंगारैर्भूषितास्मि वरानने

भद्रे, अहं तस्य तनया; सोदरैः स्वजनबान्धवैश्च सह। अलंकारैः शृङ्गारैश्च भूषितास्मि, वरानने॥

Verse 13

सुदेवानाम मे तातश्चकार स महामतिः । तस्याहं दयिता नित्यं पितुश्चापि महामते

मम तातः स महामतिः ‘सुदेवा’ इति नाम चकार। तस्याहं नित्यं दयिता, पितुश्चापि महामते॥

Verse 14

रूपेणाप्रतिमा जाता संसारे नास्ति तादृशी । रूपयौवनगर्वेण मत्ताहं चारुहासिनी

रूपेणाहम् अप्रतिमा जाता; संसारे नास्ति तादृशी। रूपयौवनगर्वेण मत्ता अहं चारुहासिनी॥

Verse 15

अहं कन्या सुरूपा वै सर्वालंकारशोभिता । मां च दृष्ट्वा ततो लोकाः सर्वे स्वजनवर्गकाः

अहं कन्या सुरूपा वै सर्वालंकारशोभिता। मां दृष्ट्वा तत्र लोकाः सर्वे स्वजनवर्गकैः सह मोहिताः॥

Verse 16

मामेवं याचमानास्ते विवाहार्थे वरानने । याचिताहं द्विजैः सर्वैर्न ददाति पिता मम

हे वरानने, विवाहार्थं मां एवं याचमानाः ते जनाः; सर्वैर्द्विजैश्चाहं याचिता, तथापि मम पिता मां न ददाति।

Verse 17

स्नेहाच्चैव महाभागे मुमोह स महामतिः । न दत्ताहं तदा तेन पित्रा चैव महात्मना

हे महाभागे, स्नेहादेव स महामतिः सम्मूढोऽभवत्; तदा तेन महात्मना पित्रा च अहं न दत्ता।

Verse 18

संप्राप्तं यौवनं बाले मयि भावसमन्वितम् । रूपं मे तादृशं दृष्ट्वा मम माता सुदुःखिता

बाले, मयि यौवनं संप्राप्तं भावसमन्वितम्; मम तादृशं रूपं दृष्ट्वा मम माता सुदुःखिता अभवत्।

Verse 19

पितरं मे उवाचाथ कस्मात्कन्या न दीयते । त्वं कस्मै सुद्विजायैव ब्राह्मणाय महात्मने

अथाहं पितरं मे उवाच—कस्मात् कन्या न दीयते? त्वं कस्मै सुद्विजाय, ब्राह्मणाय महात्मने, दातुमिच्छसि?

Verse 20

देहि कन्यां महाभाग संप्राप्ता यौवनं त्वियम् । वसुदत्तो द्विजश्रेष्ठः प्रत्युवाच द्विजोत्तमः

हे महाभाग, देहि कन्यां—इयं संप्राप्तयौवना; इति वसुदत्तो द्विजश्रेष्ठः द्विजोत्तमं प्रत्युवाच।

Verse 21

मातरं मे महाभागे श्रूयतां वचनं मम । महामोहेनमुग्धोऽस्मि सुताया वरवर्णिनि

मातरं मे महाभागे शृणु वाक्यं ममादरात् । महामोहेन संमूढोऽस्मि सुतायाः प्रति सुन्दरि ॥

Verse 22

यो मे गृहस्थो विप्रो वै भविष्यति शुभे शृणु । तस्मै कन्यां प्रदास्यामि जामात्रे तु न संशयः

यो मे गृहस्थो विप्रो वै भविष्यति शुभे शृणु । तस्मै कन्यां प्रदास्यामि जामात्रे नात्र संशयः ॥

Verse 23

मम प्राणप्रिया चैषा सुदेवा नात्र संशयः । एवमूचे मदर्थे स वसुदत्तः पिता मम

मम प्राणप्रिया चैषा सुदेवा नात्र संशयः । इत्येवं मदर्थे प्रोक्तं वसुदत्तेन मे पितुः ॥

Verse 24

कौशिकस्य कुले जातः सर्वविद्याविशारदः । ब्राह्मणानां गुणैर्युक्तः शीलवान्गुणवाञ्छुचिः

कौशिकस्य कुले जातः सर्वविद्याविशारदः । ब्राह्मणानां गुणैर्युक्तः शीलवान् गुणवान् शुचिः ॥

Verse 25

वेदाध्ययनसंपन्नं पठमानं हि सुस्वरम् । भिक्षार्थं द्वारमायांतं पितृमातृविवर्जितम्

वेदाध्ययनसंपन्नं सुस्वरेण पठन्तम् । भिक्षार्थं द्वारमायान्तं पितृमातृविवर्जितम् ॥

Verse 26

तं दृष्ट्वासमनुप्राप्तं रूपं वीक्ष्य महामतिः । तं प्रोवाच पिता एवं को भवान्वै भविष्यति

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं रूपं चास्य निरीक्ष्य सः । महामतिः पिता प्राह—को भवान् वै भविष्यति ॥

Verse 27

किं ते नाम कुलं गोत्रमाचारं वद सांप्रतम् । समाकर्ण्य पितुर्वाक्यं वसुदत्तमुवाच सः

किं ते नाम कुलं गोत्रमाचारं वद सांप्रतम् । इति पितुर्वचः श्रुत्वा वसुदत्तं ततोऽब्रवीत् ॥

Verse 28

कौशिकस्यान्वये जातो वेदवेदांगपारगः । शिवशर्मेति मे नाम पितृमातृविवर्जितः

कौशिकस्यान्वये जातो वेदवेदाङ्गपारगः । शिवशर्मेति मे नाम पितृमातृविवर्जितः ॥

Verse 29

संति मे भ्रातरश्चान्ये चत्वारो वेदपारगाः । एवं कुलं समाख्यातमाचारः कुलसंभवः

सन्ति मे भ्रातरश्चान्ये चत्वारो वेदपारगाः । एवं कुलं समाख्यातमाचारः कुलसंभवः ॥

Verse 30

एवं सर्वं समाख्यातं पितरं शिवशर्मणा । शुभे लग्ने तिथौ प्राप्ते नक्षत्रे भगदैवते

एवं सर्वं समाख्यातं पितरं शिवशर्मणा । शुभे लग्ने तिथौ प्राप्ते नक्षत्रे भगदैवते ॥

Verse 31

पित्रा दत्तास्मि सुभगे तस्मै विप्राय वै तदा । पितृगेहे वसाम्येका तेन सार्धं महात्मना

सुभगे, तदा पित्रा अहं तस्मै विप्राय दत्ता; तथापि पितृगेहेऽहमेका तेन महात्मना सह वसामि।

Verse 32

नैव शुश्रूषितो भर्ता मया स पापया तदा । पितृमातृसुद्रव्येण गर्वेणापि प्रमोहिता

तदा पापया मया स भर्ता नैव शुश्रूषितः; पितृमातृसुद्रव्यसमुत्थगर्वेणापि प्रमोहिता।

Verse 33

अंगसंवाहनं तस्य न कृतं हि मया कदा । रतिभावेन स्नेहेन वचनेन मया शुभे

शुभे, मया कदापि तस्याङ्गसंवाहनं न कृतम्—न रतिभावेन, न स्नेहेन, न मधुरवचनेनापि।

Verse 34

क्रूरबुद्ध्या हि दृष्टोसौ सर्वदा पापया मया । पुंश्चलीनां प्रसंगेन तद्भावं हि गता शुभे

पापया मया स सर्वदा क्रूरबुद्ध्या एव दृष्टः; शुभे, पुंश्चलीनां प्रसङ्गेन तद्भावमेव गता अहम्।

Verse 35

मातापित्रोश्च भर्तुश्च भ्रातॄणां हितमेव च । न करोम्यहमेवापि यत्रयत्र व्रजाम्यहम्

यत्रयत्राहं व्रजामि तत्र तत्र मातापित्रोः भर्तुः भ्रातॄणां च हितमपि अहमेव न करोमि।

Verse 36

एवं मे दुष्कृतं दृष्ट्वा शिवशर्मा पतिर्मम । स्नेहाच्छ्वशुरवर्गस्य मम भर्त्ता महामतिः

एवं मया कृतं दुष्कृतं दृष्ट्वा मम पतिḥ शिवशर्मा महामतिḥ, श्वशुरकुलस्य स्नेहेन मम भर्ता तथैव चकार।

Verse 37

न किंचिद्वक्ति मां सोपि क्षमते दुष्कृतं मम । वार्यमाणा कुटुंबेन अहमेवं सुपापिनी

सोऽपि मां न किंचिद्वक्ति, मम दुष्कृतं तु क्षमते; कुटुम्बेन वार्यमाणाप्यहमेवं सुपापिनी तिष्ठामि।

Verse 38

तस्य शीलं विदित्वा ते साधुत्वं शिवशर्मणः । पितामाता च मे सर्वे मम पापेन दुःखिताः

तस्य शीलं तथा शिवशर्मणः साधुत्वं विदित्वा, मम पापेन पितामातादयः सर्वे दुःखिताः।

Verse 39

भर्त्ता मे दुष्कृतं दृष्ट्वा स्वगृहान्निर्गतो बहिः । तं देशं ग्राममेनं च परित्यज्य गतस्ततः

मम दुष्कृतं दृष्ट्वा भर्ता मे स्वगृहान्निर्गत्य बहिर्गतः; तं देशं ग्राममेनं च परित्यज्य ततः प्रस्थितः।

Verse 40

गते भर्तरि मे तातः संजातश्चिंतयान्वितः । मम दुःखेन दुःखात्मा यथा रोगेण पीडितः

गते भर्तरि मे तातः चिन्तया संजातः; मम दुःखेन दुःखात्मा रोगेणेव पीडितोऽभवत्।

Verse 41

मम माता उवाचैनं भर्तारं दुःखपीडितम् । कस्माच्चिंतयसे कांत वद दुःखं ममाग्रतः

मम माता तम् दुःखपीडितं भर्तारम् उवाच— “कस्मात् चिन्तयसि, कान्त? ममाग्रतः स्वदुःखं वद।”

Verse 42

वसुदत्त उवाचैनां मातरं मम नंदने । सुतां त्यक्त्वा गतो विप्रो जामाता शृणु वल्लभे

वसुदत्त उवाच— “मम नन्दने एषा माता; सुतां त्यक्त्वा गतो विप्रो जामाता। शृणु वल्लभे।”

Verse 43

इयं पापसमाचारा निर्घृणा पापचारिणी । अनया हि परित्यक्तः शिवशर्मा महामतिः

इयं पापसमाचारा निर्घृणा पापचारिणी; अनया हि परित्यक्तः शिवशर्मा महामतिः।

Verse 44

समस्तस्य कुटुंबस्य दाक्षिण्येन महामतिः । ममायं स द्विजः कांते सुदेवां नैव भाषते

समस्तकुटुम्बस्य दाक्षिण्येन महामतिः; ममायं स द्विजः, कान्ते, सुदेवां नैव भाषते।

Verse 45

वसते सौम्यभावेन नैव निंदति कुत्सति । सुदेवां पापसंचारां स वै पंडितबुद्धिमान्

सौम्यभावेन वसति, नैव निन्दति कुत्सति; सुदेवां पापसञ्चारां प्रति स वै पण्डितबुद्धिमान्।

Verse 46

भविष्यति त्वियं दुष्टा सुदेवा कुलनाशिनी । अहमेनां परित्यज्य व्रजामि गृहवासिनि

भविष्यति खल्वियं सुदेवा दुष्टा कुलनाशिनी च। तस्मादेनां परित्यज्य गृहवासिनि, अहं गच्छामि॥

Verse 47

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 48

तावद्विलाडयेत्पुत्रं यावत्स्यात्पंचवार्षिकः । शिक्षाबुद्ध्या सदा कांत पुनर्मोहेन पोषयेत्

यावत्पञ्चवर्षिकः स्यात् पुत्रं तावद्विलाडयेत्। ततः परं प्रिये नित्यं शिक्षाबुद्ध्या तं पोषयेत्, न पुनर्मोहेन॥

Verse 49

स्नानाच्छादनकैर्भक्ष्यैर्भोज्यैः पेयैर्न संशयः । गुणेषु योजयेत्कांत सद्विद्यासु च तं सुतम्

स्नानाच्छादनकैर्भक्ष्यैर्भोज्यैः पेयैश्च न संशयः। कांत, तं सुतं गुणेषु योजयेत् सद्विद्यासु च॥

Verse 50

गुणशिक्षार्थंनिर्मोहः पिता भवति सर्वदा । पालने पोषणे कांत संमोहः परिजायते

गुणशिक्षार्थं पिता नित्यं निर्मोहः स्यात्। पालने पोषणे च, कांत, संमोहः परिजायते॥

Verse 51

सगुणं न वदेत्पुत्रं कुत्सयेच्च दिनेदिने । काठिन्यं च वदेन्नित्यं वचनैः परिपीडयेत्

पुत्रस्य सगुणान् नित्यं न प्रकाशयेत्; प्रतिदिनं तं कुत्सयेत्। सदा काठिन्ययुक्तैर्वचनैः परिपीडयेत्।

Verse 52

यथाहि साधयेन्नित्यं सुविद्यां ज्ञानतत्परः । अभिमानेच्छलेनापि पापं त्यक्त्वा प्रदूरतः

यथा ज्ञानतत्परः साधुः नित्यं सुविद्यां साधयेत्, तथा अभिमानच्छलेनापि पापं दूरात् परित्यजेत्।

Verse 53

नैपुण्यं जायते नित्यं विद्यासु च गुणेषु च । माता च ताडयेत्कन्यां स्नुषां श्वश्रूर्विताडयेत्

विद्यासु गुणेषु च नित्यं नैपुण्यं परिपक्वं भवति। तस्मात् माता कन्यां शिक्षयेत्, श्वश्रूश्च स्नुषां तथैव शिक्षयेत्।

Verse 54

गुरुश्च ताडयेच्छिष्यं ततः सिध्यंति नान्यथा । भार्यां च ताडयेत्कांत अमात्यं नृपतिस्तथा

गुरुः शिष्यं शिक्षार्थं ताडयेत्; तत एव सिद्धिः, नान्यथा इति। तथा कान्तः भार्यां, नृपतिरमात्यं च शासयेत्।

Verse 55

हयं च ताडयेद्धीरो गजं मात्रो दिनेदिने । शिक्षाबुद्ध्या प्रसिध्यंति ताडनात्पालनाद्विभो

विभो, धीरो विवेकी च नरः प्रतिदिनं मात्रया हयं गजं च ताडयेत्। शिक्षाबुद्ध्या ताडनपालनाभ्यां ते सुसंस्कृताः भवन्ति।

Verse 56

त्वयेयं नाशिता नाथ सर्वदैव न संशयः । सार्धं सुब्राह्मणेनापि भवता शिवशर्मणा

त्वयैव नाशिता नाथ सा—सर्वदैव न संशयः। सुब्राह्मणेन सहापि भवता शिवशर्मणा कृतमिदम्॥

Verse 57

निरंकुशा कृता गेहे तेन नष्टा महामते । तावद्धि धारयेत्कन्यां गृहे कांतवचः शृणु

गेहे निरङ्कुशा कृता तेन नष्टा महामते। तावद्धि धारयेत्कन्यां गृहे—कान्तवचः शृणु॥

Verse 58

अष्टवर्षान्विता यावत्प्रबलां नैव धारयेत् । पितुर्गेहस्थिता पुत्री यत्पापं हि प्रकुर्वती

अष्टवर्षान्विता यावत् प्रबलां नैव धारयेत्। पितुर्गेहस्थिता पुत्री यत्पापं हि प्रकुर्वती॥

Verse 59

उभाभ्यामपि तत्पापं पितृभ्यामपि विंदति । तस्मान्न धार्यते कन्या समर्था निजमंदिरे

उभाभ्यामपि तत्पापं पितृभ्यामपि विन्दति। तस्मान्न धार्यते कन्या समर्था निजमन्दिरे॥

Verse 60

यस्य दत्ता भवेत्सा च तस्य गेहे प्रपोषयेत् । तत्रस्था साधयेत्कांतं सगुणं भक्तिपूर्वकम्

यस्य दत्ता भवेत्सा च तस्य गेहे प्रपोषयेत्। तत्रस्था साधयेत्कान्तं सगुणं भक्तिपूर्वकम्॥

Verse 61

कुलस्य जायते कीर्तिः पिता सुखेन जीवति । तत्रस्था कुरुते पापं तत्पापं भुंजते पतिः

तस्याः प्रसादात् कुलस्य कीर्तिर्जायते, पिता च सुखेन जीवति। तत्र वसन्ती यदि पापं करोति, तस्य पापस्य भोगं पतिः प्राप्नोति।

Verse 62

तत्रस्था वर्द्धते नित्यं पुत्रैः पौत्रैः सदैव सा । पिता कीर्तिमवाप्नोति सुतायाः सुगुणैः प्रिय

तत्र वसन्ती सा पुत्रैः पौत्रैश्च नित्यं वर्धते। प्रिय, सुतायाः सुगुणैः पिता कीर्तिमवाप्नोति।

Verse 63

तस्मान्न धारयेत्कांत गेहे पुत्रीं सभर्तृकाम् । इत्यर्थे श्रूयते कांत इतिहासो भविष्यति

तस्मात्, हे कान्त, सभर्तृकामां पुत्रीं गेहे न धारयेत्। इत्यर्थे, हे कान्त, इतिहासः श्रूयते—अग्रे कथा भविष्यति।

Verse 64

अष्टविंशतिके प्राप्ते युगे द्वापरके महान् । उग्रसेनस्य वीरस्य यदुज्येष्ठस्य यत्प्रभो

अष्टाविंशतितमे द्वापरयुगे प्राप्ते, उग्रसेनवीरस्य यदुज्येष्ठस्य प्रभोः महान् आसीत्।

Verse 65

चरित्रं ते प्रवक्ष्यमि शृणुष्वैकमना द्विज

तव चरितं प्रवक्ष्यामि; एकाग्रमनाः शृणुष्व, हे द्विज।