Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

सुमनोवाच—ऋणसंबन्धिनं पुत्रं तवाग्रतः प्रवक्ष्यामि; ऋणं यस्य गृहीत्वा यः किल मरणं प्रयाति।

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रियः; मित्ररूपेण वर्तते, अतिदुष्टः स सदैव।

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

गुणं नैव प्रपश्यति स क्रूरो निष्ठुराकृतिः; निष्ठुरं वाक्यं जल्पते सदैव स्वजनेषु च।

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

मिष्टं मिष्टं पुनः पुनः समश्नाति, नित्यं भोगान् भुङ्क्ते; द्यूतकर्मणि सदा रतः, चौरकर्मणि च लोभात् सस्पृहः।

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

गृहद्रव्यं बलाद् भुङ्क्ते; वार्यमाणोऽपि स कुप्यति। पितरं मातरं चैव दिनेदिने कुत्सते।

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

द्रावकः त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः; एवं तद्द्रव्यं भुक्त्वा पश्चात् सुखेन परितिष्ठति।

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

बाल्येऽपि जातकर्मादिनिमित्तेन दारुणो द्रव्यं गृह्णाति; पुनर्विवाहसंबन्धान् नानाभेदैः अनेकधा च।

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

एवं द्रव्यं संजायते; एवमेव तद्ददात्यपि। गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव—न संशयः—इति मन्यते।

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

स दिनेदिने पितरं मातरं चापि हिनस्त्येव; सुखण्डैः काष्ठखण्डैर्मुशलैश्च सर्वैः सुदारुणैर्घातैः तौ ताडयति।

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

तस्मिन्पितरि मृते सति स मातर्यप्यतिनिष्ठुरो भवति; निःस्नेहो निष्ठुरश्च जायते, नात्र संशयः।

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

स कदाचिदपि श्राद्धकर्माणि दानानि च न करोति; एवंविधा वै पुत्रा महीतले प्रभवन्ति।

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

द्विजपुङ्गव, तवाग्रे ‘रिपु’नाम पुत्रं प्रवक्ष्यामि; बाल्यात् परं यौवने प्राप्ते स सदा रिपुत्वे वर्तते।

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

स क्रीडमानोऽपि पितरं मातरं च ताडयेत्; ताडयित्वा प्रयात्येव, प्रहस्यैव पुनःपुनः।

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

गुरौ मृतेति विज्ञाय स्नेहवशात् पुनः पुनः रुदति; तथापि पिण्डदानादिकानि सर्वाणि श्राद्धकर्माणि सम्यक् आचरितव्यानि।

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

सुदुःखार्तोऽपि स एव तेषां यात्रासाधनं प्रयच्छति; ऋणत्रयान्वितः स्नेहात् नित्यशोऽपि तान् भोजयति।

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

यस्मात् यत् प्रार्थ्यते तत् लभ्यं भवति, कान्त, न संशयः; अनेनैव विधिना किल महाप्राज्ञः पुत्रो भवति।

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

उदासीनभावं तवाग्रे, प्रिय, इदानीं प्रवक्ष्यामि; उदासीनेन भावेन यः स्थितः स सदैव अन्तरतः परिवर्तते।

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

न ददाति न गृह्णाति, न कुप्यति न तुष्यति; सर्वं संत्यज्य न ददाति न च धारयति—एष उदासीनो द्विजोत्तमः।

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

तव पुरतः सर्वं कथितं—पुत्राणां या गतिरिदृशी। यथा पुत्रस्य तथा भार्यायाः, पितुः, मातुः, तथा च बान्धवानामपि॥

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

भृत्याश्चान्ये च समाख्याताः, पशवस्तुरगास्तथा। गजा महिष्यो दासाश्च—एते सर्वे ऋणसंबन्धिनः स्मृताः॥

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

तेन न गृहीतं किञ्चिदृणं; आवाभ्यां तु न कस्यचित्। तथा न्यासोऽपि न कस्यापि पूर्वजन्मनि कृतो वै॥

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

धारयावो न कस्यापि ऋणं, कान्त, शृणुष्व मे। न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्॥

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

आवाभ्यां हि न विप्रेन्द्र त्यक्तोऽसि, न तथापते। एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ, त्यज चिन्तामनर्थिकीम्॥

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

कस्य पुत्राः, कस्य प्रिया भार्या, कस्य स्वजनबान्धवाः? न हि त्वया कस्यापि किञ्चिद् हृतं, न च पुनः कस्यचित् किञ्चिद् दत्तमेव।

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

कथं हि धनमायाति? मा विस्मयं व्रज, माधव। यत्रैव प्राप्तव्यम्, तत्रैव द्रव्यं भवति, द्विजोत्तम।

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

अनायासेन तस्य हस्ते द्रव्यं परिजायते; मानवः तु महता यत्नेनैव स्वधनं रक्षति।

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

व्रजमानः पुरुषो व्रजत्येव, धनं तत्रैव तिष्ठति। एवं विदित्वा शमं गच्छ, अनर्थकां चिन्तां जहि।

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

कस्य पुत्राः, कस्य प्रिया भार्या, कस्य स्वजनबान्धवाः? कः कस्य नास्ति संसारे, असम्बन्धाद् द्विजोत्तम?

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

महामोहेन संमूढाः पापचेतसो मानवाः—“इदं मे गृहम्, अयं मे पुत्रः, इमा नार्यः ममैव” इति मन्यन्ते।

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

“कान्त, अनृतं हि संसारस्य बन्धनं दृश्यते” इति; एवं देव्या प्रियया भार्यया तदा स संबोधितः।

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

पुनः सुमनां ज्ञानवादिनीं प्रियां भार्यां प्रति सोमशर्मा प्राह—“भद्रे, त्वया सत्यमुक्तं, सर्वसन्देहनाशनम्।”

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

तथापि साधवः सत्यपण्डिताः वंशमिच्छन्ति; यथा मे पुत्रस्य चिन्ता, तथा धनस्यापि, प्रिये।

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

“येन केनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम्” इति; सुमना उवाच—“पुत्रेण लोकाञ्जयति, पुत्रस्तारयते कुलम्।”

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

सत्पुत्रेण महाभाग पितरौ मातरौ च तृप्तिमाप्नुतः। एक एव गुणवान् विद्वान् पुत्रो वरः; बहुभिर्निर्गुणैः पुत्रैः किं प्रयोजनम्॥

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

एक एव वंशं तारयति, अन्ये तु संतापकारकाः। पूर्वमेव मया प्रोक्तं—अन्ये केवलं सम्बन्धगामिनः॥

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः, पुण्येन प्राप्यते कुलम्। पुण्यैः सुगर्भोऽपि लभ्यते; तस्मात् पुण्यं समाचर॥

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

जातस्य मृतिरेवास्ति, मृतस्य जन्म च ध्रुवम्। पुण्यैः सुजन्म लभ्यते, मरणं तु तथैव च॥

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

कान्त, सुखं धनचयश्च पुण्यकर्मभिर्भुज्यते। सोमशर्मोवाच—प्रिये, पुण्यस्याचरणं ब्रूहि, तथा जन्मान्तरफलमपि॥

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे? वद पुण्यस्य लक्षणम्। सुमनोवाच—आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि, यथा मया पुण्यं श्रुतम्॥

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

पुरुषो वा तथा नारी, यथा नित्यं च वर्तते। पुण्यैः स समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान् प्रियान् धनम्॥

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

पुण्यस्य लक्षणं कान्त सर्वमेव वदाम्यहम्। ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपञ्चकवर्तनैः॥

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ। अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः॥

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

एतैर्दशभिरङ्गैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत्। संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे॥

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा धर्मं सृजति। तस्य प्रसन्नात्मनः स धर्म एव पुण्यं तथा प्रापयति॥

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

प्राज्ञो यं यं चिन्तयते तं तं दुर्लभमपि प्राप्नोति। सोमशर्मोवाच—भामिनि, धर्मस्य कीदृङ्मूर्तिः, कान्यङ्गानि च?॥

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

प्रीत्या कथय मे कान्ते, श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते। सुमनोवाच—लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा, न द्विजोत्तम?॥

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः। अत्रिवंशे समुत्पन्नोऽनसूयात्मजो द्विजः॥

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा। द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्॥

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

धर्मे स्थितौ तपोबलसमन्वितौ तौ द्वौ, इन्द्रातिशयेन प्रशस्तरूपेण भविष्यतः।

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

दशवर्षसहस्रं यावत् वनस्थौ तौ, वायुभक्षौ निराहारौ सञ्जातौ शुभदर्शनौ।

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

दशवर्षसहस्रं तावत्कालं तपोर्जितं; सुसाध्यमानयोस्तत्र धर्मः स्पष्टं प्रदृश्यते।

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

हे द्विजोत्तम, तावत्कालं द्वाभ्यां पञ्चाग्नितपः साध्यते; तावत्त्रिकालव्रतं निराहारश्च कृतो भवति।

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

ततः जलमध्ये स्थितयोस्तयोः, दत्तात्रेयः यतिरपि तत्रासीत्; दुर्वासाः मुनिश्रेष्ठोऽपि तपसा कर्षितः समुपस्थितः।

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

धर्मविषये स धर्मात्मा मुनिपुङ्गवः चुक्रोध। तस्मिन् महाभाग मुनिवरे क्रुद्धे सति तदा…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

अथ तदा धर्मः स्वरूपेणैव समायातः। ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तः तपोभिश्च स बुद्धिमान्॥

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

सत्यं ब्राह्मणरूपं स्यात् ब्रह्मचर्यं तथैव च। तपो द्विजवरस्यास्ति, दमः प्राज्ञस्य द्विजोत्तमस्य॥

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

नियमो महाप्राज्ञः दानं च तथैव हि। अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयाः समागताः॥

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

क्षमा शान्तिस्तथा लज्जा चाहिंसा च निरकल्पना। एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम॥

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृतिः शान्तयश्च; तथा पुण्याः पञ्चयज्ञाः, साङ्गा वेदाश्च तदा तव आसन्।

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

स्वस्वरूपधराः सर्वे ते सिद्धिमागताः; तथा अग्न्याधानादयः पुण्याः, अश्वमेधादयश्च यज्ञाः फलवन्तोऽभवन्।

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः; दिव्यमाल्याम्बरधराः दिव्यगन्धानुलेपनाः।

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

किरीटकुण्डलोपेताः दिव्याभरणभूषिताः; दीप्तिमन्तः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः।

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः; यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा।

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

धर्म उवाच—कस्मात् कोपः कृतो विप्र, भवान् तपःसमन्वितः? क्रोधो हि नाशयेत् श्रेयः, तप एव तु श्रेयस्करम्—न संशयः।

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

सर्वनाशकरस्तस्मात् क्रोधं तत्र विवर्जयेत्। स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ; शान्तिः तपसः फलमुत्कृष्टतमम्।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

दुर्वासा उवाच—भवान् को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह? सप्त नार्यः किमर्थं तिष्ठन्ति सुरूपाः समलङ्कृताः?

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते। धर्म उवाच—अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजःसमन्वितः।

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

दण्डहस्तः सुप्रसन्नः कमण्डलुधरस्तथा। तवाग्रे ब्रह्मचर्योऽयं; सोऽयं पश्य समागतः।

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

अन्यं च त्वं पश्य, द्विजोत्तम, दीप्तिमन्तं कपिलवर्णं पिङ्गलाक्षं च; सत्यमेवायं, द्विजोत्तम, यथादृश्यते।

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

तादृशं तेजः पश्य, धर्मात्मन्, वैश्वदेवसमप्रभम्; यत्तपो हि त्वया विप्र कृतं, तत् सर्वदेवसमाश्रितम्।

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

एतं पश्य, महाभाग, तव पार्श्वसमागतम्; प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः।

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

दम एवायं ते सर्वदा पोषयति; जटिलः कर्कशः पिङ्गो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः।

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

स हि पापानां नाशको, खड्गहस्तः, द्विजोत्तम; अभिशान्तो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः।

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

नियमोऽपि तव पार्श्वं समायातो द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः ॥

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

पयःपूर्णकमण्डलुकरो दन्तकाष्ठधरो द्विजः । शौचार्थं समुपायातो भवतः सन्निधाविह ॥

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभाङ्गी शुश्रूषार्थं समागता ॥

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

अतिधीरा प्रसन्नाङ्गी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी ॥

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशान्ता सुप्रतिष्ठा बहुमङ्गलसंयुता ॥

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

दिव्यरत्ननिर्मितया शोभया दिव्याभरणैश्च भूषिता—हे महाप्राज्ञ—तव शान्तिः ज्ञानरूपा समागता।

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

परोपकारपरायणा बहुसत्यसमाकुला। मितभाषिण्यः सदैवासौ निरकलङ्काः समागताः॥

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता। पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी॥

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

हे महाभाग, अहिंसा देवी भवत्समीपं समागता। तप्तकाञ्चनवर्णाङ्गी रक्ताम्बरविलासिनी॥

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

सुप्रसन्ना सुमन्त्रिणी च यत्र तत्र न पश्यति। ज्ञानभावसमाक्रान्ता पुण्यहस्ता तपस्विनी॥

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता ॥

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला ॥

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा ॥

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता ॥

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी ॥

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

श्वेतवस्त्रपरिधाना शतपत्रे शयीकृता । पुस्तकहस्ता पङ्कजस्था सदा राजति शोभना ॥

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवतः समागता । लाक्षारससमाभासा सुप्रसन्ना सदा हि सा ॥

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषिता । मुद्रिकाकङ्कणोपेता कर्णकुण्डलमण्डिता ॥

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

पीतेन वाससा देवी सदा परिराजते । त्रैलोक्योपकारहेतोः पोषणायाद्वितीयका ॥

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदा परिकीर्तितम् । सेयं दया समायाता तव पार्श्वे द्विजोत्तम ॥

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

इयं वृद्धा महाप्राज्ञा भावभार्या तपस्विनी। मम माता द्विजश्रेष्ठ; अहं तव धर्मः, सुव्रत।

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ, मामेवं परिपालय। दुर्वासा उवाच—यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्…

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

एतन्मे कारणं ब्रूहि; किं ते धर्म करोम्यहम्? धर्म उवाच—कस्मात्क्रुद्धोऽसि विप्रेन्द्र, किमेतैर्विप्रियं कृतम्?

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि, दुर्वासो यदि मन्यसे। दुर्वासा उवाच—येनाहं कुपितो देव, तदिदं कारणं शृणु।

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः। लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता।

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

एवं त्वं मां यथा पश्यसि तथा मयि दया प्रवर्तते; तथापि अद्यापि तव प्रति क्रुद्धोऽस्मि, तस्मादहं त्वयि एवं शापं ददामि।

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

एवं तस्य वचनं श्रुत्वा स महामतिस्तं प्रत्युवाच। धर्म उवाच—महाप्राज्ञ, मयि नष्टे लोकोऽयं नाशं समेष्यति।

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

तात, हे द्विज, अहं दुःखमूलं भृशं निकर्षामि; पश्चात् यदि स सत्यं न मुञ्चति तदा अहं सौख्यं ददामि।

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

पापं सुखमूलं, पुण्यं तु दुःखेन लभ्यते; एवं पुण्यं प्रकुर्वाणः प्राणी कालेन प्राणान् विमुञ्चति।

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

एवं महत्सौख्यं ददामि, परत्रापि न संशयः। दुर्वासा उवाच—येन सुखमाप्यते तेनैव परं दुःखं प्रपद्यते।

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य, अन्येनापि प्रभुज्यते। तत्सुखं को विजानाति? निश्चयं नैव पश्यति॥

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि; अन्याय्यं हि कृतं तव। येन कायेन क्रियते, भुज्यते नैव तत्सुखम्॥

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

अन्येन क्रियते क्लेशः, अन्येनापि प्रभुज्यते। तत्सुखं को विजानाति, चान्यायं धर्ममेव वा॥

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

अन्येन क्रियते क्लेशः, अन्येनापि सुखं पुनः। भुनक्ति पुरुषो धर्मं, तत्सर्वं श्रेयसा युतम्॥

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

पुण्यं चैव अनेनापि, अनेन फलमश्नुते। क्रियमाणं पुनः पुण्यम्, अन्येन परिभुज्यते॥

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

तत्सर्वं हि सुखहेतुः प्रोक्तं यत्तथा यस्य स्वलक्षणानुरूपम्। धर्मशास्त्रोदितमेव सर्वत्र यथाविधि कर्तव्यं नान्यथा॥

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

येन कायेन कर्माणि कुर्वन्ति तेनैव दुःखं सहन्ति ते। परत्रापि तेनैव भुञ्जते फलम्, अत्रापि तथैव च॥

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान् सम्यक् समवलोकयेत्। यथा चौराः महापापाः स्वकायेन सहन्ति ते॥

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

दुःखं दारुणं तीव्रं यथा, तथा सुखं कथं न स्यात्? धर्म उवाच—येन कायेन पापाः पातकं सञ्चरन्ति हि॥

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

तेनैव पीडां सहन्त्येव पातकस्य हि तत्फलम्। दण्डमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पण्डितैः॥

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

तं धर्मपूर्वकं विद्धि, एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि प्रतिष्ठापयसि। दुर्वासा उवाच—एवं न्यायं न मन्येऽहं; तथापि शृणु, हे धर्मराट्।

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

क्रुद्धोऽहं तव शापत्रयं प्रदास्यामि, नान्यथा। धर्म उवाच—यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ, मामेव क्षमस्व च।

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

नैव क्षमसि, विप्रेन्द्र; दासीपुत्रं हि मां कुरु मा। राजानं तु प्रकर्तव्यं चाण्डालं, हे महामुने।

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

प्रसादसुमुखो विप्रः प्रणतस्य सदैव हि। ततः क्रुद्धो दुर्वासाः धर्मं चैव शशाप ह।

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

दुर्वासा उवाच—अद्य धर्म, त्वं राजा भव; दासीपुत्रश्च नान्यथा। गच्छ चाण्डालयोनिं च; धर्म, त्वं स्वेच्छया व्रज।

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

एवं त्रिविधं शापं दत्त्वा स द्विजसत्तमः प्रस्थितः। अस्यैव प्रसङ्गेन पुरा किल धर्मोऽपि प्रत्यक्षतां गत इति श्रूयते॥

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

सोमशर्मोवाच— धर्मः कीदृशो जातस्तेन महात्मना शप्तः? तस्य रूपं मे ब्रूहि, यदि जानासि भामिनि॥

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

सुमनोवाच— भरतकुले धर्मः स्वयं युधिष्ठिरो भूत्वा जातः। विदुरस्तु दासीपुत्रः; अन्यच्चापि वक्ष्याम्यहम्॥

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

यदा राजा हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रेण कर्षितः। तदा चाण्डालतां प्राप्तः; स हि धर्मो महामते॥

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

एवं कर्मफलम् भुक्तं धर्मेणापि महात्मना। दुर्वाससः शापादेव सत्यमुक्तं तवाग्रतः॥