Adhyaya 11

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सर्वज्ञेन त्वया प्रोक्तं दैत्यदानवसंगरम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामः सुव्रतस्य महात्मनः

ऋषय ऊचुः । सर्वज्ञेन त्वया प्रोक्तं दैत्यदानवसंगरम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामः सुव्रतस्य महात्मनः ॥

Verse 2

कस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कस्य गोत्रसमुद्भवः । किं तपस्तस्य विप्रस्य कथमाराधितो हरिः

कस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कस्य गोत्रसमुद्भवः । किं तपस्तस्य विप्रस्य कथमाराधितो हरिः ॥

Verse 3

सूत उवाच । कथा प्रज्ञाप्रभावेण पूर्वमेव यथा श्रुता । तथा विप्राः प्रवक्ष्यामि सुव्रतस्य महात्मनः

सूत उवाच । कथा प्रज्ञाप्रभावेण पूर्वमेव यथा श्रुता । तथा विप्राः प्रवक्ष्यामि सुव्रतस्य महात्मनः ॥

Verse 4

चरितं पावनं दिव्यं वैष्णवं श्रेयआवहम् । भवतामग्रतः सर्वं विष्णोश्चैव प्रसादतः

चरितं पावनं दिव्यं वैष्णवं श्रेयआवहम् । भवतामग्रतः सर्वं विष्णोः प्रसादतः कथयिष्ये ॥

Verse 5

पूर्वकल्पे महाभागाः सुक्षेत्रे पापनाशने । रेवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे वामनसंज्ञके

पूर्वकल्पे महाभागाः सुक्षेत्रे पापनाशने । रेवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे वामनसंज्ञके ॥

Verse 6

कौशिकस्य कुले जातः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । स तु पुत्रविहीनस्तु बहुदुःखसमन्वितः

कौशिकस्य कुले जातः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । स तु पुत्रविहीनस्तु बहुदुःखसमन्वितः ॥

Verse 7

दारिद्रेण स दुःखेन सर्वदैवप्रपीडितः । पुत्रोपायं धनस्यापि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत्

दारिद्रेण स दुःखेन सर्वदैवप्रपीडितः । पुत्रोपायं धनस्यापि दिवारात्रौ प्रचिन्तयेत् ॥

Verse 8

एकदा तु प्रिया तस्य सुमना नाम सुव्रता । भर्तारं चिंतयोपेतमधोमुखमलक्षयत्

एकदा तु प्रिया तस्य सुमना नाम सुव्रता । भर्तारं चिन्तयोपेतमधोमुखमलक्षयत् ॥

Verse 9

समालोक्य तदा कांतं तमुवाच तपस्विनी । दुःखजालैरसंख्यैस्तु तव चित्तं प्रधर्षितम्

समालोक्य तदा कान्तं तमुवाच तपस्विनी—दुःखजालैरसंख्यैस्तु तव चित्तं प्रधर्षितम्।

Verse 10

व्यामोहेन प्रमूढोसि त्यज चिंतां महामते । मम दुःखं समाचक्ष्व स्वस्थो भव सुखं व्रज

व्यामोहेन प्रमूढोऽसि त्यज चिन्तां महामते। मम दुःखं समाचक्ष्व स्वस्थो भव सुखं व्रज॥

Verse 11

नास्ति चिंतासमं दुःखं कायशोषणमेव हि । यश्चिंतां त्यज्य वर्तेत स सुखेन प्रमोदते

नास्ति चिन्तासमं दुःखं कायशोषणमेव हि। यश्चिन्तां त्यज्य वर्तेत स सुखेन प्रमोदते॥

Verse 12

चिंतायाः कारणं विप्र कथयस्व ममाग्रतः । प्रियावाक्यं समाकर्ण्य सोमशर्माब्रवीत्प्रियाम्

चिन्तायाः कारणं विप्र कथयस्व ममाग्रतः। प्रियावाक्यं समाकर्ण्य सोमशर्माब्रवीत्प्रियाम्॥

Verse 13

सोमशर्मोवाच । इच्छया चिंतितं भद्रे चिंता दुःखस्य कारणम् । तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्

सोमशर्मोवाच—इच्छया चिन्तितं भद्रे चिन्ता दुःखस्य कारणम्। तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्॥

Verse 14

न जाने केन पापेन धनहीनोस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च एतद्दुःखस्य कारणम्

न जाने केन पापेन धनहीनोऽस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च—एतद्दुःखस्य कारणम् ॥

Verse 15

सुमनोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंदेहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम्

सुमनोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसन्देहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम् ॥

Verse 16

लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कंधो माया शाखा सुविस्तरा

लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कन्धो माया शाखा सुविस्तरा ॥

Verse 17

चिंतामोहौ परित्यज्य अनुवर्तस्व च द्विज । संसारे नास्ति संबंधः केन सार्धं महामते

चिन्तामोहौ परित्यज्य अनुवर्तस्व च द्विज । संसारे नास्ति सम्बन्धः केन सार्धं महामते ॥

Verse 18

छद्मपाखंडशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः

छद्मपाखण्डशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः ॥

Verse 19

अज्ञानं सुफलं तस्य रसोऽधर्मः फलस्य हि । तृष्णोदकेन संवृद्धाऽश्रद्धा तस्य द्रवः प्रिय

अज्ञानं तस्य सुफलं, तस्य फलस्य रसोऽधर्मः। तृष्णोदकेन संवृद्धा अश्रद्धा तस्य प्रियः द्रवः॥

Verse 20

अधर्मः सुरसस्तस्य उत्कटो मधुरायते । यादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः

तस्याधर्मः सुरसः स्यात्, उत्कटोऽपि मधुरायते। यथेष्टफलदः सुफलो लोभपादपः॥

Verse 21

अस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यते । फलानि तस्य चाश्नाति सुपक्वानि दिनेदिने

अस्य छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यति। स तस्य फलानि भुङ्क्ते सुपक्वानि दिने दिने॥

Verse 22

फलानां तु रसेनापि अधर्मेण तु पालितः । स संतुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनायाभिगच्छति

फलानां रसेनापि यो मर्त्यः जीवति केवलम्। अधर्मेण तु पालितः स संतुष्टोऽपि पतत्यधः॥

Verse 23

तस्माच्चिंतां परित्यज्य पुमांल्लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेकां न कारयेत्

तस्माच्चिन्तां परित्यज्य पुमान् लोभं न कारयेत्। धनपुत्रकलत्राणां चिन्तामेकां न कारयेत्॥

Verse 24

यो हि विद्वान्भवेत्कांत मूर्खाणां पथमेति हि । मूर्खश्चिंतयते नित्यं कथमर्थं ममैव हि

यो हि विद्वान् भवेत् कान्त, मूर्खाणां पथमेति हि। मूर्खश्चिन्तयते नित्यं—कथमर्थो ममैव हि॥

Verse 25

सुभार्यामिह विंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः

सुभार्यामिह विन्दामि कथं पुत्रानहं लभे। एवं चिन्तयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः॥

Verse 26

क्षणमेकं प्रपश्येत चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते

क्षणमेकं प्रपश्येत चिन्तामध्ये महत्सुखम्। पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते॥

Verse 28

मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः । संबंधिनो भवंत्येव कलत्राणि तथैव च

मित्राश्च बान्धवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः। सम्बन्धिनो भवन्त्येव कलत्राणि तथैव च॥

Verse 29

सोमशर्मोवाच । संबंधः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद । येन संबंधिनः सर्वे धनपुत्रादिबांधवाः

सोमशर्मोवाच—सम्बन्धः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद। येन सम्बन्धिनः सर्वे धनपुत्रादिबान्धवाः॥

Verse 30

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनः केचित्केचिन्न्यासापहारकाः । लाभप्रदा भवंत्येके उदासीनास्तथापरे

सुमनोवाच—केचित् ऋणसम्बन्धिनः सन्ति, केचित् न्यासापहारकाः। केचिद् लाभप्रदाः भवन्ति, तथापरे उदासीनाः।

Verse 31

भेदैश्चतुर्भिर्जायंते पुत्रमित्रस्त्रियस्तथा । भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबांधवाः

भेदैश्चतुर्भिः जायन्ते पुत्रा मित्राणि स्त्रियस्तथा। भार्या पिता च माता च, भृत्याः स्वजनबान्धवाः।

Verse 32

स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य येन कृतं भुवि

स्वेन स्वेन हि जायन्ते सम्बन्धेन महीतले। न्यासापहारभावेन यत् येन कृतं भुवि, तत् तस्मै एव फलति।

Verse 33

न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि । येनैवापह्रतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः

न्यासस्वामी भवेत् पुत्रो गुणवान् रूपवान् भुवि। येनैव अपहृतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः।

Verse 34

न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी सुपुत्रोभून्न्यासापहारकस्य च

न्यासापहरणाद् दुःखं स दत्त्वा दारुणं गतः। न्यासस्वामी सुपुत्रोऽभूत्, न्यासापहारकस्य च।

Verse 35

गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः । भक्तिं तु दर्शयंस्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने

गुणवान् रूपवान् चैव सर्वलक्षणसंयुतः। स तस्य भक्तिं निरन्तरं दर्शयन् दिनेदिने पुत्रत्वं प्राप।

Verse 36

प्रियवाङ्मधुरो रोगी बहुस्नेहं विदर्शयन् । स्वीयं द्रव्यं समुद्गृह्य प्रीतिमुत्पाद्य चोत्तमाम्

प्रियवाक् मधुरभाषी रोगी बहुस्नेहं प्रदर्शयन्। स्वीयं द्रव्यं समुद्धृत्य परेषामुत्तमां प्रीतिमजनयत्।

Verse 37

यथा येन प्रदत्तं स्यान्न्यासस्य हरणात्पुरा । दुःखमेव महाभाग दारुणं प्राणनाशनम्

यथा येन निक्षिप्तं न्यासं तस्मात् स्थानात् पुरा ह्रियते। महाभाग, ततो दुःखमेव जायते दारुणं प्राणनाशनम्।

Verse 38

तादृशं तस्य सौहृद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणैः । अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति

तादृशेन तस्य सौहृदेन स महागुणैः पुत्रो भूत्वा जायते। तथापि अल्पायुषो भूत्वा मरणं चोपगच्छति।

Verse 39

दुःखं दत्वा प्रयात्येवं भूत्वाभूत्वा पुनःपुनः । यदा हा पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति सः

दुःखं दत्त्वा स एवम् प्रयाति भूत्वाभूत्वा पुनःपुनः। यदा ‘हा पुत्र! हा पौत्र!’ इति प्रलपति, स खलु शोकमेव करोति।

Verse 40

तदा हास्यं करोत्येव कस्य पुत्रो हि कः पिता । अनेनापहृतं न्यासं मदीयस्योपकारणम्

तदा स केवलं हसति—“कस्य पुत्रो हि कः पिता?” इति; अनेन व्याजेन मदीयं न्यासद्रव्यं हृत्वा “ममोपकारार्थम्” इति मन्यते।

Verse 41

द्रव्यापहरणेनापि न मे प्राणा गताः किल । दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा

द्रव्यापहरणेनापि मम प्राणाः न गताः किल; पुरा तु महता दुःखेन असह्येन च प्रायः प्राणान्तोऽभवत्।

Verse 42

तथा दुःखं प्रदत्वाहं द्रव्यमुद्गृह्य चोत्तमम् । गंतास्मि सुभृशं चाद्य कस्याहं सुत ईदृशः

एवं दुःखं प्रदाय अहं उत्तमं द्रव्यं समुद्धृत्य अद्य सुभृशं दूरं गमिष्यामि; कस्याहं सुतः, यदहं एदृशोऽभवम्?

Verse 43

न चैष मे पिता पुत्रः पूर्वमेव न कस्यचित् । पिशाचत्वं मया दत्तमस्यैवेति दुरात्मनः

न चैष मे पिता न पुत्रः; पूर्वमेव न कस्यचित् आसीत्। अस्यैव दुरात्मनः पिशाचत्वं मया दत्तम्।

Verse 44

एवमुक्त्वा प्रयात्येवं तं प्रहस्य पुनःपुनः । प्रयात्यनेन मार्गेण दुःखं दत्वा सुदारुणम्

एवमुक्त्वा स तथा प्रयाति, तं पुनःपुनः प्रहस्य; अनेनैव मार्गेण प्रयाति, सुदारुणं दुःखं प्रददन्।

Verse 45

एवं न्यासं समुद्धर्तुः पुत्राः कांत भवंति वै । संसारे दुःखबहुला दृश्यंते यत्रतत्र च

एवं न्यासापहर्तुः पुत्राः खलु कातरभावा भवन्ति; संसारे दुःखबहुले यत्रतत्र दृश्यन्ते।

Verse 46

ऋणसंबंधिनः पुत्रान्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः

ऋणप्रतिदानसंबन्धिनः पुत्रान् तवाग्रतः प्रवक्ष्यामि।