Adhyaya 28

Verse 1

ऋषय ऊचुः । विस्तरेण समाख्याहि जन्म तस्य महात्मनः । पृथोश्चैव महाभाग श्रोतुकामा वयं पुनः

ऋषय ऊचुः । विस्तरेण समाख्याहि तस्य महात्मनः जन्म । पृथोश्चैव महाभाग श्रोतुकामा वयं पुनः ॥

Verse 2

राज्ञा तेन यथा दुग्धा इयं धात्री महात्मना । पुनर्देवैश्च पितृभिर्मुनिभस्तत्त्ववेदिभिः

यथा तेन महात्मना राज्ञा धात्री दुग्धा पुरा । तथा पुनर्देवपितृमुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः ॥

Verse 3

यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः । शैलैश्चैव पिशाचैश्च गंधर्वैः पुण्यकर्मभिः

यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्द्रुमैस्तथा । शैलैश्चैव पिशाचैश्च गन्धर्वैः पुण्यकर्मभिः ॥

Verse 4

ब्राह्मणैश्च तथा सिद्धै राक्षसैर्भीमविक्रमैः । पूर्वमेव यथा दुग्धा अन्यैश्च सुमहात्मभिः

ब्राह्मणैश्च तथा सिद्धै राक्षसैर्भीमविक्रमैः । पूर्वमेव यथा दुग्धा अन्यैश्च सुमहात्मभिः ॥

Verse 5

तेषामेव हि सर्वेषां विशेषं पात्रधारणम् । क्षीरस्यापि विधिं ब्रूहि विशेषं च महामते

तेषामेव हि सर्वेषां पात्रधारणविशेषं विस्तरेण ब्रूहि। क्षीरस्यापि विधिं विशेषतश्च कथय, महामते॥

Verse 6

वेनस्यापि नृपस्यैव पाणिरेव महात्मनः । ऋषिभिर्मथितः पूर्वं स कस्मादिह कारणात्

वेनस्यापि नृपस्यैव महात्मनः पाणिरेव हि। ऋषिभिः पूर्वं मथितः—स कस्मादिह कारणात्॥

Verse 7

क्रुद्धश्चैव महापुण्यैः सूतपुत्र वदस्व नः । विचित्रेयं कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी

क्रुद्धाश्चैव महापुण्यैः, सूतपुत्र, वदस्व नः। विचित्रेयं कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी॥

Verse 8

श्रोतुकामा महाभाग तृप्तिर्नैव प्रजायते । सूत उवाच । वैन्यस्य हि पृथोश्चैव तस्य विस्तरमेव च

श्रोतुकामा महाभाग, तृप्तिर्नैव प्रजायते। सूत उवाच—वैन्यस्य पृथोश्चैव तस्य विस्तरमेव च॥

Verse 9

जन्मवीर्यं तथा क्षेत्रं पौरुषं द्विजसत्तमाः । प्रवक्ष्यामि यथा सर्वं चरित्रं तस्य धीमतः

जन्मवीर्यं तथा क्षेत्रं पौरुषं, द्विजसत्तमाः। प्रवक्ष्यामि यथा सर्वं चरित्रं तस्य धीमतः॥

Verse 10

शुश्रूषध्वं महाभागा मामेवं द्विजसत्तमाः । अभक्ताय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च

शृणुध्वं मे यथावद् वै महाभागा द्विजसत्तमाः। अभक्ताय न वक्तव्यं नाश्रद्धाय शठाय च॥

Verse 11

सुमूर्खाय सुमोहाय कुशिष्याय तथैव च । श्रद्धाहीनाय कूटाय सर्वनाशाय मा द्विजाः

सुमूर्खाय सुमोहाय कुशिष्याय तथैव च। श्रद्धाहीनाय कूटाय मा ब्रूत सर्वनाशिने॥

Verse 12

अन्यथा पठते यो हि निरयं च प्रयाति हि । भवंतो भावसंयुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः

अन्यथा पठते यो हि निरयं स प्रयाति हि। यूयं तु भावसंयुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः॥

Verse 13

भवतामग्रतः सर्वं चरित्रं पापनाशनम् । संप्रवक्ष्याम्यशेषेण शृणुध्वं द्विजसत्तमाः

भवतामग्रतः सर्वं चरित्रं पापनाशनम्। संप्रवक्ष्याम्यशेषेण शृणुध्वं द्विजसत्तमाः॥

Verse 14

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च संमितम्। रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः॥

Verse 15

यश्चैनं कीर्तयेन्नित्यं पृथोर्वैन्यस्य विस्तरम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताकृतम्

यः कश्चिदेनं पृथोर्वैन्यस्य विस्तरं चरितं नित्यं कीर्तयेत्, ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा, स कृताकृतविषये न शोचेत्।

Verse 16

सप्तजन्मार्जितं पापं श्रुतमात्रेण नश्यति । ब्राह्मणो वेदविद्वांश्च क्षत्रियो विजयी भवेत्

सप्तजन्मार्जितं पापं श्रुतमात्रेण नश्यति; ब्राह्मणो वेदविद्वान् स्यात्, क्षत्रियो विजयी भवेत्।

Verse 17

वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् । एवं फलं समाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि

वैश्यो धनसमृद्धः स्यात्, शूद्रः सुखमवाप्नुयात्; एवं फलं समाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि।

Verse 18

पृथोर्जन्मचरित्रं च पवित्रं पापनाशनम् । धर्मगोप्ता महाप्राज्ञो वेदशास्त्रार्थकोविदः

पृथोर्जन्मचरित्रं च पवित्रं पापनाशनम्; स धर्मगोप्ता महाप्राज्ञो वेदशास्त्रार्थकोविदः।

Verse 19

अत्रिवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । स्रष्टा सर्वस्य धर्मस्य अंगो नाम प्रजापतिः

अत्रिवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः; सर्वधर्मस्य स्रष्टा अङ्गो नाम प्रजापतिरभवत्।

Verse 20

य आसीत्तस्य पुत्रो वै वेनो नाम प्रजापतिः । धर्ममेवं परित्यज्य सर्वदैव प्रवर्तते

तस्य पुत्रो वै वेनो नाम प्रजापतिरासीद्; स तु धर्ममेवं परित्यज्य सर्वदा धर्मविरोधेनैव प्रवर्तते।

Verse 21

मृत्योः कन्या महाभागा सुनीथा नाम नामतः । तां तु अंगो महाभागः सुनीथामुपयेमिवान्

मृत्योः कन्या महाभागा सुनीथा नाम नामतः; तां तु अङ्गो महाभागः सुनीथामुपयेमे।

Verse 22

तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम् । मातामहस्य दोषेण वेनः कालात्मजात्मजः

तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम्; मातामहस्य दोषेण वेनः कालात्मजात्मजः।

Verse 23

निजधर्मं परित्यज्य अधर्मनिरतोभवत् । कामाल्लोभान्महामोहात्पापमेव समाचरत्

निजधर्मं परित्यज्य अधर्मनिरतोऽभवत्; कामाल्लोभान्महामोहात् पापमेव समाचरत्।

Verse 24

वेदाचारमयं धर्मं परित्यज्य नराधिपः । अन्ववर्तत पापेन मदमत्सरमोहितः

वेदाचारमयं धर्मं परित्यज्य नराधिपः; पापेनान्ववर्तत मदमत्सरमोहितः।

Verse 25

वेदाध्यायं विना लोके प्रावर्तंत तदा जनाः । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रजापतौ

तदा लोके जनाः वेदाध्यायं विना प्रववृते; तस्मिन् प्रजापतौ प्रजाः स्वाध्यायरहिताः वषट्कारवर्जिताश्चाभवन्।

Verse 26

प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः । इत्युवाच स दुष्टात्मा ब्राह्मणान्प्रति नित्यशः

यज्ञेषु सम्यगाहुतं सोमं देवताः न पिबन्तीति; एवं स दुष्टात्मा ब्राह्मणान् प्रति नित्यशः पुनः पुनरब्रवीत्।

Verse 27

नाध्येतव्यं न होतव्यं न देयं दानमेव च । न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः

नाध्येतव्यं न होतव्यं न देयं दानमेव च; न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेर्नियमः।

Verse 28

आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते । अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति पुनः पुनः

विनाशे प्रत्युपस्थिते क्रूरेयं प्रतिज्ञा पुनः पुनरासीद्—अहम् एव इज्यः, अहम् एव यष्टा, अहम् एव यज्ञ इति।

Verse 29

मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि । इत्यब्रवीत्सदा वेनो ह्यहं विष्णुः सनातनः

मयि यज्ञा विधातव्याः, मय्येव होतव्यमित्यपि; इत्येवं वेनः सदा ब्रवीत्—अहं विष्णुः सनातनः।

Verse 30

अहं ब्रह्मा अहं रुद्रो मित्र इंद्रः सदागतिः । अहमेव प्रभोक्ता च हव्यं कव्यं न संशयः

अहं ब्रह्मा अहं रुद्रो मित्र इन्द्रः सदागतिः। अहमेव प्रभोक्ता च हव्यं कव्यं न संशयः॥

Verse 31

अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं प्रति महाबलाः । ऊचुस्ते संगताः सर्वे राजानं पापचेतनम्

अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं प्रति महाबलाः। ऊचुस्ते संगताः सर्वे राजानं पापचेतनम्॥

Verse 32

ऋषय ऊचुः । राजा हि पृथिवीनाथः प्रजां पालयते सदा । धर्ममूर्तिः स राजेंद्र तस्माद्धर्मं हि रक्षयेत्

ऋषय ऊचुः। राजा हि पृथिवीनाथः प्रजां पालयते सदा। धर्ममूर्तिः स राजेन्द्र तस्माद्धर्मं हि रक्षयेत्॥

Verse 33

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामो यज्ञे द्वादशवार्षिकीम् । अधर्मं कुरु मा यागे नैष धर्मः सतां गतिः

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामो यज्ञे द्वादशवार्षिकीम्। अधर्मं कुरु मा यागे नैष धर्मः सतां गतिः॥

Verse 34

कुरु धर्मं महाराज सत्यं पुण्यं समाचर । प्रजाहं पालयिष्यामि इति ते समयः कृतः

कुरु धर्मं महाराज सत्यं पुण्यं समाचर। प्रजाहं पालयिष्यामि इति ते समयः कृतः॥

Verse 35

तांस्तथाब्रुवतः सर्वान्महर्षीनब्रवीत्तदा । वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिममर्थमनर्थकम्

एवं तेषां महर्षीणां सर्वेषां वचनं श्रुत्वा तदा वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिः निरर्थकमनर्थकं वाक्यमब्रवीत्।

Verse 36

वेन उवाच । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया । श्रुतवीर्यतपः सत्ये मया वा कः समो भुवि

वेन उवाच—धर्मस्य स्रष्टा कश्चान्योऽस्ति? कस्य वा मया श्रोतव्यम्? श्रुतवीर्यतपःसत्येषु भुवि मया कः समोऽस्ति?

Verse 37

प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः । संमूढा न विदुर्नूनं भवंतो मां विचेतसः

अहं सर्वभूतानां प्रभवोऽस्मि, धर्माणां च विशेषतः। किंतु भवंतो विचेतसः संमूढा नूनं मां नाभिजानथ।

Verse 38

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस्तथा । द्यां भुवं चैव रुंधेयं नात्र कार्या विचारणा

इच्छन् पृथिवीं दहेयं, जलैश्चैव तां प्लावयेयम्। द्यां भुवं चैव रुंधेयं; नात्र विचारणा कार्या।

Verse 39

यदा न शक्यते मोहादवलेपाच्च पार्थिव । अपनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महर्षयः

यदा मोहादवलेपाच्च, हे पार्थिव, वेनः अपनेतुं न शक्यते स्म, तदा महर्षयः क्रुद्धा अभवन्।

Verse 40

विस्फुरंतं तदा वेनं बलाद्गृह्य ततो रुषा । वेनस्य तस्य सव्योरुं ममंथुर्जातमन्यवः

विस्फुरन्तं तदा वेनं बलाद् गृहीत्वा क्रोधसमन्विताः । जातमन्यवस्ते तस्य वेनस्य सव्योरुं ममन्थुः ॥

Verse 41

कृष्णांजनचयोपेतमतिह्रस्वं विलक्षणम् । दीर्घास्यं च विरूपाक्षं नीलकंचुकवर्चसम्

कृष्णाञ्जनचयोपेतम् अतिह्रस्वं विलक्षणम् । दीर्घास्यं च विरूपाक्षं नीलकञ्चुकवर्चसम् ॥

Verse 42

लंबोदरं व्यूढकर्णमतिभीतं दुरोदरम् । ददृशुस्ते महात्मानो निषीदेत्यब्रुवंस्ततः

लम्बोदरं व्यूढकर्णम् अतिभीतं दुरोदरम् । ददृशुस्ते महात्मानो निषीदेत्यब्रुवंस्ततः ॥

Verse 43

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा निषसाद भयातुरः । पर्वतेषु वनेष्वेव तस्य वंशः प्रतिष्ठितः

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा निषसाद भयातुरः । पर्वतेषु वनेष्वेव तस्य वंशः प्रतिष्ठितः ॥

Verse 44

निषादाश्च किराताश्च भिल्लानाहलकास्तथा । भ्रमराश्च पुलिंदाश्च ये चान्ये म्लेच्छजातयः

निषादाश्च किराताश्च भिल्लानाहलकास्तथा । भ्रमराश्च पुलिन्दाश्च ये चान्ये म्लेच्छजातयः ॥

Verse 45

पापाचारास्तु ते सर्वे तस्मादंगात्प्रजज्ञिरे । अथ ते ऋषयः सर्वे प्रसन्नमनसस्ततः

पापाचाराः समस्ते ते तस्मादङ्गात् प्रजज्ञिरे । अथ सर्वेऽपि ऋषयः प्रसन्नमानसाऽभवन् ततः ॥

Verse 46

गतकल्मषमेवं तं जातं वेनं नृपोत्तमम् । ममंथुर्दक्षिणं पाणिं तस्यैव च महात्मनः

एवं गतकल्मषो जातो वेनः नृपोत्तमः । तस्यैव महात्मनः दक्षिणं पाणिं ममन्थुः ॥

Verse 47

मथिते तस्य पाणौ तु संजातं स्वेदमेव हि । पुनर्ममंथुस्ते विप्रा दक्षिणं पाणिमेव च

मथ्यमाने तु तस्य पाणौ स्वेदः संजात एव हि । पुनः ते विप्राः दक्षिणं पाणिमेव ममन्थुः ॥

Verse 48

सुकरात्पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः । तप्तकांचनवर्णांगो दिव्यमाल्यांबरावृतः

सुकरात् पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः । तप्तकाञ्चनवर्णाङ्गो दिव्यमाल्याम्बरावृतः ॥

Verse 49

दिव्याभरणशोभांगो दिव्यगंधानुलेपनः । मुकुटेनार्कवर्णेन कुंडलाभ्यां विराजते

दिव्याभरणशोभाङ्गो दिव्यगन्धानुलेपनः । मुकुटेनार्कवर्णेन कुण्डलाभ्यां विराजते ॥

Verse 50

महाकायो महाबाहू रूपेणाप्रतिमो भुवि । खड्गबाणधरो धन्वी कवची च महाप्रभुः

महाकायो महाबाहुः पृथिव्यां रूपेणाप्रतिमः। खड्गबाणधरः धन्वी कवची च महाप्रभुः॥

Verse 51

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वालंकारभूषणः । तेजसा रूपभावेन सुवर्णैश्च महामतिः

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वालंकारभूषितः। तेजसा रूपभावेन सुवर्णैश्च महामतिः॥

Verse 52

दिवि इंद्रो यथा भाति भुवि वेनात्मजस्तथा । तस्मिञ्जाते महाभागे देवाश्च ऋषयोमलाः

दिवि इन्द्रो यथा भाति भुवि वेनात्मजस्तथा। तस्मिञ्जाते महाभागे देवाश्च ऋषयोऽमलाः॥

Verse 53

उत्सवं चक्रिरे सर्वे वेनस्य तनयं प्रति । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्ज्वलः

उत्सवं चक्रिरे सर्वे वेनस्य तनयं प्रति। दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्ज्वलः॥

Verse 54

आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महावरम् । शरान्दिव्यांश्च रक्षार्थे कवचं च महाप्रभम्

आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महावरम्। शरान्दिव्यांश्च रक्षार्थे कवचं च महाप्रभम्॥

Verse 55

जाते सति महाभागे पृथौ वीरे महात्मनि । संप्रह्रष्टानि भूतानि समस्तानि द्विजोत्तम

जाते सति महाभागे पृथौ वीरे महात्मनि । संप्रहृष्टानि भूतानि समस्तानि द्विजोत्तम ॥

Verse 56

सर्वतीर्थानि तोयानि पुण्यानि विविधानि च । तस्याभिषेके विप्रेंद्राः सर्व एव प्रतस्थिरे

सर्वतीर्थानि तोयानि पुण्यानि विविधानि च । तस्याभिषेके विप्रेन्द्राः सर्व एव प्रतस्थिरे ॥

Verse 57

पितामहाद्या देवास्तु भूतानि विविधानि च । स्थावराणि चराण्येव अभ्यषिंचन्नराधिपम्

पितामहाद्या देवास्तु भूतानि विविधानि च । स्थावराणि चराण्येव अभ्यषिंचन्नराधिपम् ॥

Verse 58

महावीरं प्रजापालं पृथुमेव द्विजोत्तम । पृथुर्वैन्यो राजराज्ये अभिगम्य चराचरैः

महावीरं प्रजापालं पृथुमेव द्विजोत्तम । पृथुर्वैन्यो राजराज्ये अभिगम्य चराचरैः ॥

Verse 59

देवैर्विप्रैस्तथा सर्वैरभिषिक्तो महामनाः । राज्ञां समधिराज्ये वै पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

देवैर्विप्रैस्तथा सर्वैरभिषिक्तो महामनाः । राज्ञां समधिराज्ये वै पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ॥

Verse 60

तस्य पित्रा प्रजाः सर्वाः कदा नैवानुरंजिताः । तेनानुरंजिताः सर्वा मुमुदिरे सुखेन वै

तस्य पित्रा प्रजाः सर्वाः कदापि नानुरञ्जिताः। तेन तु सर्वाः प्रजाः सम्यगनुरञ्जिताः सुखेनैव मुमुदिरे॥

Verse 61

अनुरागात्तस्य वीरस्य नाम राजेत्यजायत । प्रयातस्य सुवीरस्य समुद्रस्य द्विजोत्तम

अनुरागात्तस्य वीरस्य ‘राजा’ इति नामाजायत। प्रयातस्य सुवीरस्य समुद्रं प्रति द्विजोत्तम॥

Verse 62

आपस्तस्तंभिरे सर्वा भयात्तस्य महात्मनः । दुर्गं मार्गं विलोप्यैव सुमार्गं पर्वता ददुः

भयात्तस्य महात्मनः सर्वा आपः स्तम्भिताः। दुर्गमार्गं विलोप्यैव पर्वताः सुमार्गं ददुः॥

Verse 63

ध्वजभंगं न चक्रुस्ते गिरयः सर्व एव ते । अकृष्टपच्या पृथिवी सर्वत्र कामधेनवः

ध्वजभङ्गं न चक्रुस्ते सर्वे ते गिरयस्तदा। अकृष्टपच्या पृथिवी सर्वत्र कामधेनवः॥

Verse 64

पर्जन्यः कामवर्षी च वेदयज्ञान्महोत्सवान् । कुर्वंति ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च तथा परे

पर्जन्यः कामवर्षी च वेदयज्ञान्महोत्सवान्। कुर्वन्ति ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च तथापरे॥

Verse 65

सर्वकामफला वृक्षास्तस्मिञ्छासति पार्थिवे । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्

तस्मिन् पार्थिवे शासति सर्वकामफलप्रदा वृक्षाः सन्ति स्म। न दुर्भिक्षं न व्याधिः, न च नृणाम् अकालमरणं बभूव।

Verse 66

सर्वे सुखेन जीवंति लोका धर्मपरायणाः । तस्मिञ्छासति दुर्धर्षे राजराजे महात्मनि

तस्मिन् दुर्धर्षे महात्मनि राजराजे शासति, धर्मपरायणाः सर्वे लोका सुखेन जीवितवन्तः।

Verse 67

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे । सूत सूत्यां समुत्पन्नः सौम्येहनि महात्मनि

एतस्मिन्नेव काले शुभे पैतामहे यज्ञे, सौम्येहनि महात्मनि, सूतस्य सूत्यां महात्मा पुत्रः समुत्पन्नः।

Verse 68

तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । पृथोःस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

तस्मिन्नेव महायज्ञे प्राज्ञो मागधोऽपि जज्ञे। पृथोः स्तवार्थं तौ तत्र महर्षिभिः समाहूतौ।

Verse 69

सूतस्य लक्षणं वक्ष्ये महापुण्यं द्विजोत्तमाः । शिखासूत्रेण संयुक्तो वेदाध्ययनतत्परः

महापुण्यं सूतस्य लक्षणं वक्ष्यामि, द्विजोत्तमाः। स शिखासूत्रेण संयुक्तो वेदाध्ययनतत्परः।

Verse 70

सर्वशास्त्रार्थवेत्तासावग्निहोत्रमुपासते । दानाध्ययनसंपन्नो ब्रह्माचारपरायणः

सर्वशास्त्रार्थवेत्ता स अग्निहोत्रं विधिवदुपासते। दानाध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचर्यपरायणः॥

Verse 71

देवानां ब्राह्मणानां च पूजनाभिरतः सदा । याचकस्तावकैः पुण्यैर्वेदमंत्रैर्यजेत्किल

देवानां ब्राह्मणानां च पूजनाभिरतः सदा। याचकः स्वपुण्यकर्मभिर्वेदमन्त्रैश्च यजेत् किल॥

Verse 72

ब्रह्माचारपरो नित्यं संबंधं ब्राह्मणैः सह । एवं स मागधो जज्ञे वेदाध्ययनवर्जितः

ब्रह्मचर्यपरो नित्यं ब्राह्मणैः सह सङ्गतः। एवं स मागधो जज्ञे वेदाध्ययनवर्जितः॥

Verse 73

बंदिनश्चारणाः सर्वे ब्रह्माचारविवर्जिताः । ज्ञेयास्ते च महाभागाः स्तावकाः प्रभवंति ते

बन्दिनश्चारणाः सर्वे ब्रह्मचर्यविवर्जिताः। ज्ञेयास्ते महाभाग स्तावकाः प्रभवन्ति ते॥

Verse 74

स्तवनार्थमुभौ सृष्टौ निपुणौ सूतमागधौ । तावूचुरृषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः

स्तवनार्थमुभौ सृष्टौ निपुणौ सूतमागधौ। तावूचुरृषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः॥

Verse 75

कर्मैतदनुरूपं च यादृशोयं नराधिपः । तावूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन्बंदिमागधौ

कर्मानुरूपमेवैतत् फलम्, यथार्होऽयं नराधिपः। ततः सूत-मागधौ तदा तान् सर्वान् ऋषीन् संबोधयामासतुः॥

Verse 76

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः

आवां स्वकर्मभिः देवाञ् ऋषींश्चैव प्रीणयावः। न चास्य, विद्वन्, वै कर्म तथा; न तथा लक्षणं यशः॥

Verse 77

कर्मणा येन कुर्यावः स्तोत्रमस्य महात्मनः । जानीवस्तन्न विप्रेंद्रा अविज्ञातगुणस्य हि

कर्मणा केन कुर्यावः स्तोत्रमस्य महात्मनः? न जानीवस्तद् विप्रेन्द्रा, अविज्ञातगुणस्य हि॥

Verse 78

भविष्यैस्तैर्गुणैः पुण्यैः स्तोतव्योयं नरोत्तमः । कृतवान्यानि कर्माणि पृथुरेव महायशाः

भविष्यैस्तैर्गुणैः पुण्यैः स्तोतव्योऽयं नरोत्तमः। यथा पृथुर्महायशाः कृतकर्मभिरर्च्यते॥

Verse 79

ऊचुस्ते मुनयः सर्वे गुणान्दिव्यान्महात्मनः । सत्यवाञ्ज्ञानसंपन्नो बुद्धिमान्ख्यातविक्रमः

ऊचुस्ते मुनयः सर्वे गुणान् दिव्यान् महात्मनः। सत्यवान् ज्ञानसंपन्नो बुद्धिमान् ख्यातविक्रमः॥

Verse 80

सदा शूरो गुणग्राही पुण्यवांस्त्यागवान्गुणी । धार्मिकः सत्यवादी च यज्ञानां याजकोत्तमः

स सदा शूरः गुणग्राही पुण्यवान् त्यागवान् गुणी च। धार्मिकः सत्यवादी च यज्ञानां याजकोत्तमः॥

Verse 81

प्रियवाक्सत्यवादी च धान्यवान्धनवान्गुणी । गुणज्ञः सगुणग्राही धर्मज्ञः सत्यवत्सलः

स प्रियवाक् सत्यवादी च धान्यवान् धनवान् गुणी। गुणज्ञः सगुणग्राही धर्मज्ञः सत्यवत्सलः॥

Verse 82

सर्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मण्यो वेदवित्सुधीः । प्रज्ञावान्सुस्वरश्चैव वेदवेदांगपारगः

सर्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मण्यो वेदवित् सुधीः। प्रज्ञावान् सुस्वरश्चैव वेदवेदाङ्गपारगः॥

Verse 83

धाता गोप्ता प्रजानां स विजयी समरांगणे । राजसूयादिकानां तु यज्ञानां राजसत्तमः

स धाता गोप्ता प्रजानां च विजयी समराङ्गणे। राजसूयादिकानां तु यज्ञानां राजसत्तमः॥

Verse 84

आहर्ता भूतले चैकः सर्वधर्मसमन्वितः । एते गुणा अस्य चांगे भविष्यंति महात्मनः

भूतले चैक आहर्ता सर्वधर्मसमन्वितः। एते गुणा अस्याङ्गे भविष्यन्ति महात्मनः॥

Verse 85

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु कुर्वाणौ सूतमागधौ । गुणैश्चैव भविष्यैश्च स्तोत्रं तस्य महात्मनः

ऋषिभिः नियुक्तौ तौ सूतमागधौ तस्य महात्मनः स्तोत्रं कुर्वाणौ, गुणैः तथा भविष्यकर्मभिश्च तं स्तुवन्तौ।

Verse 86

तदा प्रभृति वै लोकास्तवैस्तुष्टा महामते । पुरतश्च भविष्यंति दातारः स्तावनैर्गुणैः

ततः प्रभृति, महामते, तव स्तवैः तुष्टाः लोकाः पुरतः आगमिष्यन्ति; गुणस्तावनैः प्रेरिताः दातारो भविष्यन्ति।

Verse 87

ततः प्रभृति लोकेस्मिन्स्तवेषु द्विजसत्तमाः । आशीर्वादाः प्रयुज्यंते तेषां द्रविणमुत्तमम्

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्, द्विजसत्तम, स्तवेषु आशीर्वादाः प्रयुज्यन्ते; तेषां च तदाशीर्वचनं द्रविणमुत्तमं भवति।

Verse 88

सूताय मागधायैव बंदिने च महोदयम् । चारणाय ततः प्रादात्तैलंगं देशमुत्तमम्

सूताय मागधायैव बन्दिने च महोदयप्रदेशं समृद्धं ददौ; चारणाय च ततः श्रेष्ठं तैलङ्गदेशं प्रददौ।

Verse 89

पृथुः प्रसादाद्धर्मात्मा हैहयं देशमेव च । रेवातीरे पुरं कृत्वा स्वनाम्ना नृपनंदनः

धर्मात्मा पृथुः प्रसादात् हैहयदेशमपि ददौ; नृपनन्दनः रेवातीरे पुरं कृत्वा स्वनाम्ना तदाख्यां चकार।

Verse 90

ब्राह्मणेभ्यो द्विजश्रेष्ठ यजन्दाता पृथुः पुरा । सर्वज्ञं सर्वदातारं धर्मवीर्यं नरोत्तमम्

हे द्विजश्रेष्ठ, पुरा यज्ञयजमानो दाता च पृथुराजः ब्राह्मणेभ्यः सम्यगर्चां चकार—स सर्वज्ञः सर्वदातारः धर्मवीर्यः नरोत्तमश्च।

Verse 91

तं ददृशुः प्रजाः सर्वा मुनयश्च तपोमलाः । ऊचुः परस्परं पुण्या एष राजा महामतिः

तं सर्वाः प्रजाः ददृशुः, तपोमलैर्मुनयश्चापि तं व्यलोकयन्। पुण्यास्ते परस्परमूचुः—एष राजा महामतिः।

Verse 92

देवादीनां वृत्तिदाता अस्माकं च विशेषतः । प्रजानां पालकश्चैव वृत्तिदो हि भविष्यति

देवादीनां वृत्तिदाता भविष्यति, अस्माकं च विशेषतः। प्रजानां पालकश्चैव स वृत्तिदो हि भविष्यति।

Verse 93

इयं धात्री महाप्राज्ञा उप्तं बीजं पुरा किल । जीवनार्थं प्रजाभिस्तु ग्रासयित्वा स्थिराभवत्

इयं धात्री महाप्राज्ञा पुरा किल उप्तं बीजं ग्रासयित्वा, प्रजानां जीवनार्थं स्थिराभवत्।

Verse 94

ततः पृथुं द्विजश्रेष्ठ प्रजाः समभिदुद्रुवुः । विधत्स्वेति सुवृत्तिं नो मुनीनां वचनं तदा

ततः पृथुं द्विजश्रेष्ठ प्रजाः समभिदुद्रुवुः। ‘विधत्स्व’ इति नो सुवृत्तिं—इति मुनीनां वचनं तदा।

Verse 95

ग्रासयित्वा तदान्नानि पृथ्वी जाता सुनिश्चला । भयं प्रजानां सुमहत्स दृष्ट्वा राजसत्तमः

ग्रासितेषु तदान्नेषु पृथिवी सुनिश्चला बभूव । प्रजानां सुमहद्भयं दृष्ट्वा राजसत्तमः प्रत्यवदत् ॥

Verse 96

महर्षिवचनात्सोपि प्रगृह्य सशरं धनुः । अभ्यधावत वेगेन पृथ्वीं क्रुद्धो नराधिपः

महर्षिवचनात् सोऽपि सशरं धनुः प्रगृह्य । क्रुद्धो नराधिपो वेगेन पृथिवीम् अभ्यधावत् ॥

Verse 97

कौंजरं रूपमास्थाय भयात्तस्य तु मेदिनी । वनेषु दुर्गदेशेषु गुप्ता भूत्वा चचार सा

तस्य भयात् मेदिनी कौञ्जरं रूपम् आस्थाय । वनेषु दुर्गदेशेषु गुप्ता भूत्वा चचार सा ॥

Verse 98

न पश्यति महाप्राज्ञः कुरूपं द्विजसत्तमाः । आचचक्षुर्महाप्राज्ञं कुंजरं रूपमास्थिता

न पश्यन्ति महाप्राज्ञाः कुरूपं द्विजसत्तम । ते महाप्राज्ञं कुंजरं रूपमास्थितं ददृशुः ॥

Verse 99

ततः कुंजररूपांतामभिदुद्राव पार्थिवः । ताड्यमाना च सा तेन निशितैर्मार्गणैस्ततः

ततः कुंजररूपान्ताम् अभिदुद्राव पार्थिवः । तेन निशितैर्मार्गणैः सा ताड्यमाना ततोऽभवत् ॥

Verse 100

हरिरूपं समास्थाय पलायनपराभवत् । हरेरूपं समास्थाय अभिदुद्राव पार्थिवः

हरिरूपं समास्थाय पलायनपराभवत्; पार्थिवोऽपि हरेरूपं समास्थाय तमन्वधावत्।

Verse 101

सोतिक्रुद्धो महाप्राज्ञो रोषारुणसुलोचनः । सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैराजघान स मेदिनीम्

स अतिक्रुद्धो महाप्राज्ञो रोषारुणसुलोचनः; निशितैस्तीक्ष्णसुबाणैर्मेदिनीमाजघान तदा।

Verse 102

आकुलव्याकुला जाता बाणाघातहता तदा । माहिषं रूपमास्थाय पलायनपराभवत्

बाणाघातहताऽऽकुलव्याकुला जाता तदा; माहिषं रूपमास्थाय पलायनपराभवत्।

Verse 103

अभ्यधावत वेगेन बाणपाणिर्धनुर्धरः । सा गौर्भूत्वा द्विजश्रेष्ठा स्वर्गमेव गता ध्रुवम्

वेगेनाभ्यधावत बाणपाणिर्धनुर्धरः; सा तु गौर्भूत्वा द्विजश्रेष्ठा स्वर्गमेव गता ध्रुवम्।

Verse 104

ब्रह्मणः शरणं प्राप्ता विष्णोश्चैव महात्मनः । रुद्रादीनां च देवानां त्राणस्थानं न विंदति

ब्रह्मणः शरणं प्राप्ता विष्णोश्च महात्मनः; रुद्रादिदेवानां च त्राणस्थानं न विंदति।

Verse 105

अलभंती भृशं त्राणं वैन्यमेवान्वविंदत । तस्य पार्श्वं पुनः प्राप्ता बाणघातसमाकुला

अलभमाना भृशं त्राणं सा वैन्यमेवाश्रयं ययौ। बाणघातैः समाकुला पुनस्तस्य पार्श्वमागता॥

Verse 106

बद्धांजलिपुटाभूत्वा तं पृथुं वाक्यमब्रवीत् । त्राहित्राहीति राजेंद्र सा राजानमभाषत

बद्धाञ्जलिपुटा सा तं पृथुं वाक्यमब्रवीत्। ‘त्राहि त्राहि’ इति राजेन्द्र राजानमभाषत॥

Verse 107

अहं धात्री महाभाग सर्वाधारा वसुंधरा । निहतायां मयि नृप निहतं लोकसप्तकम्

अहं धात्री महाभाग सर्वाधारा वसुन्धरा। निहतायां मयि नृप निहतं लोकसप्तकम्॥

Verse 108

कृतांजलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा । उवाच चैनं राजानमवध्या स्त्री सदा नृप

कृताञ्जलिपुटा नित्यं त्रिलोकैः पूजिता सती। उवाचैनं नृपं—‘अवध्या स्त्री सदा नृप’॥

Verse 109

स्त्रीणां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः । गवां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः

स्त्रीणां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः। गवां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः॥

Verse 110

मया विना महाराज कथं धारयसे प्रजाः । अहं यदास्थिरा राजंस्तदा लोकाश्चराचराः

मया विना महाराज कथं धारयसे प्रजाः? अहं यदा अस्थिरा भवामि राजन्, तदा लोकाः चराचराः सर्वेऽपि अस्थिरतां यान्ति।

Verse 111

स्थिरत्वं यांति ते सर्वे स्थिरीभूता यदा ह्यहम् । मां विना तु इमे लोका विनश्येयुश्चराचराः

अहं यदा स्थिरीभूताऽस्मि तदा ते सर्वे स्थिरत्वं यान्ति; मां विना तु इमे लोका चराचराः विनश्येयुः।

Verse 112

ततः प्रजा विनश्येयुर्मम नाशे समागते । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

ततः मम नाशे समागते प्रजाः विनश्येयुः; राजन्, मया विना कथं प्रजाधारयिता चासि?

Verse 113

मयि लोकाः स्थिरा राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः सर्वा न संशयः

राजन्, मयि लोकाः स्थिराः; मयैव इदं जगत् धार्यते। मद्विनाशे प्रजाः सर्वाः विनश्येयुः—न संशयः।

Verse 114

न मामर्हसि वै हंतुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणु देव वचो मम

श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि तर्हि मां हन्तुं न अर्हसि। पृथिवीपाल प्रजानां नाथ, देव, मम वचः शृणु।

Verse 115

उपायैश्च महाभाग सुसिद्धिं यांत्युपक्रमाः । समालोक्य ह्युपायं त्वं प्रजा येन धरिष्यति

उपायैः सुसम्यगुपन्यस्तैः सर्वेऽपि उपक्रमाः सुसिद्धिं यान्ति, महाभाग। तस्मात् त्वं यः उपायः प्रजाधारणाय भवति तं सम्यगालोक्य तेनैव प्रजाः धारय पालय च।

Verse 116

मां हत्वा त्वं महाराज धारणे पालने सदा । पोषणे च महाप्राज्ञ मद्विना हि कथं नृप

मां हत्वा त्वं महाराज, धारणपालने सदा तथा पोषणे च, महाप्राज्ञ! मद्विना कथं नृप करिष्यसि?

Verse 117

धरिष्यसि प्रजां चेमां कोपं यच्छ त्वमात्मनः । अन्नमयी भविष्यामि धरिष्यामि प्रजामिमाम्

इमां प्रजां त्वं धरिष्यसि; आत्मनः कोपं निगृहाण। अहं अन्नमयी भविष्यामि, इमां प्रजां धारयिष्यामि।

Verse 118

अहं नारी अवध्या च प्रायश्चित्ती भविष्यसि । अवध्यां तु स्त्रियं प्राहुस्तिर्यग्योनिगतामपि

अहं नारी, अवध्या च; त्वं प्रायश्चित्ती भविष्यसि। अवध्यां तु स्त्रियं प्राहुः तिर्यग्योनिगतामपि।

Verse 119

विचार्यैवं महाराज न धर्मं त्यक्तुमर्हसि । एवं नानाविधैर्वाक्यैरुक्तो धात्र्या नराधिपः

एवं विचार्य महाराज, धर्मं त्यक्तुमर्हसि न। इति नानाविधैर्वाक्यैः धात्र्या उक्तो नराधिपः।

Verse 120

कोपमेनं महाराज त्यज दारुणमेव हि । प्रसन्ने त्वयि राजेंद्र तदा स्वस्था भवाम्यहम्

कोपमेनं महाराज त्यज दारुणमेव हि । प्रसन्ने त्वयि राजेंद्र तदा स्वस्था भवाम्यहम्

Verse 121

एवमुक्तस्तया राजा पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तामुवाच महाभागां धरित्रीं द्विजसत्तमाः

एवमुक्तस्तया राजा पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तामुवाच महाभागां धरित्रीं द्विजसत्तमाः