Adhyaya 22

Verse 1

व्यास उवाच । प्रश्नमेकं महाभाग करिष्ये सांप्रतं वद । त्वयैव पूर्वमुक्तं हि सुव्रतं च प्रतीश्वरम्

व्यास उवाच—महाभाग, सांप्रतं प्रश्नमेकं करिष्ये; वद। त्वयैव पूर्वं सुव्रतं प्रतीश्वरभक्तिं चोक्तं हि।

Verse 2

पूर्वाभ्यासेन संध्यायन्नारायणमनामयम् । कस्यां ज्ञात्यां समुत्पन्नः सुव्रतः पूर्वजन्मनि

पूर्वाभ्यासबलात् संध्यासु नारायणमनामयं ध्यायन्, सुव्रतः पूर्वजन्मनि कस्यां ज्ञात्यां समुत्पन्नः?

Verse 3

तन्मे त्वं सांप्रतं ब्रूहि कथमाराधितो हरिः । अनेनापि स देवेश कोयं पुण्यसमाविलः

तन्मे त्वं सांप्रतं ब्रूहि—कथं हरिराराधितः? अनेनापि देवेशः स कः पुण्यसमाविलः कथं भवति?

Verse 4

ब्रह्मोवाच । वैदिशे नगरे पुण्ये सर्वऋद्धिसमाकुले । तत्र राजा महातेजा ऋतध्वजसुतो बली

ब्रह्मोवाच—वैदिशे पुण्यनगरे सर्वऋद्धिसमाकुले। तत्र महातेजा राजा बली ऋतध्वजसुतोऽभवत्॥

Verse 5

तस्यात्मजो महाप्राज्ञो रुक्मभूषणविश्रुतः । संध्यावली तस्य भार्या धर्मपत्नी यशस्विनी

तस्यात्मजो महाप्राज्ञो रुक्मभूषणविश्रुतः। संध्यावली तस्य भार्या धर्मपत्नी यशस्विनी॥

Verse 6

तस्यां पुत्रं समुत्पाद्य स आत्मसदृशं ततः । तस्य धर्मांगदं नाम चकार नृपनंदनः

तस्यां पुत्रं समुत्पाद्य स आत्मसदृशं ततः। तस्य धर्माङ्गदं नाम चकार नृपनन्दनः॥

Verse 7

सर्वलक्षणसंपन्नः पितृभक्तिपरायणः । रुक्मांगदस्य तनयो योयं भगवतां वरः

सर्वलक्षणसंपन्नः पितृभक्तिपरायणः। रुक्माङ्गदस्य तनयो योऽयं भगवतां वरः॥

Verse 8

पितुः सौख्याय येनापि मोहिन्यै तु शिरो ददे । वैष्णवेन च धर्मेण पितृभक्त्या तु तस्य हि

पितुः सौख्याय येनापि मोहिन्यै तु शिरो ददे। वैष्णवेन च धर्मेण पितृभक्त्या तु तस्य हि॥

Verse 9

सुप्रसन्नो हृषीकेशः सकायो वैष्णवं पदम् । नीतस्तु सर्वधर्मज्ञो वैष्णवः सात्वतां वरः

सुप्रसन्नो हृषीकेशो विष्णुः सशरीरमेव तं वैष्णवं पदं निनाय। स वैष्णवः सर्वधर्मज्ञः सात्वतां मध्ये वरः आसीत्।

Verse 10

धर्मांगदो महाप्राज्ञः प्रज्ञाज्ञानविशारदः । तत्रस्थो वै महाप्राज्ञो धर्मोसौ धर्मभूषणः

धर्माङ्गदः महाप्राज्ञः प्रज्ञाज्ञानविशारदः आसीत्। तत्रैव धर्मभूषणो महाप्राज्ञो धर्मः स्वयमेव स्थितः।

Verse 11

दिव्यान्मनोनुगान्भोगान्मोदमानः प्रभुंजति । पूर्णे युगसहस्रांते धर्मो वै धर्मभूषणः

स दिव्यान् मनोनुगान् भोगान् मोदमानः प्रभुञ्जते। युगसहस्रस्य पूर्णान्ते धर्मभूषणो धर्मः एव प्रवर्तते।

Verse 12

तस्मात्पदात्परिभ्रष्टो विष्णोश्चैव प्रसादतः । सुव्रतो नाम मेधावी सुमनानंदवर्द्धनः

तस्मात् पदात् परिभ्रष्टोऽपि विष्णोः प्रसादत एव। सुव्रत इति नाम मेधावी सुमनानन्दवर्धनः अभवत्।

Verse 13

सोमशर्मस्य तनयः श्रेष्ठो भगवतां वरः । तपश्चचार मेधावी विष्णुध्यानपरोभवत्

स सोमशर्मतनयः श्रेष्ठो भगवतां वरः। मेधावी तपश्चकार विष्णुध्यानपरः अभवत्।

Verse 14

कामक्रोधादिकान्दोषान्परित्यज्य द्विजोत्तमः । संयम्यचैन्द्रियं वर्गं तपस्तेपे निरंतरम्

कामक्रोधादिदोषान् परित्यज्य द्विजोत्तमः । इन्द्रियवर्गं संयम्य निरन्तरं तपोऽचरৎ ॥

Verse 15

वैडूर्यपर्वतश्रेष्ठे सिद्धेश्वरस्य सन्निधौ । एकीकृत्य मनश्चायं संयोज्य विष्णुना सह

वैडूर्यपर्वतश्रेष्ठे सिद्धेश्वरसमीपतः । मन एकीकृत्य विष्णुना सहात्मानं संयोजयत् ॥

Verse 16

एवं वर्षशतं स्थित्वा ध्यानेनास्य महात्मनः । सुप्रसन्नो जगन्नाथः शंखचक्रगदाधरः

एवं वर्षशतं ध्याने स्थित्वास्य महात्मनः । सुप्रसन्नो जगन्नाथः शङ्खचक्रगदाधरः ॥

Verse 17

तस्मै वरं ददावन्यं सलक्ष्म्या सह केशवः । भोभोः सुव्रत धर्मात्मन्बुध्यस्व विबुधांवर

तस्मै वरं ददौ केशवः सलक्ष्म्या सहानघः । “भो भो सुव्रत धर्मात्मन् बुध्यस्व विबुधावर” ॥

Verse 18

वरं वरय भद्रं ते कृष्णोऽहं ते समागतः । एवमाकर्ण्य मेधावी विष्णोर्वाक्यमनुत्तमम्

“वरं वरय भद्रं ते कृष्णोऽहं ते समागतः” । इत्याकर्ण्य विष्णोर्वाक्यं मेधावी प्रत्यभाषत ॥

Verse 19

हर्षेण महताविष्टो दृष्ट्वा देवं जनार्दनम् । बद्धांजलिपुटो भूत्वा प्रणाममकरोत्तदा

महाहर्षसमाविष्टो जनार्दनं जगत्पतिम् । दृष्ट्वा बद्धाञ्जलिपुटः स तत्क्षणं प्रणनाम ह ॥

Verse 20

सुव्रत उवाच । संसारसागरमतीव महासुदुःखजालोर्मिभिर्विविधमोहचयैस्तरंगैः । संपूर्णमस्ति निजदोषगुणैस्तु प्राप्तस्तस्मात्समुद्धर जनार्दनमाशुदीनम्

सुव्रत उवाच । संसारसागर एष महादुःखजालोर्मिभिः, नानामोहसमूहतरङ्गैश्चातिपूरितः । स्वदोषगुणनिमित्तेन तत्राहं संपूर्णं निमग्नः; तस्माज्जनार्दन, दीनं मामाशु समुद्धर ॥

Verse 21

कर्मांबुदे महति गर्जतिवर्षतीव विद्युल्लतोल्लसतिपातकसंचयैर्मे । मोहांधकारपटलैर्मम नास्ति दृष्टिर्दीनस्य तस्य मधुसूदन देहि हस्तम्

कर्माम्बुदे महति मे गर्जति वर्षतीव, विद्युल्लतोल्लसति पातकसञ्चयैः । मोहान्धकारपटलेन न मेऽस्ति दृष्टिः; दीनस्य मे मधुसूदन, देहि हस्तम् ॥

Verse 22

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे ऐंद्रे सुव्रतो । पाख्यानंनाम द्वाविंशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखण्डे ऐन्द्रे सुव्रताख्यानं नाम द्वाविंशोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 23

संसारवृक्षमतिजीर्णमपीह उच्चं मायासुकंदकरुणा बहुदुःखशाखम् । जायादिसंगच्छदनं फलितं मुरारे तत्राधिरूढपतितं भगवन्हि रक्ष

संसारवृक्षमतिजीर्णमपीह उच्चं, मायासुकन्दकरुणा बहुदुःखशाखम् । जायादिसङ्गच्छदनं फलितं मुरारे, तत्राधिरूढपतितं भगवन् हि रक्ष ॥

Verse 24

दुःखानलैर्विविधमोहमयैः सुधूमैः शोकैर्वियोगमरणांतिक सन्निभैश्च । दग्धोस्मि कृष्ण सततं मम देहि मोक्षं ज्ञानांबुदैः समभिषिंच सदैव मां त्वम्

दुःखानलैर्नानामोहमयधूमघनैः शोकैर्वियोगमरणान्तिकसन्निभैश्च सततं दग्धोऽस्मि, हे कृष्ण; मम मोक्षं देहि, ज्ञानाम्बुदैः सदैव मां समभिषिञ्च।

Verse 25

घोरांधकारपटले महतीव गर्ते संसारनाम्निपतितं सततं हि कृष्ण । त्वं सत्कृपो मम हि दीनभयातुरस्य तस्माद्विरज्यशरणं तव आगतोस्मि

हे कृष्ण! घोरान्धकारपटलेनाच्छन्ने महतीव गर्ते संसारनाम्नि सततं पतितोऽस्मि। त्वं सत्कृपो दीनभयातुरस्य मम; तस्मात् सर्वं विरज्य तवैकशरणं प्राप्तोऽस्मि।

Verse 26

त्वामेव ये नियतमानसभावयुक्ता ध्यायंति ज्ञानमनसा पदवीं लभंते । नत्वैव पादयुगलं च महासुपुण्यं यद्देवकिन्नरगणाः परिचिंतयंति

ये त्वामेव नियतमानसभावयुक्ता ज्ञानमनसा ध्यायन्ति ते परां पदवीं लभन्ते। तथा तव महासुपुण्यं मङ्गलं पादयुगलं नत्वा धन्याः, यत् देवकिन्नरगणाः सततं परिचिन्तयन्ति।

Verse 27

नान्यं वदामि न भजामि न चिंतयामि त्वत्पादपद्मयुगलं सततं नमामि । कामं त्वमेव मम पूरय मेद्य कृष्ण दूरेण यातु मम पातकसंचयस्ते

नान्यं वदामि न भजामि न चिन्तयामि; त्वत्पादपद्मयुगलं सततं नमामि। कामं मम त्वमेव पूरय, हे शुद्ध कृष्ण; मम पातकसञ्चयः दूरं यातु।

Verse 28

दासोस्मि देव तव किंकरजन्मजन्म त्वत्पादपद्मयुगलं सततं स्मरामि

दासोऽस्मि देव तव किंकरः जन्मजन्म; त्वत्पादपद्मयुगलं सततं स्मरामि।

Verse 29

यदि कृष्ण प्रसन्नोसि देहि मे सुवरं प्रभो । मन्मातापितरौ कृष्ण सकायौ मंदिरे नय

यदि कृष्ण प्रसन्नोऽसि देहि मे सुवरं प्रभो । मन्मातापितरौ कृष्ण सकायौ मन्दिरे नय ॥

Verse 30

आत्मनश्च महादेव मयासह न संशयः । श्रीकृष्ण उवाच । एवं ते परमं कार्यं भविष्यति न संशयः

आत्मनश्च महादेव मयासह न संशयः । श्रीकृष्ण उवाच । एवं ते परमं कार्यं भविष्यति न संशयः ॥

Verse 31

तस्य तुष्टो हृषीकेशो भक्त्या तस्य प्रतोषितः । प्रयातौ वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितौ

तस्य तुष्टो हृषीकेशो भक्त्या तस्य प्रतोषितः । प्रयातौ वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितौ ॥

Verse 32

सुव्रतेन समं तौ द्वौ सुमना सोमशर्मकौ । यावत्कल्पद्वयं प्राप्तं तावत्स सुव्रतो द्विजः

सुव्रतेन समं तौ द्वौ सुमना सोमशर्मकौ । यावत्कल्पद्वयं प्राप्तं तावत्स सुव्रतो द्विजः ॥

Verse 33

बुभुजे बुभुजे दिव्यांल्लोकांश्चैव महामते । देवकार्यार्थमत्रैव काश्यपस्य गृहं पुनः

बुभुजे बुभुजे दिव्यान् लोकांश्चैव महामते । देवकार्यार्थमत्रैव काश्यपस्य गृहं पुनः ॥

Verse 34

अवतीर्णो महाप्राज्ञो वचनात्तस्य चक्रिणः । ऐंद्रं पदं हि यो भुंक्ते विष्णोश्चैव प्रसादतः

असौ महाप्राज्ञः तस्य चक्रिणो भगवतो वचनानुसारम् अवतीर्णः; विष्णोः प्रसादेनैव स ऐन्द्रं पदं नूनं भुङ्क्ते।

Verse 35

वसुदत्तेति विख्यातः सर्वदेवैर्नमस्कृतः । ऐंद्रं पदं हि यो भुंक्ते सांप्रतं वासवो दिवि

स वसुदत्त इति विख्यातः सर्वदेवैर्नमस्कृतः; सांप्रतम् स दिवि वासवो भूत्वा ऐन्द्रं पदं भुङ्क्ते।

Verse 36

एतत्ते सर्वमाख्यातं सृष्टिसंबंधकारणम् । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि यदेव परिपृच्छसि

एतत् ते सर्वम् आख्यातं सृष्टिसंबन्धकारणम्; इदानीं यदेव परिपृच्छसि तदन्यदपि प्रवक्ष्यामि।

Verse 37

व्यास उवाच । धर्माङ्गदो महाप्राज्ञो रुक्माङ्गदसुतो बली । आद्ये कृतयुगे जातः सृष्टिकाले स वासवः

व्यास उवाच—धर्माङ्गदो महाप्राज्ञो बली रुक्माङ्गदसुतः; आद्ये कृतयुगे जातः स सृष्टिकाले वासवोऽभवत्।

Verse 38

तत्कथं देवदेवेश अन्यो धर्माङ्गदो भुवि । अन्यो रुक्मांङ्गदो राजा किं चायं त्रिदशाधिपः

तत्कथं देवदेवेश भुवि अन्यो धर्माङ्गदः? अन्यो रुक्माङ्गदो राजा? कश्चायं त्रिदशाधिपः?

Verse 39

एतन्मे संशयं जातं तद्भवान्वक्तुमर्हति । ब्रह्मोवाच । हंत ते कथयिष्यामि सर्वसंदेहनाशनम्

एतन्मम संशयो जातः; तद्भवान् वक्तुमर्हति। ब्रह्मोवाच—हन्त, ते कथयिष्यामि सर्वसन्देहनाशनम्॥

Verse 40

देवस्य लीलासृष्ट्यर्थे वर्तते द्विजसत्तम । यथा वाराश्च पक्षाश्च मासाश्च ऋतवो यथा

देवस्य लीलासृष्ट्यर्थे वर्तते द्विजसत्तम। यथा वाराः पक्षाश्च मासाश्च ऋतवो यथा॥

Verse 41

संवत्सराश्च मनवस्तथा यांति युगाः पुनः । पश्चात्कल्पः समायाति व्रजाम्येवं जनार्दनम्

संवत्सराश्च मनवस्तथा यान्ति युगाः पुनः। पश्चात्कल्पः समायाति व्रजाम्येवं जनार्दनम्॥

Verse 42

अहमेव महाप्राज्ञ मयि यांति चराचराः । पुनः सृजति योगात्मा पूर्ववद्विश्वमेव हि

अहमेव महाप्राज्ञ मयि यान्ति चराचराः। पुनः सृजति योगात्मा पूर्ववद्विश्वमेव हि॥

Verse 43

पुनरहं पुनर्वेदाः पुनस्ते देवता द्विजाः । तथा भूपाश्च ते सर्वे स्वचरित्रसमाविलाः

पुनरहं पुनर्वेदाः पुनस्ते देवता द्विजाः। तथा भूपाश्च ते सर्वे स्वचरित्रसमाविलाः॥

Verse 44

प्रभवंति महाभाग विद्वांस्तत्र न मुह्यति । पूर्वकल्पे महाभागो यथा रुक्मांगदो नृपः

प्रभवन्ति फलरूपेण, महाभाग, तत्र विद्वान् न मुह्यति। पूर्वकल्पेऽपि, महाभाग, यथा रुक्माङ्गदः प्रसिद्धो नृपः तथा।

Verse 45

तथा धर्मांगदश्चायं संजातः ख्यातिमान्द्विजः । रामादयो महाप्राज्ञा ययातिर्नहुषस्तथा

तथा धर्माङ्गद इत्ययं ख्यातिमान् द्विजः संजातः। रामादयो महाप्राज्ञाः, ययातिर्नहुषश्च तथा (संजाताः)।

Verse 46

मन्वादयो महात्मानः प्रभवंति लयंति च । ऐंद्रं पदं प्रभुंजंति राजानो धर्मतत्पराः

मन्वादयो महात्मानः प्रभवन्ति लयन्ति च। ऐन्द्रं पदं प्रभुञ्जन्ति राजानो धर्मतत्पराः।

Verse 47

यथा धर्मांगदो वीरः प्रभुंजति महत्पदम् । एवं वेदाश्च देवाश्च पुराणाः स्मृतिपूर्वकाः

यथा धर्माङ्गदो वीरः महत्पदं प्रभुञ्जति। एवं वेदाश्च देवाश्च, पुराणाः स्मृतिपूर्वकाः (बोध्याः)।

Verse 48

एतत्तु सर्वमाख्यातं तवाग्रे द्विजसत्तम । चरितं सुव्रतस्याथ पुण्यं सुगतिदायकम्

एतत्सर्वं तवाग्रे, द्विजसत्तम, मया आख्यातम्। सुव्रतस्य पुण्यं चरितं सुगतिदायकं च।

Verse 49

अव्यक्तं तु महाभाग प्रब्रवीमि तवाग्रतः

अव्यक्तं तु महाभाग तवाग्रतः सम्यगहं प्रब्रवीमि, यथार्थतत्त्वं प्रकाशयामि।