Adhyaya 110
The Devas Arm Nahuṣa: Divine Weapons, Mātali’s Chariot, and the March Against Huṇḍa
वसिष्ठमुख्यैर्मुनिभिः सह सम्यगनुज्ञातः नहुषो दानवहुण्डस्याभिमुखं प्रस्थितः। मुनयस्तं जयाशिषा आशीर्भिरनुगृह्णन्ति; देवाश्च दुन्दुभिनिनादैः पुष्पवृष्ट्या च हर्षं प्रकटयन्ति। इन्द्रः सह देवैः दिव्यानि शस्त्राणि चास्त्राणि च तस्मै ददाति। देवैः प्रार्थितः स मातलिं सारथिं आज्ञापयति—ध्वजवतीं रथं शीघ्रमानय, येन राजा संग्रामाय नीयते। इन्द्रः स्पष्टं नहुषं नियुङ्क्ते—पापिष्ठं हुण्डं जहि इति। वसिष्ठप्रसादेन देवकृपया च प्रमुदितो नहुषो विजयप्रतिज्ञां करोति। ततः शङ्खचक्रगदाधरो भगवान् समागत्य अधिकान्यस्त्राणि प्रददौ—शिवत्रिशूलं, ब्रह्मास्त्रं, वरुणपाशं, इन्द्रवज्रं, वायोः शूलं, अग्नेः प्रक्षेपास्त्रं च। नहुषः तेजोमयं रथमारुह्य मातलिसहितो रिपोः स्थानं प्रति प्रायात्।
Shlokas
Verse 1
कुंजल उवाच । आमंत्र्य स मुनीन्सर्वान्वशिष्ठं तपतांवरम् । समुत्सुको गंतुकामो नहुषो दानवं प्रति
कुञ्जल उवाच—स सर्वान् मुनीन् समामन्त्र्य, तपतां वरं वसिष्ठं विशेषतः प्रणम्य; समुत्सुको गन्तुकामो नहुषो दानवं प्रति प्रस्थितवान्।
Verse 2
ततस्ते मुनयः सर्वे वशिष्ठाद्यास्तपोधनाः । आशीर्भिरभिनंद्यैनमायुपुत्रं महाबलम्
ततः सर्वे मुनयः वशिष्ठाद्यास्तपोधनाः, आयुपुत्रं महाबलं तमेनम् आशीर्भिरभिनन्द्य सम्यगनुगृह्य।
Verse 3
आकाशे देवताः सर्वा जघ्नुर्वै दुंदुभीन्मुदा । पुष्पवृष्टिं प्रचक्रुस्ते नहुषस्य च मूर्धनि
आकाशे सर्वा देवताः मुदा दुन्दुभीन् जघ्नुः; नहुषस्य मूर्धनि पुष्पवृष्टिं च प्रचक्रुः।
Verse 4
अथ देवः सहस्राक्षः सुरैः सार्द्धं समागतः । ददौ शस्त्राणि चास्त्राणि सूर्यतेजोपमानि च
अथ सहस्राक्षो देवः सुरैः सार्धं समागतः; सूर्यतेजोपमानि शस्त्राणि दिव्यानि चास्त्राणि ददौ।
Verse 5
देवेभ्यो नृपशार्दूलो जगृहे द्विजसत्तम । तानि दिव्यानि चास्त्राणि दिव्यरूपोपमोऽभवत्
देवेभ्यः स नृपशार्दूलो, हे द्विजसत्तम, तानि दिव्यान्यस्त्राणि जगृहे; तैर्दिव्यायुधैः स दिव्यरूपोपमोऽभवत्।
Verse 6
अथ ता देवताः सर्वाः सहस्राक्षमथाब्रुवन् । स्यंदनो दीयतामस्मै नहुषाय सुरेश्वर
अथ सर्वा देवताः सहस्राक्षं प्रति प्रोचुः— “हे सुरेश्वर, नहुषाय स्यन्दनो दीयताम्।”
Verse 7
देवानां मतमाज्ञाय वज्रपाणिः स्वसारथिम् । आहूय मातलि तं तु आदिदेश ततो द्विज
देवानां मतमाज्ञाय वज्रपाणिः स्वसारथिं मातलिं समाहूय ततोऽऽदिदेश, हे द्विज।
Verse 8
एनं गच्छ महात्मानमुह्यतां स्यंदनेन वै । सध्वजेन महाप्राज्ञमायुजं समरोद्यतम्
एनं महात्मानं गच्छ; सध्वजेन स्यन्दनेनैव उह्यताम्— महाप्राज्ञोऽयुजः समरोद्यतः।
Verse 9
स चोवाच सहस्राक्षं करिष्ये तवशासनम् । एवमुक्त्वा जगामाशु ह्यायुपुत्रं रणोद्यतम्
स मातलिः सहस्राक्षं प्रत्युवाच— “करिष्ये तव शासनम्।” इत्युक्त्वा शीघ्रं जगाम आयुपुत्रं रणोद्यतम्।
Verse 10
राजानं प्रत्युवाचैव देवराजस्य भाषितम् । विजयी भव धर्मज्ञ रथेनानेन संगरे
स राजानं प्रति देवराजभाषितं न्यवेदयत्— “धर्मज्ञ, अनेन रथेन संगरे विजयी भव।”
Verse 11
इत्युवाच सहस्राक्षस्त्वामेव नृपतीश्वर । जहि त्वं दानवं संख्ये तं हुंडं पापचेतनम्
इत्युक्तवान् सहस्राक्षः—“त्वमेव नृपतीश्वर! संख्ये पापचेतनं तं हुण्डं दानवं जहि।”
Verse 12
समाकर्ण्य स राजेंद्र सानंदपुलकोद्गमः । प्रसादाद्देवदेवस्य वशिष्ठस्य महात्मनः
तदाकर्ण्य स राजेन्द्रः सानन्दपुलकोद्गमः । देवदेवप्रसादेन महात्मवशिष्ठतः ॥
Verse 13
दानवं सूदयिष्यामि समरे पापचेतनम् । देवानां च विशेषेण मम मायापचारितम्
समरे पापचेतनं दानवं सूदयिष्यामि । मम मायापचारितं देवानां च विशेषतः ॥
Verse 14
एवमुक्ते महावाक्ये नहुषेण महात्मना । अथायातः स्वयं देवः शंखचक्रगदाधरः
एवमुक्ते महावाक्ये नहुषेण महात्मना । अथायातः स्वयं देवः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
Verse 15
चक्राच्चक्रं समुत्पाट्य सूर्यबिंबोपमं महत् । ज्वलता तेजसा दीप्तं सुवृत्तारं शुभावहम्
चक्राच्चक्रं समुत्पाट्य सूर्यबिम्बोपमं महत् । ज्वलत्तेजसा दीप्तं सुवृत्तारं शुभावहम् ॥
Verse 16
नहुषाय ददौ देवो हर्षेण महता किल । तस्मै शूलं ददौ शंभुः सुतीक्ष्णं तेजसान्वितम्
नहुषाय देवो महता हर्षेण तद् ददौ किल । तस्मै शंभुः सुतीक्ष्णं तेजसान्वितं शूलं ददौ ॥
Verse 17
तेन शूलवरेणासौ शोभते समरोद्यतः । द्वितीयः शंकरश्चासौ त्रिपुरघ्नो यथा प्रभुः
तेन शूलवरेणासौ समरोद्यतः शोभते । द्वितीयः शंकर इव त्रिपुरघ्नो यथा प्रभुः ॥
Verse 18
ब्रह्मास्त्रं दत्तवान्ब्रह्मा वरुणः पाशमुत्तमम् । चंद्र तेजःप्रतीकाशं शंखं च नादमंगलम्
ब्रह्मा ब्रह्मास्त्रं ददौ वरुणः पाशमुत्तमम् । चंद्रतेजःप्रतीकाशं शंखं च नादमंगलम् ॥
Verse 19
वज्रमिंद्रस्तथा शक्तिं वायुश्चापं समार्गणम् । आग्नेयास्त्रं तथा वह्निर्ददौ तस्मै महात्मने
वज्रमिन्द्रो ददौ तस्मै शक्तिं वायुश्च सायके । चापं समार्गणं चैव वह्निराग्नेयमस्त्रकम् ॥
Verse 20
शस्त्राण्यस्त्राणि दिव्यानि बहूनि विविधानि च । ददुर्देवा महात्मानस्तस्मै राज्ञे महौजसे
शस्त्राण्यस्त्राणि दिव्यानि बहूनि विविधानि च । ददुर्देवा महात्मानस्तस्मै राज्ञे महौजसे ॥
Verse 21
कुंजल उवाच । अथ आयुसुतो वीरो दैवतैः परिमानितः । आशीर्भिर्नंदितश्चापि मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः
कुञ्जल उवाच—अथ आयोः सुतो वीरः देवैः सम्यक् परिमानितः। मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिराशीर्भिः स नन्दितोऽपि॥
Verse 22
आरुरोह रथं दिव्यं भास्वरं रत्नमालिनम् । घंटारवैः प्रणदंतं क्षुद्रघंटासमाकुलम्
स दिव्यं रथमारुरोह भास्वरं रत्नमालिनम्। घण्टारवैः प्रणदन्तं क्षुद्रघण्टासमाकुलम्॥
Verse 23
रथेन तेन दिव्येन शुशुभे नृपनदंनः । दिविमार्गे यथा सूर्यस्तेजसा स्वेन वै किल
तेन दिव्येन रथेन नृपनन्दनः शुशुभे। दिविमार्गे यथा सूर्यस्तेजसा स्वेन वै किल॥
Verse 24
प्रतपंस्तेजसा तद्वद्दैत्यानां मस्तकेषु सः । जगाम शीघ्रं वेगेन यथा वायुः सदागतिः
स तद्वत्तेजसा प्रतपन् दैत्यानां मस्तकेषु। शीघ्रं वेगेन जगाम यथा वायुः सदागतिः॥
Verse 25
यत्रासौ दानवः पापस्तिष्ठते स्वबलैर्युतः । तेन मातलिना सार्द्धं वाहकेन महात्मना
यत्रासौ पापो दानवः स्वबलैर्युतः तिष्ठति। तत्र मातलिना सार्धं वाहकेन महात्मना॥