Book of Creation (with Puṣkara-māhātmya framing)
The Section on Creation
पद्मपुराणस्य आद्यः सृष्टिखण्डः पुष्करतīर्थमाहात्म्येन सह पुराणप्रवेशं करोति। अत्र तीर्थकेन्द्रिते पवित्रभूगोलविन्यासे विश्वोत्पत्तेः कथा प्रतिष्ठाप्यते, येन ब्रह्माण्डविचारः शास्त्रप्रामाण्यं च एकत्र निबध्यते। मङ्गलाचरणेन पुष्करसलिलस्य स्तुतिः कृत्वा, तस्य पावनत्वं सर्वकर्मणां सिद्धिहेतुत्वं च प्रकाश्यते। तत्त्वतः सृष्टिः विष्णोः परमैश्वर्येण संबध्यते। ब्रह्मा कमलसमुद्भवः प्रथमः पुराणज्ञानग्राही, ततः प्रवर्तकः इति निरूप्यते; एवं पुराणं युगयुगेषु प्रकाशरूपं स्मृतिरूपं च भवति। सृष्टिवर्णनं केवलं भौतिकक्रमः न, किन्तु हरिसङ्कल्पस्य धर्मसंरक्षणस्य च लीला इति भावः प्रतिपाद्यते। कथानकस्य बहुस्तरीयपरम्परा—ऋषयः, सूतः, व्यासः, ब्रह्मा, हरिः—ग्रन्थस्य प्रामाण्यं दृढीकुरुते। नैमिषारण्ये धर्मचक्रप्रतीकः कालसंवेदनशीलं पुराणभाण्डारं दर्शयति; चक्रस्य परिधौ यत्र क्षयचिह्नं, तत् परमपुण्यदेश इति संकेतः, यत्र श्रवणकीर्तनयोः विशेषफलप्राप्तिः। सूतधर्मः—श्रद्धया, शुद्ध्या, लोकहितेन च पुराणपाठः—अत्र आदर्शरूपेण निरूप्यते। एष खण्डः पद्मपुराणस्य अन्तर्गतविषयसूचीवत् अपि कार्यं करोति—सृष्टिभेदाः, वंशानुक्रमाः, तीर्थानि, राजधर्मः, मोक्षोपायाः इत्यादीनां संकेतं ददाति। सर्वत्र वैष्णवशुद्धिः, विष्णुस्तुतिः, ‘निर्मल’पुराणोपदेशस्य लक्षणम् इति प्रतिपादनं दृश्यते; अतः सृष्टिखण्डः भक्तिं विद्याम् च समन्वयन् पुराणश्रवणस्य पवित्रमार्गं उद्घाटयति।
Adhyayas in Srishti Khanda
Adhyaya 1
Puṣkara Invocation, the Dharma-Wheel at Naimiṣa, and the Padma Purāṇa Prologue
अध्यायोऽयं पुष्करतीर्थस्य पावनसलिलस्य मङ्गलाचरणेन आरभ्यते। ततः पुराणपरम्पराप्रवहः प्रदर्श्यते—व्यासशिष्यपरम्परया सूतः (उग्रश्रवाः) धर्मप्रश्नानां समाधानार्थं मुनिसभां प्रति प्रेष्यते। नैमिषारण्ये धर्मचक्रप्रसङ्गः प्रतिष्ठाप्यते—स्वयं प्रभुः हरिः कथयति यत्र चक्रस्य नेमिः क्षीयते तत् परमं पुण्यक्षेत्रम्; ततः स अन्तर्हितो भवति, मुनयश्च दीर्घं सत्रयज्ञं समारभन्ते। सूतस्य आगमनं सत्कारश्च वर्ण्यते; शौनकप्रमुखा ऋषयः पद्मपुराणश्रवणं याचन्ति, सृष्टिप्रश्नं च—पद्मात् ब्रह्मणः प्रादुर्भावः इत्यादि। प्रस्तावनायां सूतस्य पौराणिकधर्मः, व्यासस्य नारायणत्वस्तुतिः, तथा पद्मपुराणस्य खण्डविभागः विषयसंक्षेपश्च—सृष्टिः, तीर्थमहिमा, राजधर्मः, वंशानुचरितम्, मोक्षमार्गश्च—संक्षेपेण निर्दिश्यते।
Adhyaya 2
Invocations, Definition and Authority of Purāṇa, Pulastya–Bhīṣma Frame, and the Creation–Dissolution Schema
अस्याध्यायस्यारम्भे बहुविधं मङ्गलाचरणं क्रियते—प्रधाने ज्ञातारं परमेश्वरं, तथा ब्रह्मा-विष्णु-शिवान्, इन्द्रं लोकपालान्, सवितारं, प्रमुखान् ऋषींश्च नमस्कृत्य। ततः सृष्टिखण्डस्य विषयानां सङ्ग्रहः प्रदर्श्यते—हिरण्याण्डोत्पत्तिः, कल्प-मन्वन्तरवर्णनम्, द्वीप-सागरविभागः, ध्रुवादीनां ग्रह-नक्षत्रगतीः, नरकवर्णनम्, त्रिविधप्रलयश्च। पुराणाध्ययनस्य पुण्यं वेदप्रकाशकत्वं च प्रतिपाद्यते। अनन्तरं ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—पुलस्त्यस्य भीष्मेण सह कथं सङ्गम इति। भीष्मस्य गङ्गाद्वारे तपश्चर्यां कुर्वतः पुलस्त्यस्य आगमनं भवति। भीष्मः सृष्टेः कारणं क्रमं च जिज्ञासते; पुलस्त्यः सांख्य-पुराणरीत्या तत्त्वोत्पत्तिक्रमं निरूप्य हिरण्याण्डपर्यन्तं सर्गं कथयति, एकमेव परमं प्रभुं स्रष्टारं पालकं संहर्तारं चेति निश्चिनोति।
Adhyaya 3
Cosmic Time, Cycles of Creation and Dissolution, and the Varāha Uplift of Earth
भीष्मः पृच्छति—निर्गुणं ब्रह्म कथं सृष्टिकर्तृत्वेन कीर्त्यते? पुलस्त्य उवाच—अचिन्त्याः शक्तयः तस्य, ताभिः सगुणरूपेण जगत्सर्गादिकं प्रवर्तते। अथ पवित्रकालमानं व्यवस्थितं—निमेषादिवर्षपर्यन्तं, युगचतुष्टयं सन्ध्या-सन्ध्यांशसहितं, मन्वन्तराणि, ब्रह्मणोऽहोरात्रं च; एतेन नैमित्तिकप्रलयस्य आवर्तनं च दर्श्यते। अनन्तरं वराहावतारकथा—प्रलयाम्भसि निमग्ना पृथिवी स्वयमेव स्तुवन्ती, भगवन्तं विष्णुं यज्ञपुरुषं सर्वव्यापिनं प्रार्थयति; स च वराहरूपेण दंष्ट्रया पृथिवीं समुद्धृत्य लोकानां प्रतिष्ठां करोति। ततः पुनः सर्गभेदाः प्राकृत-वैक्रतादयः, कौमारसर्गश्च, ब्रह्मणः प्रजासृष्टिः, वेद-यज्ञरूपाणां प्रादुर्भावः, वर्णोत्पत्तिः, कर्मानुसारिणी पुनरावृत्तिः, तथा रुद्रोत्पत्तिः नामकरणं च वंशविस्तरपर्यन्तं निरूप्यते।
Adhyaya 4
Durvasa’s Curse, the Churning of the Ocean, and Lakshmi’s Manifestation (Chapter 4)
भीष्मः पुलस्त्यं पप्रच्छ—श्रियाः (लक्ष्म्याः) उत्पत्तिवृत्तान्तं वंशानुक्रमं च कथं समन्वयनीयम् इति। पुलस्त्य उवाच—दुर्वाससः दिव्यस्रग्दानं, तत्रेन्द्रस्य अवमानना च कारणं जातम्; ततो देवी श्रीः त्रैलोक्यात् तिरोभूता, देवाः पराजिताश्च। तदा ब्रह्मा देवैः सह विष्णुं शरणं जगाम; तेन क्षीरसागरमथनं विधाय, देवासुरैः सह मन्दरं मथनदण्डं कृत्वा वासुकिं रज्जुं च कृत्वा मथनं प्रवृत्तम्। मथनात् वारुणी, पारिजातः, सोमः (शिवेन गृहीतः), कालकूटविषं (शिवेन पीतम्), धन्वन्तरिः अमृतकलशधारी च प्रादुरभवत्; अन्ते श्रीलक्ष्मीः समुद्रात् समुत्थाय विष्णोर्वक्षःस्थलं वव्रे। ततः विष्णुः स्त्रीरूपेण (मोहिन्याः सदृशेन) दैत्यदानवान् विमोह्य अमृतं देवेषु न्यवितरत्। अत्रैव ख्यात्याः श्रीयाः अन्योऽपि जन्मप्रसङ्गः स्मार्यते। भृगुणा सह नगरविवादः, ततोऽन्योन्यशापौ—यैः विष्णोर्मानुषावतारप्रसङ्गः सूचितः; अनन्तरं स योगनिद्रां जगाम। पश्चात् नारदस्य स्तुतिः, ब्रह्मणः वरदानं च कथ्यते।
Adhyaya 5
The Destruction of Dakṣa’s Sacrifice
भीष्मः पप्रच्छ—कथं सती देहं त्यक्तवती, किमर्थं च रुद्रः दक्षस्य यज्ञं नाशयामास। पुलस्त्यः कथयति—गङ्गाद्वारे महायज्ञं दक्षेण कृतं, यत्र देवाः, ऋषयः, भूतगणाः, तथा होतृ-ऋत्विजः सर्वे समागताः। सती सभां निरीक्ष्य तत्र शिवस्य अनाह्वानं दृष्ट्वा तिरस्कारं मन्यते। दक्षादिभिः केनचित् संवादेन शङ्करः तपस्वी-भैरव-रूपेण निन्द्यते, कर्मवाक्यैश्च सती क्षान्तिं कर्तुं प्रेर्यते; सा तु सत्यवचनं कृत्वा योगाग्निना स्वदेहं दग्ध्वा गङ्गातटे तीर्थस्मृतिं स्थापयति। ततः शोकाकुलः पिनाकी गणान् आज्ञापयति यज्ञविध्वंसाय; देवाः पराजिताः। दक्षः दीर्घेण नमस्कारस्तोत्रेण महेश्वरं स्तौति; शङ्करः प्रसन्नः सन् यज्ञफलम् ऋतं च पुनः स्थापयति। नारदः सत्या पुनर्जन्म (हिमवान्–मेनायाः कन्या) प्रकाशयति; पुलस्त्यः तस्याः पुनर्विवाहं च उपसंहरति।
Adhyaya 6
Expansion of Creation through Dakṣa and Kaśyapa: Devas, Dānavas, Nāgas, Birds, and Cosmic Offices
भीष्मः देवानां दानवानां गन्धर्वाणां नागानां राक्षसानां च उत्पत्तिक्रमं यथाक्रमं श्रोतुमिच्छति। पुलस्त्यः प्राचीनं सृष्टिविधिं वर्णयति—सङ्कल्पदृष्टिस्पर्शमात्रेण प्रथमं प्रजाः प्रववृधिरे, ततः दक्षवंशादारभ्य मैथुनजननं प्रवृत्तम्। दक्षस्य पुत्रौ हर्यश्वाः शबलाश्वाश्च नारदोपदेशेन निवृत्ताः पुनर्न न प्रत्यागच्छन्; ततो दक्षः कन्याः ससर्ज, ताः धर्मकश्यपसोमादिभ्यः प्रददौ। धर्मपत्नीभ्यः विश्वेदेवाः साध्याः वसवश्च जाताः; वसूनां नामानि तेषां सन्ततयश्च निरूप्यन्ते। रुद्राः तेषां गणाश्च कथ्यन्ते। कश्यपस्य अदितिदितिदनुविनताकद्र्वाद्याः पत्न्यः, ताभ्यः आदित्याः दैत्यदानवाः, विनतावंशे गरुडादयः पक्षिणः, कद्रूवंशे प्रधाननागाः सर्पाश्च, अन्ये च भूतगणाः प्रादुर्भवन्ति—एवं मन्वन्तरचक्रे सृष्टेः प्रवाहः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 7
The Jyeṣṭha Full-Moon Vow, the Birth of the Maruts, and the Outline of Secondary Creation (Manvantaras)
भीष्मः पुलस्त्यं पप्रच्छ—दितेः जाताः मरुतः कथं देवानां प्रियाः अभवन् इति। पुलस्त्यः पुष्करे सरस्वत्याः तीरे दितेः तपः, वसिष्ठं प्रति तस्याः प्रश्नं च कथयति; वसिष्ठः ज्येष्ठपूर्णिमाव्रतं विधत्ते। तत्र कलशस्थापनं, श्वेतोपहाराः, ब्रह्मसावित्रीप्रतिमापूजनं, मन्त्रः, मासिकानुष्ठानं, अन्ते दानं च विस्तरेणोक्तम्; पापनाशः, ऐश्वर्यं, ब्रह्मसायुज्यं च फलम्। व्रतसमाप्तौ कश्यपः इन्द्रवधार्थं गर्भोत्पत्त्यर्थं कर्म करोति, गर्भिण्याः नियमांश्च उपदिशति। दितेः प्रमादं लब्ध्वा इन्द्रः गर्भं नवचत्वारिंशत् भागान् छित्त्वा, ब्रह्मणा ‘मरुतः’ इति नाम दत्तं, देवत्वं यज्ञभागाश्च प्रदत्ताः। अनन्तरं प्रातिसर्गे पृथोः लोकपालादीनां नियोजनं, मन्वन्तराणां तेषां ऋषीणां च संक्षेपेण निरूपणं क्रियते।
Adhyaya 8
Pṛthu’s Earth-Milking, the Etymology of ‘Pṛthivī,’ and the Vaivasvata (Solar) Genealogy
भीष्मः पृच्छति—राजानः कुतः ‘पार्थिवा’ इति कथ्यन्ते, पृथिव्याः नामानि च कथं जातानि इति। पुलस्त्यः वेनस्य पतनं वर्णयति; ततो वेनदेहात् प्रादुर्भूतः पृथुः—विष्णोः अंशावतारः—धर्मस्थापनार्थं पृथिवीं धेनुरूपिणीं अनुधावति। स पृथिवीं ‘दुग्ध्वा’ अन्नादि-समृद्धिं पुनरावर्तयति; विविधा जन्तवो देवाः ऋषयश्च स्वस्ववत्सैः स्वस्वपात्रैश्च पृथिवीतः भिन्नं भिन्नं ‘दुग्धं’ गृह्णन्तीति विस्तरेण कथ्यते। पृथोः आदर्शराज्ये भूमेः समतलीकरणं, प्रजाहिताय व्यवस्थापनं, धर्मस्य च प्रतिष्ठा वर्ण्यते; तस्मात् पृथोः सम्बन्धात् भूमिः ‘पृथिवी’ इति, राजानश्च ‘पार्थिवा’ इति प्रसिद्धिं यान्ति। अनन्तरं वंशपरम्परा प्रवर्तते—वैवस्वतस्य सन्ततिः, संज्ञा-छाययोः प्रसङ्गः, यमस्य शापः तथा धर्मराजपदप्राप्तिः। त्वष्टा सूर्यतेजः संहरति, तेन सूर्यस्य पादचित्रणं निषिद्धमिति प्रतिपाद्यते। शरवणे शिव-पार्वत्योः शासनकाले इलायाः लिङ्गपरिवर्तनं, बुध-पूरोः प्रसङ्गः, ततः विस्तीर्णा सौरवंशावली—इक्ष्वाकोः कीर्तिः, रघुवंशे रामस्य स्थानं च—समाप्यते।
Adhyaya 9
Genealogy of the Ancestors (Pitṛs) and the Procedure of Śrāddha
भीष्मः पितॄणां वंशक्रमं तथा श्राद्धदेवतारूपयोः रविसोमयोः स्वरूपं पप्रच्छ। पुलस्त्यः पितॄणां भेदान् तेषां लोकान् च निरूपयति—वैराजाः, सोमपथाः, बर्हिषदः, सोमपाः इति; ततः अच्चोदायाः पतनकथां, अमावास्यायाः पवित्रीकरणं, तथा सत्यवत्याः/अष्टकायाः व्यासस्य/बादरायणस्य च भविष्यत्सम्बन्धान् आख्यायिकाभिः समन्वयति। अनन्तरं श्राद्धविधिः विधिवत् प्रतिपाद्यते—नित्यं नैमित्तिकं काम्यं चेति प्रकाराः, ब्राह्मणानां योग्यताऽयोग्यता, दिशानियमः, प्राचीनावीतधारणं, पात्रविशेषतः रजतपात्रस्य प्रशंसा, हविर्दानं, मन्त्रपाठः/स्वाध्यायः, पिण्डविभागः, तथा कर्मोत्तरनियमाः। पर्वणि, सङ्क्रान्तौ, विषुवायनेषु, महालये च शुभाशुभकालविचारः कथ्यते। अन्ते शूद्राणामपि मन्त्ररहितं ‘साधारणश्राद्धं’ निर्दिश्यते, तेषां प्रधानधर्मत्वेन दानस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 10
The Greatness of the Ancestors: Ekoddiṣṭa Śrāddha, Āśauca Rules, and Sapiṇḍīkaraṇa
पुलस्त्यः भीष्मं प्रति एकोद्दिष्टश्राद्धस्य विधिं तथा आशौच-नियमांश्च निरूपयति। वर्णभेदेन, बान्धव-पर्यन्तेन च मृताशौचस्य कालो निर्दिश्यते, जाताशौचं च तेनैव तुल्यं कथ्यते। प्रेतशान्त्यर्थं द्वादशदिनानि पिण्डदानं, उदकस्थापनं, ब्राह्मणभोजनं च विधीयते, एकादशेऽहनि विशेषतो भोजनं निर्दिष्टम्। अनन्तरं संवत्सरानन्तरं सपिण्डीकरणसंस्कारः प्रतिपाद्यते—येन प्रेतः पितृगणेषु संमिलति। मन्त्र-गोत्र-संकल्पैः हव्यकव्ययोः पितॄन् प्रति गमनं कथ्यते। अयोग्यदानविशेषतः शय्यादानस्य दोषः, तस्य प्रायश्चित्तं चोक्तम्। अन्ते कौशिकपुत्राणां पुनर्जन्मपरम्परा ब्रह्मदत्ताख्योपाख्यानेन दर्श्यते—श्राद्धस्य महिमा योगसिद्धिं मोक्षं च जनयतीति।
Adhyaya 11
The Glory of Śrāddha at Sacred Fords and the Determination of the Kutapa Time
भीष्मः श्राद्धस्य यथाकालं तथा केषु तीर्थेषु महत्फलं भवतीति पप्रच्छ। पुलस्त्यः पुराणप्रसङ्गे भारतवर्षे पितृतृप्तिकराणि तीर्थानि निरूपयामास—पुष्करं नैमिषं कुरुक्षेत्रं गया तथा नद्याः संगमाः लिङ्गस्थानानि च; तत्र दानं होमः जपः श्राद्धं च कृतं अक्षयफलप्रदं भवतीति। अनन्तरं कालविधानं प्रतिपादयति—अहः पञ्चदश मुहूर्तैर्विभज्यते; सायाह्ने ‘राक्षसी’ काले श्राद्धं न कर्तव्यम्। मध्याह्नोत्तरं अष्टमः मुहूर्तः ‘कुटपः’ इति ख्यातः, स श्राद्धकर्मणि विशेषतः प्रशस्यते। सत्यं दया दमः शमः इत्यादीनि ‘अन्तस्तीरथानि’ अपि स्तूयन्ते; विशेषतः गया श्राद्धेन मोक्षप्रदा इति निर्णीयते।
Adhyaya 12
Origin of the Lunar Dynasty: Soma’s Rise, the Tārā Abduction War, Budha–Purūravas Genealogy, and Kārtavīrya Arjuna
भीष्मः पृष्टवान्—सोमवंशः कथं प्रववृते, तस्मिन् के के प्रसिद्धा नृपाः अभवन् इति। पुलस्त्यः आत्रेः तपः वर्णयति, तस्मात् सोमस्य (चन्द्रस्य) आविर्भावं, तस्य तेजः, ओषधीनां प्रभुत्वं, देवैः सह विधिवत् अभिषेकं च; दिव्यनियोजनेन राजसूयस्य आयोजनं च कथयति। सोमः बृहस्पतेः भार्यां तारां जहार; ततो महाविप्लवकारी देवासुरसङ्ग्रामः शिवेन सह प्रवृत्तः, यावत् ब्रह्मा मध्ये प्रविश्य सोमं तारां प्रत्यर्पयामास। तारायां बुधः जातः; स बुधात् पुरूरवाः, तस्य राज्यं, उर्वश्याः सह सम्बन्धः, ततः प्रवृत्ता वंशपरम्परा च संक्षेपेण निरूप्यते। अनन्तरं यदुपूरुवंशादि शाखाः प्रदर्श्यन्ते, अन्ते सहस्रबाहोः हैहयस्य कार्तवीर्यार्जुनस्य महिमा वर्ण्यते—वरदानानि, दिग्विजयः, सङ्घर्षः, शापः; तथा तस्य जन्मकथाश्रवणपाठयोः फलश्रुतिः प्रशंस्यते।
Adhyaya 13
Kroṣṭu–Yādava Lineages, the Syamantaka Jewel, Krishna’s Birth Context, and the Māyāmoha Account
अध्यायेऽस्मिन् पुरस्त्यवचनप्रसङ्गे वंशानुक्रमण्या क्रोष्टोः प्रवृत्ता सत्त्वत-वृष्ण्यन्धक-यादवपरम्परा निरूप्यते। यज्ञदानब्राह्मणपूजनैः राज्ञां धर्माधिकारः प्रतिष्ठाप्यते, तथा कुलकीर्तिः सत्कर्मभिः संवर्ध्यते इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं स्यमन्तकमणिकथासङ्ग्रहः प्रवर्तते—प्रसेनस्य निधनं, सत्राजितः, जाम्बवान्, गोविन्दस्य (कृष्णस्य) पराक्रमः च। तत्र श्रीकृष्णस्य निर्दोषत्वं, धर्मसंयमः, लोकापवादनिवारणं च प्रकाश्यते। पश्चादवतारतत्त्वं विस्तरेणोच्यते—भृगुशापप्रसङ्गेन देवासुरसंघर्षे च निमित्ते विष्णोर्मनुष्येषु जन्म किमर्थं भवति इति। अन्ते मायामोहाख्यानं दर्शयति यथा दैत्यविमोहनार्थं हरिणा मोहधर्माः प्रवर्तिताः; मतभेदोऽपि दैवप्रविधानरूपः इति निष्कर्षः।
Adhyaya 14
Rudra’s Removal of Brahmahatyā; Kapālamocana and Avimukta Māhātmya; Origins of Nara and Karṇa (link to Arjuna/Karna query)
भीष्मस्य प्रश्नेन अर्जुनस्य ‘त्रयः पितरः’ इति जन्मवृत्तान्तः तथा कर्णस्य कानिन-सूतभावश्च कथ्यते। पुलस्त्यः सर्गादौ ब्रह्मणः क्रोधात् स्वेदसम्भवः कुण्डली नाम योद्धा उत्पन्न इति वर्णयति; स रुद्रं प्रति उग्रः, तदा विष्णोः हुंकारेण मोहं प्राप्य शान्तिं नयति। ततः कपालपात्र-भिक्षाटनप्रसङ्गे नरः प्रादुर्भवति, नारायणेन सह युगलरूपेण; स्वेदज-रक्तजयोः दीर्घः संग्रामः द्वापर-कलिसन्धौ भविष्यतीति स्थगितः। अनन्तरं ब्रह्मणः पञ्चमुखतेजः प्रसङ्गे रुद्रेण पञ्चमशिरश्छेदनं कृतं, तस्मात् ब्रह्महत्या उत्पन्ना, रुद्रः कापालिकव्रतेन बद्धः। विष्णुः भस्म-अस्थिचिह्नधारणं प्रायश्चित्तं च उपदिशति; रुद्रः भ्रमन् अविमुक्तं वाराणसीं प्रति नीयते, यत्र कपालमोचनतीर्थे स्नानेन कपालं पतति। तत्र स्नान-दाने-होमे-श्राद्धे च कृतं पुण्यं मोक्षसंबद्धं फलमिति माहात्म्यं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 15
Puṣkara Mahatmya: Brahmā’s Lotus-Tīrtha, Sacrifice, Initiation, and Kṣetra-Dharma
भीष्मः ब्रह्मणः काशीं प्रति गमनस्य कारणं, विष्णोः शङ्करस्य च कृत्यानि, तथा यज्ञस्य तत्त्वं च पप्रच्छ। पुलस्त्यः कथयति—विष्णोर्नाभिजात-पद्मसम्बन्धेन आद्यं तीर्थं पुष्करं प्रादुर्भूतम्; ब्रह्मा यज्ञार्थं स्वधाम्नः अवतीर्य रम्ये वने वृक्षान् देवतांश्च अनुगृह्य तं देशं परमं क्षेत्रं कृत्वा प्रतिष्ठापयामास। तदा भूमौ पतितस्य पद्मस्य महाघातेन लोकाः कम्पिताः; देवाः विष्णुं पप्रच्छुः, स च ब्रह्मकर्मणः रहस्यं निवेद्य तत्र पूजां कर्तुं तान् प्रेरयामास। अनन्तरं अध्यायः विधि-तत्त्वं विस्तरेण प्रकाशयति—ब्राह्मीदीक्षा, ब्रह्मस्नानं, यज्ञप्रयोगः, ब्रह्मस्तुतिः, असुर-वज्रनाभवधः, पुष्करस्य उपतीर्थ-निरूपणं (ज्येष्ठं वैष्णवं कनिष्ठं च) इति। तथा क्षेत्रधर्मः प्रतिपाद्यते—भक्तेः भेदाः (मानसी वाचिकी कायिकी; लौकिकी वैदिकी अध्यात्मिकी), साङ्ख्य-योगसमन्विता भक्ति, आश्रमाचारः च; येन ब्रह्मलोकप्राप्तिः, अन्ते मोक्षश्च सिध्यति।
Adhyaya 16
Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Kokāmukha Tīrtha, Varāha’s Aid, and the Arrival of Gāyatrī
अस्याध्याये भीष्मः पुष्करतीर्थस्य उत्पत्तिं ब्रह्मणो यज्ञस्य च सम्यग्वृत्तान्तं पृच्छति—ऋत्विजः, भागविभागः, द्रव्याणि, वेदिः, दक्षिणा इति। पुलस्त्यः प्रश्नभारं स्वीकृत्य कथयति यथा यज्ञ एव सृष्टेः आधारः—अग्नयः, वेदाः, ओषध्यः, प्रजाः, कालपरिमाणानि च तस्मात् प्रवर्तन्ते। विष्णुः वराहरूपेण कोकामुखतीर्थसम्बद्धः प्रादुर्भूय ब्रह्मयज्ञस्य रक्षणं प्रतिजानाति; ततो देवाः, ऋषयः, भूतगणाश्च समागच्छन्ति, जगति प्रशान्तिः प्रवर्तते। ऋत्विजो नियुक्ताः—भृगुः होताऽभवत्, पुलस्त्यः अध्वर्युः, मरीचिरुद्गाता, नारदः ब्रह्मा। सावित्री विलम्बमाना नोपैति; तदा ब्रह्मा इन्द्रं आज्ञापयति यत् अन्यां भार्यां आनयेत्। इन्द्रः अभीरगोपिकां कन्यां प्राप्य, सा पश्चात् गायत्रीति प्रसिद्धा, तां ब्रह्मा गान्धर्वविधिना परिणीय सहस्रयुगपर्यन्तं यज्ञं प्रवर्तयितुं प्रवृत्तः।
Adhyaya 17
Puṣkara Sacrifice: Gāyatrī’s Marriage, Sāvitrī’s Wrath, Rudra’s Test, and the Tīrtha-Māhātmya
भीष्मः पृष्टवान्—ब्रह्मणः पुष्करे महायज्ञे अद्भुतं वृत्तान्तं विस्तरेण कथ्यताम्, रुद्रस्य किम् आसीत् कार्यं, विष्णोः कः पक्षः, गायत्र्या आभीरैश्च किं कृतम् इति। पुलस्त्यः कथयति—आभीर्याः कन्यायाः गायत्र्याः ब्रह्मणा सह विवाहः कृतः, यज्ञस्य पूर्णतायै; विष्णुः शोकाकुलान् आभीरान् आश्वास्य, परं काले स्वलीलावतारान् सूचयति। ततः कपालधारी रुद्रः आगत्य निन्दितोऽपि, वेदिकेषु हविषु कपालस्यावश्यकतां प्रदर्शयन् स्वभागं यज्ञे गृह्णाति। अनन्तरं सावित्री समागत्य ब्रह्माणं याजकांश्च गर्हयति; ब्रह्मणः अल्पपूज्यत्वं, इन्द्रस्यापि दोषं, तथा विष्णोः अवतारेषु भाविशोकं च शापरूपेण निर्दिशति। अथ तीर्थमाहात्म्यं प्रवर्तते—पुष्करस्य परमश्रेष्ठता, देवी-नाम्नां तीर्थानुसारं कीर्तनम्, स्नान-दाने-जपे (विशेषतः गायत्रीजपे) महाफलम्, कार्त्तिके रथयात्रा-फलश्रुतिः च। अन्ते रुद्रेण गायत्र्याः स्तुतिः कृताऽऽसीत्, सा च प्रसन्ना वरान् ददौ।
Adhyaya 18
Brahmā’s Puṣkara Sacrifice and the Manifestation of Sarasvatī (with Tīrtha-Merit Teachings)
अध्यायेऽस्मिन् भीष्मः गायत्र्याः दीक्षाविषये विस्मयं प्रकटयति; ततः पुलस्त्यः कृतयुगे ब्रह्मणः आद्यं पुष्करयज्ञं वर्णयति। तत्र महती दिव्यसभा—ऋषयः, आदित्याः, रुद्राः, वसवः, मरुतः, नागाः, गन्धर्वाः, अप्सरसश्च—समागताः; पुष्करं विश्वयज्ञमण्डप इव प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं तीर्थतत्त्वं प्रतिपाद्यते—पुष्करे सरस्वत्याः पञ्चधारा-प्रादुर्भावः (सुप्रभादिनामभिः), स्नान-दाना-श्राद्धानां महिमा, विशेषतः ज्येष्ठपुष्करे/ज्येष्ठकुण्डे फलविशेषः, प्रदक्षिणा-तर्पण-नैवेद्यादिविधयश्च। मध्ये मङ्कणकाख्यानं, यत्र रुद्रः तपः संरक्ष्य वरं ददाति। पुनश्च ब्रह्मदुहिता सरस्वती वडवाग्निं पश्चिमसमुद्रे स्थापयितुं वहति; तत्र गङ्गया सह संवादः कथ्यते, विष्णोः आश्वासनं च स्मर्यते। अन्ते “नन्दा” नामोपाख्यानस्य बीजं निपतति—व्रत-सत्य-धर्मः तथा मातृभक्तेः आदर्शः सूच्यते।
Adhyaya 19
The Greatness of Puṣkara: Tripuṣkara Pilgrimage, Sacred Geography, and the Doctrine of Self-Restraint
भीष्मस्य प्रश्नेन पुष्करकेन्द्रितं तीर्थविचारं प्रवर्तते—ऋषिभिः तीर्थानां विभागः कथं कृतः, केन केन प्रमुखस्थानानि प्रतिष्ठापितानि, त्रिपुष्करयात्रा च कथं विधेयेत्यादि। पुलस्त्यः प्रथमं यात्रायाः आन्तरयोग्यतां निर्दिशति—दमनं, सत्यं, समता, दानग्रहणवर्जनं च; एतेषु स्थितः एव तीर्थफलभाग् इति। ततः पुष्करस्य पावनभूगोलं वर्णयति—विष्णोः पादचिह्नानि, नागैः प्रतिष्ठितं पञ्चतीर्थं, तीर्थपरिमाणं, चैत्रे स्नानकालविधानं, कार्तिके विशेषप्रभावश्च। श्राद्ध-तर्पण-ब्राह्मणभोजन-ताम्रपात्रोदकदानादीनां महिमानं कथयन्, दधीचेः अस्थिदानं येन वज्रनिर्माणं जातं, इन्द्रस्य वृत्रवधश्च; कालेयदानवानां निशाचरहिंसा; विष्णोः उपदेशेन अगस्त्यस्य समुद्रपानं, देवैः दैत्यविनाशश्च; ब्रह्मणा पुष्करस्य सर्वोत्तमताप्रतिपादनं, अगस्त्याश्रमस्य प्रधानत्वं च—एतानि पुराणप्रसिद्धानि आख्यानानि समन्वयति। अन्ते दमनधर्मस्य विस्तीर्णोपदेशः—लोभः, अयुक्तराजदानग्रहणं, क्रोधश्च निन्द्याः; नीतिविजयः एव तीर्थस्य परमं फलम् इति निश्चयेन प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 20
Vrata–Dāna Compendium at Puṣkara: Puṣpavāhana’s Account and the Ṣaṣṭhī-vrata Purification Rite
अस्मिन्नध्याये भीष्मस्य प्रश्नान् प्रति पुलस्त्यः पुष्करे व्रतदानमहात्म्यं विस्तरेण कथयति। ब्रह्मणा दत्तं सुवर्णपद्मयुक्तं रथं लब्धवान् राजा पुष्पवाहनः, तस्य कारणकथा च—तपसा, धर्मपरिवर्तनेन, पुष्कर-लवणाचलयोः विष्णुपूजनप्रभावेन—प्रचेतसा सह संवादरूपेण निरूप्यते; मध्ये द्वादशीव्रतदानसम्बद्धा शिकारीदम्पत्याः अनङ्गवतीवेश्यासह नीतिकथा अपि उपन्यस्यते। ततः व्रतानां नामानि, नियमाः (एकभक्त-नक्त-प्रायाः, द्वादशीचक्राणि, चातुर्मास्यनियमाश्च) तथा दानविधानानि (गोदानं, सुवर्णपद्मदानं, त्रिशूल-शङ्खदानं, तिलधेनुदानं, गृह-शय्यादानादि) सङ्गृह्य, तेषां फलानि विष्णुलोक-रुद्रलोक-इन्द्रलोक-वरुणलोक-सरस्वतीलोक-ब्रह्मलोकादिषु निर्दिश्यन्ते; वायोः तीर्थगणनाप्रमाणं च उद्धृतम्। अन्ते षष्ठीव्रतस्य शुद्धिक्रमः प्रवर्तते—स्नानं, गङ्गावाहनम्, मृत्तिकामन्त्राः, देवर्षिपितृतर्पणक्रमः, सूर्याय अर्घ्यदानं, गृह्यपूजा, ब्राह्मणभोजनं च—इति।
Adhyaya 21
Viśokā Dvādaśī Vow, Guḍa-Dhenū (Jaggery-Cow) Gift, and Śaila-Dāna (Mountain-Charity) Rites
अध्यायेऽस्मिन् तेजस्विनो धर्मपरायणस्य राज्ञः सह भानुमत्या महिष्याः प्रशंसा क्रियते। ततो वसिष्ठेन राज्ञे पूर्वजन्मकथां निवेद्यते—लीलावत्याः शिवभक्तिसम्बन्धे दानप्रतिग्रहत्यागः तथा भक्तिः परिपक्वा भूत्वा इह जन्मनि राज्यसमृद्धिं यशश्च जनयति इति। अनन्तरं विधिरूपेण धर्मोपदेशः प्रवर्तते—आश्वयुजे विषोकाद्वादशीव्रतं, उपवासः, लक्ष्मी–विष्णुपूजनं, रात्रिजागरणं, वेदिकानिर्माणं, तथा समापनकाले शय्यादानं गुडधेनूदानं च निर्दिश्यते। ततः ‘दशधेनवः’ पापक्षयकर्यः क्रमशः प्रतिपाद्यन्ते, तथा शैलदानविधिः विस्तरेण—धान्यलवणगुडहिरण्यतिलकर्पासघृतरत्नरजतशर्कराशैलानां प्रमाणानि, रूपकल्पना, लोकपालस्थापनं, मन्त्राः, फलश्रुतयश्च। अन्ते सूर्यसप्तमीव्रतानि—कल्याणा, विषोका, फला, शर्करा, कमला, मन्दारा, शुभा—उपदिश्यन्ते; शोकनाशः, आरोग्यं, ऐश्वर्यं, मोक्षश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 22
Agastya Arghya Rite and the Gaurī & Sārasvata Vows (with Origin Narratives and Merit Statements)
अध्यायेऽस्मिन् सप्त दिव्यलोकान् निर्दिश्य ऐश्वर्य-सौन्दर्य-दीर्घायुः-आरोग्यादीनां विषयाः प्रष्टव्याः भवन्ति। पुलस्त्यः दैत्यदानवानां समुद्रे शरणगमनं, तेषां निवारणाय शक्रेण वह्नि-वाय्वोः समुद्रशोषणार्थं नियोजनं, लोकक्षयभयात् तयोः प्रतिषेधं च वर्णयति; ततोऽभिशापेन देहधारणं, मित्रावरुणयोः कुम्भसम्भवपरम्परया वसिष्ठागस्त्ययोर्जन्मकथां च प्रपञ्चयति। अनन्तरं अगस्त्येन समुद्रपानं कृत्वा देवसंकटस्य शमनं कथ्यते। प्रातःकाले श्वेतद्रव्यैः शुद्ध्या सह अगस्त्यार्घ्यविधिः, दान-नियमाश्च निर्दिश्यन्ते; तस्य फलानि क्रमशः सप्तलोकप्राप्तिपर्यन्तानि, विष्णोः पदप्राप्तिश्च प्रतिपाद्यते। ततः देवीपूजा-प्रधानोऽनन्ततृतीयाव्रतविधिः—न्याससदृशैः नमस्कारैः, पद्ममण्डले देवीनां प्रतिष्ठापनैः, मासानुसारपुष्पविधानैः, गुरुपूजन-गुरुसेवायाः कठोरनियमैश्च—विस्तरेणोक्तः। तृतीयभागे माघतृतीयायां रसकल्याणिनीव्रतं, मासिकवर्जनानि दानानि च निर्दिष्टानि। अन्ते सारस्वतव्रतं मधुरवाक्-प्रज्ञा-कीर्ति-दीर्घायुःप्रदं निरूप्य, ब्रह्मलोकप्राप्तिफलश्रुत्या समाप्यते।
Adhyaya 23
The Bhīma-Dvādaśī (Kalyāṇinī) Vow and the Anangadāna-Vrata (with a Courtesan-Conduct Discourse)
अध्यायेऽस्मिन् भीष्मः रुद्रोपदिष्टान् वैष्णवधर्मान् तेषां फलानि च पप्रच्छ। पुलस्त्यः पूर्वकल्पवृत्तान्तं निवेदयति—ब्रह्मा शिवं पृच्छति, अल्पतपसा कथं आरोग्यं श्रीः मोक्षश्च सिध्येत; शिवः वराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे द्वारकायां कृष्णकाले एतदुपदेशं स्थापयति। ततः बहुषु तिथिषु उपवासासमर्थानां कृते सुलभं ‘भीमद्वादशी/कल्याणिनी’ व्रतम् उपदिश्यते। माघशुक्लदशम्यां सिद्ध्यर्थं संकल्पः, एकादश्यां उपवासो रात्रौ जागरणं, द्वादश्यां विष्णुपूजा होमश्च; जलधारानिरन्तरसेवा, महादानानि च—विशेषतः त्रयोदशगवां शय्यादानादीनि—विधीयन्ते। अनन्तरं कथान्तरं प्रवर्तते—कृष्णस्य अपहृतानां स्त्रीणां दुःखं धर्मप्रश्नश्च। तत्र दाल्भ्यऋषिः गणिकानां आचारधर्मं निरूप्य स्त्रीणां ‘अनङ्गदान-व्रतं’ प्रकाशयति, यत्र कामः नियमितभक्त्या पुण्यरूपेण परिणम्यते।
Adhyaya 24
The Aśūnyaśayanā Vow (Unempty Bed) and the Aṅgāraka Caturthī Observance
ब्रह्मा शङ्करं पप्रच्छ—येन साधनेन शोकव्याधिभयदुःखादीनि निवर्तन्ते, सर्वकामाश्च सिद्ध्यन्ति। तदा ईश्वरः ‘अशून्यशयना-व्रतम्’ उपदिदेश—श्रावणकृष्णद्वितीयायां कर्तव्यम्, यदा क्षीरसागरे लक्ष्म्या सह केशवो निवसतीति श्रूयते। तत्र विधिपूर्वकं केशवस्य पूजनं, गृहसंरक्षणार्थं प्रार्थनाः (दाम्पत्यस्य अविच्छेदः, अग्निदेवतादीनां संरक्षणं), गीतवाद्यं वा तदभावे घण्टानादः, उपवास-नियमाश्च निर्दिष्टाः। व्रतस्य प्रधानं दानं—सुशोभितं शयनं सपरिच्छदं योग्याय वैष्णवगृहस्थब्राह्मणदम्पत्यै समर्पयेत्; तेन सौभाग्य-आरोग्य-शान्तयः सिध्यन्ति। अनन्तरं कथान्तरं निवेश्यते—भृगुवंशजः भार्गवः विरोचनं प्रति अङ्गारकचतुर्थी-विधानं कथयति; मङ्गलवारचतुर्थ्यां भौमदेवस्य पूजनं, द्रव्योपकरणविशेषाः, तथा रूप-बल-समृद्धि-दीर्घस्वर्गफलप्राप्तिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 25
The Āditya-Śayana (Ravi-Śayana) Vow: Night-Meal Discipline, Nakṣatra Limb-Worship, and the Unity of Sūrya and Śiva
भीष्मः पृच्छति—रोगाद् अशक्तत्वाद् वा ये उपवासं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तेषां कः व्रतविधिः? पुलस्त्य उवाच—आदित्यशयनं (रविशयनं) नाम महाव्रतं, तत्र रात्रौ भोजनं कृत्वा नियमपालनं शास्त्रसम्मतं; तथा शङ्करस्य यथाविधि पूजनं सहकारि। अस्मिन् अध्याये ‘सार्वकामिकी’ इति शुभकालः निर्दिश्यते—रविवासरः, सप्तमी, हस्तनक्षत्रं, सूर्यसङ्क्रान्तिश्च यदा संयोगं यान्ति। उमामहेश्वरस्य सूर्यनामभिः पूजनं, सूर्यस्यैव तथा शिवलिङ्गस्यापि पूजनं भवतीति तत्त्वं प्रतिपाद्यते; उमापतौ रवौ च भेदो नास्तीति एकत्वबोधः। नक्षत्राणां अङ्गेषु न्यासवत् विन्यासः कृत्वा अङ्गपूजा, ततः आहारनियमाः, दानं, विशेषदानेषु सुवर्णपद्मं, शय्या, रत्नालङ्कृतधेनुदानं च वर्ण्यते। अन्ते प्रार्थनाः, गोपनीयता-अधिकारनियमाः, तथा कपटवर्जनादि नीत्युपदेशाश्च कथ्यन्ते।
Adhyaya 26
The Rohiṇī–Candra Śayana Vow (Lunar Bed-Vow with Rohiṇī)
भीष्मः दीर्घायुः आरोग्यं सौन्दर्यं सत्कुलजन्म वंशवृद्धिं च पुनःपुनः ददाति यद् व्रतम्, तस्य सम्यगनुष्ठानं पप्रच्छ। पुलस्त्यः तं प्रशंसन् पुराणगुह्यं ‘रोहिणी–चन्द्रशयन’ नाम व्रतम् अवदत्। सोमवारे शुक्लपक्षे पूर्णिमायां, रोहिणीनक्षत्रादि योगे, शुद्धिं कृत्वा सर्षपयुक्तपञ्चगव्येन स्नानं, मन्त्रजपं च विधीयते; ततः चन्द्रनामभिः सोमस्वरूपं नारायणं पूजयेत्। अङ्गन्यासवत् स्तोत्रक्रमेण देवाङ्गानि विशिष्टैर्नामभिः समर्च्य, रोहिणीं लक्ष्मीस्वरूपां चन्द्रपत्नीं च पूजयेत्। हविष्यान्नं, मांसवर्जनं, पवित्रकथाश्रवणं, मासे मासे पुष्पनियमाः, एवं संवत्सरपर्यन्तं व्रतचर्या निर्दिष्टा। अन्ते शय्यादानं, चन्द्ररोहिण्योः सुवर्णप्रतिमे, मुक्तादानं, क्षीरकलशस्थापनं, गोदानं च कर्तव्यम्। फलश्रुतौ चन्द्रलोके महद्राज्यं, तस्मात् दुर्निवर्तनं, स्त्रीणां भक्तशूद्राणां च अधिकारः, तथा पाठश्रवणयोः विष्णुलोके मानप्राप्तिः कथ्यते।
Adhyaya 27
The Procedure for the Consecration of a Pond
भीष्मः सरोवर-तडागादीनां प्रतिष्ठा-विधिं सम्यक् पृच्छति—ऋत्विजां लक्षणं, वेदी-मण्डप-रचना, दक्षिणा, काल-निर्णयः, यजमान-नेतृत्वं च। पुलस्त्यः शुक्लपक्षे उत्तरायणकाले शुभे मुहूर्ते भूमेः शुद्धिं कृत्वा चतुरश्रां वेदीं चतुर्मुखं मण्डपं च, परितः कूपान् काष्ठ-स्तम्भांश्च स्थापयितुं विधत्ते। वेदविदो ब्राह्मणाः होतृ-प्रभृतयः, द्वारपालाः, पाठकाः नियुक्ताः; कलशाः साधनानि च संस्थाप्य लघु-यूपोऽपि प्रतिष्ठाप्यते। यजमानः शुद्धिं कृत्वा रात्रौ पूर्वकर्माणि, मण्डल-लेखनं, वरुण-प्रधान-न्यासं, देवता-स्थापनं, अधिवासनं च करोति; ततः बहुदिनं होमः ऋग्यजुःसामाथर्व-विशेषज्ञैः सूक्त-जप-गानैः क्रियते। अन्ते भूषण-शय्या-पात्र-गोदान-भोजनादि महादानं विधीयते। सर्वर्तुषु जल-रक्षणं महाश्रौतयाग-सदृशं फलदं, स्वर्ग-प्रदं, अन्ते विष्णुलोक-प्राप्ति-हेतुः इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 28
Rite of Tree Consecration and the Merit of Planting Sacred Trees
भीष्मः वृक्षारोपण-प्रतिष्ठायाः सम्यक् पूर्णं विधिं पप्रच्छ। पुलस्त्यः तस्मै क्रमबद्धं विधानं कथयति—याज्ञिकसामग्री-संभारः, ब्राह्मणपूजनं, वृक्षालङ्कारः, नैवेद्य-धूप-दीपोपहार-व्यवस्था, धान्यपूर्णकलश-स्थापनं, लोकपालपूजनं, अधिवासः, वेदमन्त्रैः अभिषेकः तथा वरुणसम्बद्धैः जलकर्मभिः शुद्धिः; ततः होमः, दक्षिणा, चतुर्थदिने महोत्सवश्च। अनन्तरं फलश्रुतिः—अस्य श्रवण-पठनयोः महत् पुण्यं, स्वर्गप्राप्तिः, मोक्षाभिमुखं फलम्; अपुत्रस्य च वृक्षाः पुत्रत्व-प्रतीकाः इति प्रतिपाद्यते। अश्वत्थ-पलाश-खदिर-निम्बादि-वृक्षेषु जातिविशेषफलानि, देवतानिवास-सम्बन्धाश्च निर्दिश्यन्ते; नामानिर्दिष्टोऽपि रोपितो वृक्षः पुण्यदः इति निष्कर्षः।
Adhyaya 29
The Vow of the Bed of Good Fortune (Saubhāgya-śayana) and the Saubhāgyāṣṭaka
पुलस्त्यः भीष्मं प्रति सौभाग्य-शयनं नाम व्रतमुपदिशति, यत् सर्वकामफलप्रदं कथ्यते। अस्मिन्नध्याये पुराकथानकं निबद्धम्—प्रलयाग्नौ जगति दह्यमाने सौभाग्यं समागत्य विष्णोर्वक्षसि न्यवसत्; पश्चात् स्पर्धादिभिर्निमित्तैः तद् विसृष्टं, दक्षः पपौ, तेन स सौन्दर्यसम्पन्नोऽभवत्, शेषं चाष्टधा विभज्य शुभद्रव्यसमूहः ‘सौभाग्याष्टक’ इति प्रसिद्धः। दक्षात् सती/ललिता जाता, या भोगमोक्षप्रदा इति स्तूयते। भीष्मेण पूजाविधिः पृष्टः; पुलस्त्यः वसन्तकाले तृतीय्यां स्नानपूर्वकं शिव-गौरीपूजनं, नैवेद्याद्यर्पणं, अङ्गन्यासवत् क्रमशः नमस्कारान्, तथा सौभाग्याष्टकपाठं निर्दिशति। संवत्सरपर्यन्तं मासानुसारं आहार-नियम-भेदाः, अन्ते दानविशेषाः—विशेषतः शय्यादानं, सुवर्णप्रतिमादानं, गोवृषदानं च—उक्ताः। अस्य व्रतस्य फलानि दाम्पत्यसौख्यं, ऐश्वर्यं, कीर्तिः, स्वर्गलाभः, तथा मोक्षाभिमुखी सिद्धिरिति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 30
The Manifestation of Viṣṇu’s Footprints: Vāmana–Trivikrama, Bāṣkali’s Subjugation, and the Rise of Viṣṇupadī (Gaṅgā)
अध्यायेऽस्मिन् पुष्करस्य ‘पदचिह्नमार्गः’ कुतः पवित्र इति कारणं कथ्यते—स एव त्रिविक्रमस्य विष्णोः पार्थिवः पदन्यासः। कृतयुगे दानवराजो बाष्कलिः त्रैलोक्यं जित्वा वैदिककर्माणि विघ्नयति; तदा इन्द्रादयः देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा समाधिं प्रविश्य वासुदेवं स्तौति; विष्णुः प्रादुर्भूय वामनरूपेणोपायं वदति—भूमेस्त्रिपददानं याचिष्ये इति। बाष्कलेः पुरी, दानशीलता, दातृराजधर्मश्च वर्ण्यते। शुक्राचार्यः दानं न कर्तव्यमिति निवारयति, पुरोधा च ‘दानं सृष्टेः परिमाणं नातिक्रामति’ इत्यादि मर्यादां दर्शयति; तथापि बाष्कलिः सत्यप्रतिज्ञः दानं दातुं निश्चिनोति। ततः वामनः त्रिविक्रमत्वेन विराजते—एकेन पदेन भूरलोकं, द्वितीयेन दिवं, तृतीयेन महत्स्थानं व्याप्नोति। अङ्गुष्ठाग्रनखक्षतेन वैष्णवी विष्णुपदी गङ्गा प्रादुर्भवति। अन्ते तीर्थफलम्—विष्णोः पदचिह्नदर्शन-स्नानाभ्यां महापुण्यं, पापक्षयः, विष्णुलोकप्राप्तिश्च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 31
The Account and Merit of Śivadūtī (with the Nāga-tīrtha at Puṣkara)
भीष्मः पुलस्त्यं पप्रच्छ—पुष्करे बाष्कलेः बन्धनकारणं, बलौ विष्णोर्वामनत्रिविक्रमपदविक्षेपः, नागतीर्थस्य पिशाचानां चोत्पत्तिः, तथा शिवदूत्याः प्रादुर्भावः किमिति। पुलस्त्यः तदेतत् कारणकथां प्रवर्तयामास। ततः नागसंकटं प्रवृत्तम्—नागाः प्रजाः पीडयन्ति, प्रजाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा नागान् शशाप—गरुडभक्षणं जनमेजयस्य सर्पसत्रं च भविष्यतीति; तथापि संधिं कृत्वा पाताललोकान् तेषां निवासाय नियोजयामास। नागाः पुष्करं प्राप्य शरणं याचन्ते; तत्र जलोत्पत्त्या नागकुण्डं/नागतीर्थं जातम्। श्रावणपञ्चम्यां स्नान-श्राद्धयोः फलम्, तथा आहारनियमाः कथिताः। अनन्तरं असुरयुद्धे (रुरोः प्रसङ्गे) देवी रौद्री कालरात्रिः/चामुण्डा शिवदूतीरूपेण प्रादुरभवत्, मातृगणैः सह देवान् रक्षति। रुद्रेण सह ‘अन्नदान’धर्मे विवादः, दानस्य शुद्धिः, याचकस्य मर्यादा च निरूप्यते। अन्ते स्तोत्रं वरदानं च, तथा श्रवण-पठन-लेखनादिभिः रक्षणं, ऐश्वर्यं, मोक्षश्च इति फलश्रुतिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 32
The Tale of the Five Pretas and the Glory of Puṣkara & the Eastern Sarasvatī
भीष्मः पुलस्त्यं पप्रच्छ—प्रीतभावः कथं जायते, कथं च निवर्तते इति। पुलस्त्यः दृष्टान्तं कथयति—नियमवान् ब्राह्मणतीर्थयात्री पञ्च भीषणान् प्रेतान् ददर्श। ते स्वकर्मदोषान्, पापरूपाणि नामानि, तथा यत्र गृहे शौचधर्मौ परित्यज्येते तत्र लभ्यमानं दूषितं भक्ष्यं च निवेदयन्ति। ब्राह्मणः तान् उपदिशति—कृच्छ्रचन्द्रायणादिव्रतानि, अग्निधारणम्, समत्वम्, अतिथिगुरुपूजनम्, श्राद्धकाले यथाविधि क्रिया, दानम्, गोतीर्थपूजा च। ततः प्रेतत्वहेतून् स्पष्टयति—बान्धवत्यागः, महापातकानि, अशुचिसम्बन्धेनान्नसेवनम्, विश्वासघातः, नास्तिक्येन दक्षिणागोपनं च। अनन्तरं पुष्करमाहात्म्यं प्रवर्तते—कार्तिके विशेषयोगाः, आवाहनमन्त्राः, सरस्वत्याः प्राची-रूपप्रादुर्भावः, स्नानदानपिण्डतर्पणानां महाफलप्राप्तिः। देवप्रशंसया सह शुद्धावट-आदितीर्थादीनां प्राचीनतीर्थानां प्रतिष्ठा च निरूप्यते।
Adhyaya 33
Mārkaṇḍeya’s Birth and Boon; Puṣkara’s Glory; Rāma’s Śrāddha; Refuge-Hymn to Śiva
भीष्मः पृष्टवान्—कथं रामः पुष्करे मार्कण्डेयेनोपदिष्टः, तयोः समागमश्च कथं जातः इति। पुलस्त्यः कथयति—मृकण्डोः पुत्रत्वेन मार्कण्डेयस्य जन्म, अल्पायुषः भविष्यवाणी च; ततोऽस्योपनयनं, सप्तर्षीणां प्रार्थना, ब्रह्मणः प्रसादेन ब्रह्मसमं दीर्घायुष्यं च लब्धम्। अनन्तरं पुष्कर-माहात्म्यं प्रवर्तते। रामः पुष्करं गत्वा अत्रिं मार्कण्डेयञ्च ददर्श; दशरथस्य श्राद्धं कुतपकाले विधिवत् अकरोत्, द्रव्य-नियम-कालविशेषैः सह। स्वप्न-दर्शनं पितृणां सन्निधिं च सूचयति, पितृ-तत्त्वं दृढीकरोति। मर्यादा-शैले रामः शिव-शरणागति-स्तोत्रं विस्तरेण जगौ। रुद्रः प्रसन्नः सन् वरान् दत्त्वा देवकार्य-साधनाय दिव्यं आदेशं ददौ; तीर्थ-पूजा, श्राद्ध-विधिः, अवतार-प्रयोजनं च एकत्र समन्वितम्।
Adhyaya 34
Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Ṛtvij System, Sāvitrī’s Reconciliation, Tīrtha-Catalogue, Śrāddha & Initiation Rites, and Vrata Fruits
भीष्मः पितामहस्य ब्रह्मणः पुष्करे कृतस्य प्राचीनयज्ञस्य कालं, ऋत्विजां व्यवस्थाṃ, दक्षिणां च पप्रच्छ। पुलस्त्यः पुष्करं यज्ञभूमिं निर्दिश्य षोडशऋत्विजां क्रमं वर्णयति, तेषु प्रमुखान् ऋषीन् देवान् च यथायोग्यं नियोजयति; अवभृथसमाप्तौ दिगादिलोकस्वरूपा महती दक्षिणा प्रदत्ता इति कथयति। ततः सावित्र्याः कोपेन यज्ञे विघ्नः समुत्पद्यते; केशवः दूतत्वेन गत्वा लक्ष्म्या सहाय्येन, शङ्कर-पार्वत्योः मध्यस्थतया च, सावित्रीं प्रसादयति। सावित्री पुनरागत्य गायत्र्या सह मेलं कृत्वा यज्ञस्य शान्तिं ददाति; रुद्रः वरान् दत्त्वा तीर्थनामानि च प्रकाशयति। अनन्तरं पुष्करमाहात्म्यं विस्तरेणोच्यते—तीर्थसेवनस्य आरोग्य-ऐश्वर्य-पापनाशफलानि, स्तोत्राणि, अष्टोत्तरशतधाम-देवतारूपाणां सूची, मण्डल-कलशविन्यासः, दीक्षाविधिसदृशाः क्रियाः, श्राद्धनियमाः, ग्रहशान्तिविधयश्च। उपसंहारे स्वेतराजस्य दृष्टान्तः प्रवर्तते—अन्नदाननिग्रहात् स्वर्गेऽपि क्षुधा तस्याभवत् इति।
Adhyaya 35
The Supremacy of Food-Charity and the Rāma–Śambūka Episode (Child Revived through Rājadharma)
अध्यायेऽस्मिन् पुराणप्रामाण्यं पुनः प्रतिपाद्य अन्नदानस्य महादानत्वं निरूप्यते—अन्नमेव सर्वदानानां श्रेष्ठं, येन देवेन्द्रस्यापि राज्यलक्ष्मीः स्थिरा भवतीति। ततः पुलस्त्यः अगस्त्यप्रोक्तं प्राचीनं वृत्तान्तं राघववंशे रामस्य विषये कथयति। रावणवधोत्तरकाले मुनयः समागत्यार्घ्य-सत्कारैः पूजिताः सन्तो गच्छन्ति, किञ्चित् कर्तव्यं शेषमित्येव सूचयन्तः। अनन्तरं रामः ब्राह्मणं मृतबालकं वहन्तं ददर्श; स ब्राह्मणः राज्ये धर्मविपर्यासं राजदोषं च कारणीकृत्य विलपति। नारदः युगधर्मं व्याचष्टे—राज्ये निषिद्धतपः प्रवर्तते चेत् तस्य पापभागो राज्ञोऽपि भवतीति। रामः अन्विष्य शम्बूकं शूद्रं घोरतपसि प्रवृत्तं दृष्ट्वा तं निहन्ति; देवाः स्तुवन्तो वरं ददुः। रामो ब्राह्मणपुत्रस्य जीवनदानं याचते, स च तत्क्षणादेव पुनर्जीवति।
Adhyaya 36
Rāma’s Meeting with Agastya: Gift-Ethics (Dāna) and the Tale of King Śveta
देवा दिव्यविमानैः प्रस्थिताः; ताननुगच्छन् काकुत्स्थो रामोऽगस्त्याश्रमं जगाम। सीतावृत्तान्तेन शूद्रवधदोषेण च शोकाकुलः स धर्मोपदेशं याचते। अगस्त्यः सस्नेहं तं सत्कृत्य विश्वकर्मनिर्मितं दिव्याभरणं ददौ; ततः प्रश्नो जायते—ब्राह्मणदत्तं दानं क्षत्रियेण ग्राह्यम् वा, के च दानविधयः प्रशस्ताः? अगस्त्यः पुरातनमाख्यानं कथयति—लोकपालांशसम्भवेन राजधर्मस्य प्रतिष्ठा, तथा दानातिथिधर्मयोः महत्त्वम्। विदर्भाधिपः श्वेतो ब्रह्मलोकं प्राप्तोऽपि स्वकालेऽतिथिसत्काराभावदोषात् क्षुधया पीड्यते; पितामहः ब्रह्मा तस्य तीव्रं प्रायश्चित्तं नियुङ्क्ते यावत् अगस्त्यागमनम्। अगस्त्यस्य प्रसादेन श्वेतो विमुक्तो भूत्वा दिव्याभरणं ददाति; एवं रजधर्मो दाननीतिश्च अतिथिधर्मश्च एकस्मिन् मोक्षोपायत्वेन संगच्छते।
Adhyaya 37
The Origin of the Daṇḍaka Forest and Rāma’s Dharma-Judgment (Vulture vs. Owl)
अध्यायेऽस्मिन् पुलस्त्यप्रश्नानन्तरं अगस्त्यः प्राचीनमाख्यानं कथयति। मनुना दण्डस्य—धर्म्यदण्डविधानस्य—उपदेशः कृतः; तस्मात् राजा दण्डः प्रववृते। स तु भार्गवीम् अरजां कामेनाभिभूय अधर्मं चकार; तदनन्तरं शुक्रः (उशनाः) क्रुद्धोऽभवत्। तस्य शापेन धूलिवृष्टिरिव महाविपत्तिः समभवत्; शतयोजनपर्यन्तं देशः शून्यीकृतः, दण्डकारण्यं च दण्डफलभूतं प्रसिद्धिं जगाम। अनन्तरं रामस्य प्रत्यक्षधर्मचर्या वर्ण्यते। सन्ध्योपासनानन्तरं गृध्र-उलूकयोर्विवादं स न्यायेन निर्णीय सभासु सत्यवचनस्य, वृद्धानां च धर्मोपदेशस्य महत्त्वं दर्शयति। तदा अशरीरिणी वाणी गृध्रस्य पूर्वकर्मकथां—गौतमशापेन ब्रह्मदत्तस्य पतनं—प्रकाशयति; रामदर्शनमात्रेण तस्य मोक्षः सञ्जात इति। एवं न्यायः करुणया सहितः, धर्मावतारराजत्वस्य पावनशक्तिश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 38
The Establishment of Vāmana at Kānyakubja and the Sanctification of Setu
भीष्मः पप्रच्छ—रामेण कान्यकुब्जे वामनस्य प्रतिष्ठा कथं कृता, प्रतिमा च कुतः प्राप्ता इति। पुलस्त्य उवाच—रामस्य धर्म्यं राज्यपालनं, लङ्कायां विभीषणस्य शासनविषये तस्य चिन्ता च। ततः रामो भरतेन सुग्रीवेण च पुष्पकेण गत्वा रामायण-स्थलानि पुनरवलोक्य वानरान् समागम्य लङ्कां प्रविश्य विभीषणेन सत्कृतः; केकसी सरमा च समायात्य सीतायाः स्थितिविषये कथां कुर्वन्ति। वायुर् वैष्णवीं वामन-प्रतिमां, बलिबन्धन-संबद्धां, दर्शयति—सा कान्यकुब्जे स्थापनीया इति; रामः तां गृहीत्वा प्रस्थितः। सेतुम् अनर्थोपयोग-निवारणाय भित्त्वा रामेश्वर-जनार्दन-पूजां प्रवर्तयति, शिवात् सेतु-वरं लभते, दीर्घां रुद्र-स्तुतिं च करोति। पुष्करे ब्रह्मा प्रादुर्भूय रामं विष्णुरूपं निश्चिनोति, अग्रे गमनं निर्दिशति; अनन्तरं रामो गङ्गातटे वामनं प्रतिष्ठाप्य नित्यपूजां धर्मसंस्थारक्षणं च उपदिशति।
Adhyaya 39
Yoga-Sleep, Cosmic Dissolution, and the Lotus of Creation (with Mārkaṇḍeya’s Vision)
भीष्मः वामनात् परं विष्णोर्माहात्म्यं श्रोतुमिच्छन् पद्मनाभस्य रहस्यं पृच्छति—नाभेः पद्मसमुद्भवः कथं, पाद्मे महाकल्पे सृष्टिः कथं प्रवर्तते, प्रलये च भगवान् योगनिद्रायां किमर्थं तिष्ठतीति। पुलस्त्यः युगधर्मक्षयम्, ब्रह्मणोऽहोरात्रपरिमाणं, तथा भगवतः तत्त्वानां क्रमशो लयेन प्रलयव्यवस्थां वर्णयति। ततः कथा मार्कण्डेयस्य अद्भुतदर्शनं प्रति वर्तते—स भगवान् द्वारा निगीर्ण इव, तस्य दिव्यदेहे लोकान् सर्वान् पश्यति; महाप्रलयसमुद्रे वटशाखायां शयानं बालरूपं नारायणं च ददर्श। स भगवान् स्वात्मानं कालतत्त्वभूतदेववेदसाङ्ख्ययोगात्मकं सर्वात्मकं च प्रकाशयति, मायाशक्तिं युगयुगे रक्षणं च कथयन्, पुनः सृष्ट्युदयस्य क्रमं निरूप्य नाभिपद्मोत्पत्त्या ब्रह्मोत्पत्तिं समापयति।
Adhyaya 40
Brahmā’s Lotus-Birth, Puṣkara-Creation Imagery, Madhu–Kaiṭabha, and Early Genealogies
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणो नाभिकमलसमुद्भवः सृष्ट्यादिरूपेण निरूप्यते। पृथिवी रसादेवीति निर्दिश्यते; कमलनालिकासु दिव्यपर्वताः कल्प्यन्ते, तेषां मध्ये जम्बूद्वीपस्य स्थितिः प्रतिपाद्यते, पुष्करनिर्माणस्य च सृष्टिचित्रणं प्रकाश्यते। ततः रजस्तमोगुणसमुद्भवौ मधुकैटभौ ब्रह्माणं समभिद्रवन्तौ; पश्चात् विष्णुं प्रत्यभिज्ञाय तं स्तुवन्तौ। श्रीभगवान् तयोः भविष्यदनुग्रहं दत्त्वा तौ निहत्य लोकधर्मं संस्थापयति। ब्रह्मा तपः करोति; नारायणोऽन्यरूपेण प्रादुर्भवति, कपिलोऽपि तत्र दृश्यते। ततो लोकानां सृष्टिः, मनसः पुत्रपरम्पराश्च प्रवर्तन्ते। दक्षकन्याः, कश्यपः, आदित्याः, दैत्यदानवाश्च इत्यादीनां दीर्घा वंशानुकीर्तनिका कथ्यते; अन्ते पुराणश्रवणपठनयोः फलश्रुतिः, देवैर्विष्णोः शरणगमनं, जयाश्वासनं चोक्त्वा महायुद्धकथाप्रवेशः सूच्यते।
Adhyaya 41
The Tārakāmaya War: Divine Mustering, Māyā Countermeasures, Aurva Fire, and Viṣṇu’s Slaying of Kālanemi
अध्यायेऽस्मिन् तारकामययुद्धाय देवानां समुच्चयः प्रदर्श्यते। इन्द्रस्य महाप्रयाणं, दिक्पालानां स्वस्वदिक्षु प्रतिष्ठापनं, सूर्यचन्द्रवाय्वग्निवरुणादीनां लोकशक्तीनां रणप्रवेशश्च वर्ण्यते। असुराः मयेन मायां प्रयुञ्जते; तां सोमस्य हिमप्रभावेन वरुणपाशेन च देवाः प्रशमयन्ति, मोहं विनाशयन्ति। ततः ब्रह्मचर्यस्य महिमा, मनसः सृष्टिशक्तिः, तथा और्वस्य (औरवाग्नेः) उत्पत्तिः इति धर्मोपदेशः प्रसङ्गतः प्रवर्तते। स और्वाग्निः समुद्रे बडवामुखरूपेण निहितः, प्रलयकाले जगद्दाहकारणं भवतीति प्रतिपाद्यते। युद्धे तीव्रतरे कालनिमिः समुत्थाय क्षणेन विश्वं पीडयति; अन्ते विष्णुः गदाधरस्त्रिविक्रमः स्वतेजसा विस्तार्य चक्रं प्रचालयन् कालनिमिं जहाति। ततः दिक्पालाः पुनः स्वस्थानानि प्राप्नुवन्ति, यज्ञधर्मव्यवस्था प्रतिष्ठाप्यते, विष्णुश्च ब्रह्मणा सह ब्रह्मलोकं प्रयाति।
Adhyaya 42
The Birth of Tāraka and the Prelude to the Deva–Asura War (Topic-based Title)
भीष्मः शिवमहिम्नः गुहजन्मनश्च संक्षिप्तं वृत्तान्तं पृष्टवान्। पुलस्त्यः कथां दितेः वंशे आरभते—वज्राङ्गो नाम दैत्यराजः पूर्वोक्तलक्षणः वज्रसदृशाङ्गः जातः, स इन्द्रं जित्वा बद्ध्वा च निनाय। तदा ब्रह्मा कश्यपश्च उपगम्य तं शमयतः; वज्राङ्गः शक्रं विमोचयति, तपः कर्तुं चोपदिश्यते। ब्रह्मा तस्मै वराङ्गीं भार्यां ददौ; उभौ दीर्घं तपश्चर्यां चक्रतुः। इन्द्रः वराङ्गीं भयङ्कररूपैः विघ्नयितुं प्रयत्नं कृतवान्, किन्तु सा दृढव्रता न विचचाल। ब्रह्मा वरान् दत्त्वा, पश्चात् वराङ्ग्या पुत्रार्थना कृता—तारकः पुत्रः जातः, यस्य जन्मना जगदुद्वेजितम्। तारकः दैत्याधिपतिः सन् तपसा वरं लेभे—सप्ताहजातशिशुना एव मरणम् इति शर्तयुक्तम्। ततः स महाबलं सैन्यं समाहूय देवान् पराजित्य लोकपालान् बद्ध्वा स्थितः। इन्द्रः बृहस्पतिं शरणं गत्वा चतुर्विधनीतिं शृणोति, तथापि संग्रामः प्रवर्तते—एवं कार्त्तिकेयस्य नियतहस्तक्षेपाय भूमिका निर्मिता।
Adhyaya 43
Means to Slay Tāraka: Girijā’s Birth, Kāma’s Burning, and Umā’s Austerities
अध्यायेऽस्मिन् दैत्योपद्रवेन देवानां पराभवो जातः। ते ब्रह्माणं शरणं गत्वा सूक्ष्मस्थूलतत्त्वैः सह विश्वशरीररूपं परमं स्तुत्वा परामर्शं याचन्ति। ब्रह्मा कथयति—तारकवधः नियतविधिना, शिवविवाहपूर्वकं नियतवधकर्तुः जन्मावश्यकः; अतः गिरिजायाः जन्मसिद्ध्यर्थं निशां (विभावरीं) दिव्यकार्ये नियुङ्क्ते। नारदः इन्द्रेण सह युक्तिं विनिर्णीय हिमवतः समीपं गत्वा शिवस्य ‘अज’स्वभावं प्रतिपादयति, ‘अजस्य पतिः’ इति प्रतीतविरोधं तत्त्वतः समन्वयति। इन्द्रः कामं प्रेषयति—शिवस्य मनोवृत्तिं प्रबोधयितुम्; कामः पुष्पशरं क्षिपति, शिवस्य तृतीयनेत्राग्निना दग्धो भवति। रतिः शिवं स्तुत्वा शोकं निवेदयति, तदा शिवः वरं ददाति—कामोऽनङ्गरूपेण स्थितिं लभते। अनन्तरं उमा घोरं तपः करोति; सप्तर्षयः तस्याः निश्चयं परीक्षन्ते, सा तु दृढसंकल्पेन प्रत्युत्तरं दत्त्वा तपोव्रते स्थिरा भवति।
Adhyaya 44
Umā’s Austerity, Kauśikī’s Manifestation, and Skanda’s Birth Leading to Tāraka’s Defeat
अध्यायः ४४—शिवपार्वत्योः संवादे शिवेन ‘कृष्णा’ इति वर्णवचनात् उमायाः रोषः, परनिन्दायाः दोषचिन्तनं च जातम्। सा गौर्यभावप्राप्तये घोरं तपः कर्तुं निश्चिनोति। तत्र वीरेकस्य द्वारपालनप्रसङ्गे दैत्यः उमारूपं धृत्वा शिवसमीपं प्रवेष्टुमिच्छति; किन्तु देहचिह्नाभावेन स प्रकटितः, शिवेन निहतः। ब्रह्मणः प्रसादेन उमायास्तपसा च तस्याः श्यामकवचं परित्यज्यते; तत् कौशिकी/चण्डिका रूपेण सिंहवाहना भूत्वा देवकार्याय नियुज्यते। अनन्तरं अग्निद्वारा कृत्यकाभिः कुमारस्य (स्कन्दस्य) प्रादुर्भावः, तस्याभिषेकः, देवैः सह युद्धप्रसङ्गः च वर्ण्यते। अन्ते कुमारः तारकं दैत्यं जघान; फलश्रुतौ एतत् पठतां शृण्वतां च कीर्तिः, श्रीः, निर्भयता च प्रदीयते।
Adhyaya 45
Narasiṃha’s Greatness and the Slaying of Hiraṇyakaśipu (Boon, Portents, and Cosmic Restoration)
भीष्मः हिरण्यकशिपोर्वधं नरसिंह-महिमानं च पाप-नाशनं च श्रोतुमिच्छति। पुलस्त्यः कथयति—दैत्यराजः घोरं तपः कृत्वा ब्रह्माणं प्रसादयामास; स च नानाविधैः सूक्ष्मैः वरैः स्वस्यावध्यत्वं जगदात्मभावं च प्रार्थयामास। देवाः तस्य वरस्य दुष्परिणामं दृष्ट्वा ब्रह्माणं शरणं ययुः; ब्रह्मा तान् आश्वास्य अवोचत्—समये विष्णुः धर्मतः तं निहनिष्यति। ततः हिरण्यकशिपुः मुनीन् पीडयन् त्रैलोक्यं जिगाय, सर्वान् लोकान् स्ववशे चकार। देवाः विष्णोः शरणं गत्वा मोक्षं याचन्ति; भगवान् अभयं दत्त्वा वर-विरोध-रहितं अद्भुतं नरसिंह-रूपं धारयति। हिरण्यकशिपोः रत्नमयी सभा, परिजन-समूहः, तथा महान्ति निमित्तानि वर्ण्यन्ते; युद्धे शस्त्राणि माया च निष्फलानि भवन्ति। नरसिंहः दैत्यसेनां विनाश्य दुरात्मानं हिरण्यकशिपुं निहत्य जगत्स्थैर्यं पुनः स्थापयति। देवाः स्तुवन्ति—स एव ब्रह्मा रुद्र इन्द्रः यज्ञः परमं पुराणं च, सर्वदेवमयः परः प्रभुः इति।
Adhyaya 46
Slaying of Andhaka; Hymn to the Sun; Glory of Brahmins; Gayatri Nyasa and Pranayama
भीष्मस्य प्रार्थनया पुलस्त्यः अन्धकवृत्तान्तेन भवरूपस्य भैरवस्य महिमानं वर्णयति। दैत्योऽन्धकः कामक्रोधसमुत्थितः पार्वतीं देवान् च पीडयितुमुद्यतः; तदा शक्रः कैलासं गत्वा शरणं याचते। शिवः अभयं दत्त्वा त्रैलोक्यव्यापिनीं भीषणां विश्वरूपमूर्तिं प्रादुर्भाव्य अन्धकं प्रतियुध्यते; युद्धे तमोमाया प्रसृता, ततः दिवाकरः मानवरूपेण आगत्य तमो निवारयति, देवैः स्तुतः च भवति। अन्धकस्य रक्तबिन्दुभ्यः बहवोऽन्धकाः जायन्ते; तेषां निवारणार्थं शिवः मातृकाः सृजति, ताः रक्तं पिबन्ति। अन्ते अन्धकः शूलेन विद्धः पश्चात् भक्तिं प्राप्य उन्नतिं लभते, गणत्वं नाम च प्राप्नोति। अनन्तरं धर्मोपदेशः—ब्राह्मणमहिमा, सेवा-दान-यज्ञादिषु तेषां अनिवार्यता, योग्यब्राह्मणगुरुलक्षणानि—विस्तरेण कथ्यते। ततः गायत्र्याः तत्त्वं निरूप्यते—सविता देवता, अक्षरदेवताः, प्राणायामविधिः, न्यासः च; जप-श्रवण-शिक्षणयोः फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 47
Brahmin Conduct, Purificatory Baths, and the Garuḍa–Nectar Episode (Illustrative Narrative)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—केन आचारेण ब्राह्मणोऽधमत्वं गच्छति इति। ब्रह्मा नित्यकर्मपालनं प्रतिपादयति—सन्ध्योपासनां, पितृतर्पणं, मन्त्रव्रतानुष्ठानं, शौचाचारं, स्वाध्यायं च; तथा च ये व्यवसायाः कर्माणि वा ब्राह्मणस्य पतनहेतवः, तेषां निर्देशः क्रियते। पुनश्च शुद्ध्यर्थं स्नानभेदाः कथ्यन्ते—आग्नेयं भस्मस्नानम्, वारुणं जलस्नानम्, ब्राह्मं ‘आपो हिष्ठा’ इत्यादिमन्त्रैः, वायव्यं गोरेणुना, दैवं वर्षा-सूर्य-जलेन च; मन्त्रस्नानस्य तीर्थस्नानसदृशं पुण्यं प्रशंस्यते। ततो दृष्टान्तकथा प्रवर्तते—गरुडस्य क्षुधावृत्तान्तः, ब्राह्मणानामवध्यत्वं, विष्णोः सहिष्णुता तस्य च स्वस्वरूपप्रकाशनं; अनन्तरं विनतामोचनार्थं गरुडस्य अमृतान्वेषणं च। श्रवणमात्रेण पापक्षयः इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 48
Right Conduct, Offenses Against Brāhmaṇas, Truthfulness, and the Greatness of the Cow (Go-Māhātmya)
अध्यायः ४८ आरभ्यते—द्विजः पतितः चाण्डालत्वं प्राप्तः कश्यपं शरणं गत्वा प्रायश्चित्तविधिं शृणोति। गायत्रीजपः, मन्त्रजपः, होमः, चान्द्रायणादिव्रतानुष्ठानम्, हरिदिने उपवासः, तीर्थस्नानम्, निरन्तरं हरिस्मरणं च कृत्वा सः पुनर्ब्राह्मणत्वं प्राप्य स्वर्गगतिं च लभते। ततः ब्रह्मा-नारदसंवादे ब्राह्मणानां तिरस्कारहिंसयोः महापातकत्वं, रौरव-महारौरव-तापन-कुम्भीपाकादिनरकप्राप्तिः, रोगप्रसङ्गाः (कुष्ठभेदादयः) तथा अशौच-नियमाः प्रतिपाद्यन्ते। ब्रह्महत्यालक्षणं, आततायिवधादिषु अपवादाश्च निरूप्यन्ते। धर्मविभागे जीविकाविधयः—उञ्छवृत्तिः, अध्यापनम्, याजनम्, आपदि वाणिज्यादिः—सत्यं परमो धर्म इति च, वाणिज्यकृष्यादिषु नीतिनियमाश्च कथ्यन्ते। अन्ते गोमाहात्म्यं—वेदाग्निसमानं गोः वैश्विकं स्थानम्, पञ्चगव्यस्य प्रयोगः, मन्त्राः, नित्यं गोस्पर्शस्य पुण्यं, गोवृषदानस्य विस्तीर्णा फलश्रुतिश्च वर्ण्यते।
Adhyaya 49
Brahmin Right Conduct: Morning Remembrance, Bathing, Purification, and Tarpaṇa Method
नारदः पप्रच्छ—ब्राह्मणस्य तेजः केन वर्धते, केन वा क्षीयते इति। ब्रह्मा तस्मै आह्निकक्रमं विधिवत् निरूपयति—रात्र्यन्ते प्रातःकाले चोत्थाय देवतानां महापुरुषाणां च स्मरणं कृत्वा, शौचाचारं समाचरेत्; दिशानियमेन मलोत्सर्गः, दन्तधावनार्थं दन्तकाष्ठसेवनं, सन्ध्यायां संयमः, तथा कालभेदेन सरस्वत्याः ध्यानं च। मृदा-लेपनं पापहरमन्त्रेण सह, स्नानस्य वैदिकविकल्पाः, तथा जलस्य विष्णोः क्षेत्रत्वं—इति जलतत्त्वस्य माहात्म्यं कथ्यते। अनन्तरं पितृतर्पणविधिः प्रदर्श्यते—कालः, कुशतिलकृष्णतिलप्रयोगः, हस्तमुद्राः, दिगभिमुखता, वस्त्रशुद्धिः, तथा ये निषेधाः कृतं कर्म निष्फलं कुर्वन्ति ते। अन्ते शौच-शिष्टाचार-वर्ज्यवस्तु-वाक्संयमादयः आचारनियमाः विस्तरेणोक्ताः; सदाचारः स्वर्गं मोक्षं च ददाति इति निष्कर्षः।
Adhyaya 50
The Five Great Sacrifices: Supremacy of Honoring Parents, Pativrata Dharma, Truthfulness, and Śrāddha
भीष्मः पुलस्त्यं पृच्छति—सर्वसम्मतं परमं पुण्यं किमिति। पुलस्त्यः व्यासोपदेशं निवेदयति, यत्र द्विजशिष्येभ्यः पञ्च महायज्ञाः कथिताः—मातृपितृपूजा (तथा पतिपूजा), समत्वभावः, मित्रद्रोहवर्जनम्, तथा श्रीविष्णुभक्तिः। एतेषु विशेषतः पितृमातृसेवा यज्ञतीर्थादिभ्यः श्रेष्ठेति प्रतिपाद्यते। नरॊत्तमस्य तीर्थयात्रागर्वः क्रौञ्चकथया भङ्गं गच्छति; स मूकं नाम बाडवचाण्डालं प्राप्नोति, यो जात्या चाण्डालोऽपि आचारतः ब्राह्मणः—मातापित्रोः निरन्तरसेवया। विष्णुः छन्नरूपेण आगत्य तं ब्राह्मणं पथ्ये नियोजयति—शुभाया पतिव्रताधर्मं, तुलाधारस्य सत्यं समदृष्टिं च, तथा सज्जनाद्रोहकस्य कामजयम् उपदिश्य। अन्ते पितृयज्ञ-श्राद्धविधिः, ग्रहणकाले पुण्यविशेषः, अन्त्येष्टिकर्माणि, प्रायश्चित्तानि च निरूप्यन्ते; पुनश्च निष्कर्षः—मातृपितृगुरुपूजनं (पतिसेवा च) हरिधामप्राप्तेः सुनिश्चितो मार्ग इति।
Adhyaya 51
The Glory of the Devoted Wife (Pativratā) and the Māṇḍavya Curse: Sunrise Halted and Restored
अस्याध्याये आदर्श-पतिव्रताया महिमा वर्ण्यते। एका ब्राह्मणी कुष्ठरोगिणं पतिं नित्यं शुश्रूषति; तस्य मनो यदा गणिकायां प्रवृत्तं तदा सा साध्वी तस्य गृहे शौच-सेवां कृत्वा गणिकां प्रसादयति, रात्रौ च पतिं स्कन्धेन वहन्ती तस्य कामं पूरयितुं निर्गच्छति। मार्गे शूलारोपितस्य माण्डव्य-मुनेः स्पर्शेन तस्य समाधिर्भङ्गं गच्छति; क्रुद्धो मुनिः शपथं ददाति—सूर्योदयकाले स पतिः भस्म भविष्यति। ततः पतिव्रता तेजसा सूर्योदयम् अवरुणद्धि; जगत्सु तमोऽभवत्, देवाः इन्द्रपुरोगमाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा साध्व्या सह संधिं करोति—सूर्योदयः पुनर्भवतु, शापफलम् अपि दृश्यताम्; किन्तु ब्रह्मणो वरात् स पतिः पुनर्जन्मना मन्मथसदृश-दीप्तिमान् भवति, दम्पती च स्वर्गं प्राप्नुतः। अन्ते अस्याः कथायाः श्रवण-पठनयोः फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 52
The Account of Women (Householder Ethics, Fault, Merit, and Govinda-Nāma as Purification)
अस्याध्याये द्विजः हरिं पृच्छति—कर्मदोषजन्याः क्लेशाः कथं जायन्ते, यथा माण्डव्यस्य शूलारोपणं तथा च नैतिकापराधात् कुष्ठादिरोगोत्पत्तिः इति। ततः श्रीभगवान् गृहस्थधर्मस्य मर्यादां, कामदोषस्य भयम्, कुलसङ्कर-सामाजिकव्यत्ययहेतून् च उपदिशति; मध्ये कथान्तररूपेण नारद–उमासंवादः निवेद्यते। अत्र परस्त्रीगमनम्, परित्यागः, हिंसा, अनुचितसम्बन्धाः इत्यादयः अपराधाः, तेषां नरकफलानि च निरूप्यन्ते। अनन्तरं शुद्ध्युपायः प्रदर्श्यते—गोविन्दनामस्मरणं नामकीर्तनं च वह्निवत् पापदाहकं, महापातकानामपि नाशकमिति। पश्चात् पुराणश्रवण-पाठयोः पुण्यं, दानविधयः, बीजदानं, विवाहसम्बद्धदानानि, विवाहयोग्यता, वधूमूल्यनिषेधः इत्यादयः नियमाः कथ्यन्ते; अन्ते श्रवणफलश्रुत्या कथाश्रवणस्य महत्फलं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 53
Narrative of the Śūdra’s Renunciation of Greed (with the Tulādhāra Greatness Prelude)
अध्यायः ५३ आरभ्यते—द्विजः तुलाधारस्य चरितं माहात्म्यं च विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। तदा श्रीभगवान् सत्यं च अलोभं च धर्मस्य गुरुतमौ प्रमाणौ इति स्थापयति; बहुयज्ञसङ्ख्याभ्यः अपि एते श्रेष्ठे इति, जगद्धारणे तयोः प्रभावं दर्शयन् युधिष्ठिर-बलि-हरिश्चन्द्रादीन् दृष्टान्तान् उपन्यस्यति। अनन्तरं शूद्रस्योपदेशकथा प्रवर्तते। स दरिद्रोऽपि स्तेयात् निवर्तते; “लभ्यन्ते” इति वस्त्राणि निधिं चोपन्यस्य परीक्ष्यमाणोऽपि लोभं न गृह्णाति। धनं बन्धनं मोहं लोकभीतिं च जनयतीति निरीक्ष्य स आसक्तिं त्यजति। देवगणाः तं प्रशंसन्ति; कषपणकवेषधारी परीक्षकः स्वयमेव विष्णुरिति प्रकाश्य वरं दत्त्वा स्वर्गारोहणं ददाति। अन्ते तुलाधारस्य अनुपमा सत्यनिष्ठा प्रतिपाद्यते, तथा श्रवण-पठनयोः पापक्षयः यज्ञफलप्राप्तिश्च इति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 54
The Abduction/Seduction of Ahalyā and Indra’s Mark (Sahasrākṣa)
अध्यायेऽस्मिन् कामदोषस्य दृष्टान्ततया अहल्योपाख्यानं वर्ण्यते। द्वेषद्रोहवर्जितस्य समत्वस्य च दुर्लभता प्रशंस्यते। ब्रह्मणः कन्या अहल्या गौतमाय दत्ता; तस्याश्रमं गौतमस्याभावे शक्रः कामवशात् कपटेन प्रविश्य मिथुनं चकार। गौतमोऽन्तःशुद्ध्या दिव्यदृष्ट्या च तदवगम्य शक्रं शशाप—तस्य देहे योनिचिह्नानि जातानि, ये पश्चात् “सहस्राक्ष” इति नाम्ना नेत्रत्वेन परिवर्तितानि; अहल्या च मार्गपार्श्वे कृशास्थिशेषा भवत्विति शप्ता। करुणया शापो मृदुीकृतः—भविष्यति रामस्य दर्शनस्पर्शाद् अहल्या शुद्धा पुनर्गौतमेन सह संयोगं प्राप्स्यति। शक्रः लज्जितः सलिले तपो भक्तिं च कृत्वा देवीं इन्द्राक्षीं जगन्मातरं स्तौति। सा प्रसन्ना वरान् दत्त्वा कलङ्कं कीर्तिरूपेण परिवर्त्य शक्रस्य पदं तेजश्च पुनः स्थापयति, देवेष्वपि कामस्य भयङ्करत्वं बोधयन्ती।
Adhyaya 55
The Origin of the Lauhitya River (and the King of Tīrthas)
अध्यायेऽस्मिन् कामस्य दुर्निग्रहत्वं तीर्थमहिम्ना सह दृष्टान्तद्वयेन निरूप्यते। प्रथमं गङ्गातटे स्थितः पूज्यः परमहंसब्राह्मणः एका रूपवत्याः स्त्रियाः समागमे भयेन लोभेन च कम्पितचित्तः सन् धर्मतः प्रतिषेधं करोति; रात्रौ तु मनोविक्षोभः प्रबलो भवति, अन्ते च स म्रियते, जनैश्च तस्य मृत्यौ कारणं पृष्टं भवति—एवं कामः स्थैर्यं भङ्क्ति इति बोध्यते। अनन्तरं ब्रह्मा शान्तनोः पत्नीम् अमोघां दृष्ट्वा कामवशो भवति; तस्य रेतः पतति। तयोः धर्म्येण आचरणेन तस्मात् पावनं ‘तीर्थराजम्’ आविर्भवति, यत् लौहित्यनद्याः उत्पत्त्या सह सम्बध्यते। पुनश्च जामदग्न्यः परशुरामः क्षत्रियवधदोषशान्त्यर्थं बहूनि सरितस्तीर्थानि स्नात्वापि न शुद्धिं लभते; दक्षिणावर्तकुण्डे/आवर्ते तस्य परशुः पवित्रो भवति। तेनैतत्तीर्थं मोक्षदं पावनं च इति निश्चीयते—कामो दुर्जयः, किन्तु तीर्थसेवा भक्तिश्च मलापहारिणी इति।
Adhyaya 56
The Five Narratives (Pañcākhyāna): Desire, Forbearance, Devotion, and Merit of Hearing
अध्यायेऽस्मिन् पञ्चाख्यानरूपेण धर्मोपदेशः संक्षेपेण निबद्धः। आदौ शैवप्रसङ्गः—शिवस्य स्त्रीभिः सह क्रीडारागः, गौऱ्याः (उमायाः) योगदृष्ट्या तदवगमः, ततो रोषेण क्षेमङ्करीरूपेण प्रविश्य शापदानं च; येन तासां स्त्रीणां भाग्यं लोकस्थितिश्च चिह्निता भवति। अनन्तरं नीतिभक्त्युपदेशः—कामस्य बलं महत्स्वपि देवेषु प्रवर्तते इति दर्श्यते, क्षमा तु प्रभुत्वहेतुः, लोकपालनस्य मूलं च इति प्रशस्यते। वैष्णवखण्डे हरिः भक्तगृहे सुलभः, मातापितृसेवा परमं धर्मं, निष्कपटपूजा च श्रेष्ठा इति प्रतिपाद्यते। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्पञ्चाख्यानं श्रवणपठनयोः आपद्भ्यः संरक्षणं ददाति, महादानतीर्थयात्रासमं पुण्यं च जनयति।
Adhyaya 57
Praise of Digging Wells and Building Water-Reservoirs (The Merit of Water-Works)
अध्यायेऽस्मिन् जलं धर्मस्य यज्ञस्य च मूलाधार इति प्रतिपाद्यते। जलादेव प्राणधारणं शौचं श्राद्धकर्म कृषिकर्म च लोकव्यवहाराश्च प्रवर्तन्ते; तस्मात् कूपतडागपुष्करिणीनिर्माणं परमं लोकहितदानं महादानं च इति प्रशस्यते। तत्र स्वर्गफलस्य परिमाणं कल्पपर्यन्तं, बिन्दुबिन्दुना पुण्यवृद्धिरिति च निरूप्यते, जन्मान्तरपर्यन्तं सर्ववर्णेषु च तस्य लाभो विस्तरतो दर्श्यते। अथ कथानके धनदानस्य च जलप्रदानस्य च तुलनया शाश्वतपुण्यस्य महत्त्वं प्रकाश्यते। कश्चन धनी, शिवकूपपुष्करिण्याः सम्बन्धिनः कस्यचित् उपकारिणः, तथा च ईर्ष्यया प्रेरितः पुत्रः—एतेषां प्रसङ्गे शिलापट्टः जलकर्मणि क्षिप्यते; धर्मः साक्षीभूत्वा तस्य पुण्यं तुलेन मापयति, जलोपलब्धेः पुण्यं श्रेष्ठम् अक्षयम् इति निर्णीयते। अन्ते अवमाननाद् दुःखोत्पत्तिः, अस्य धर्मकथायाः कीर्तनश्रवणाभ्यां पापनाशः पुण्यलाभः, मोक्षप्रवृत्तिश्च इति फलश्रुतिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 58
Praise of the Merits of Sacred Ponds, Tree-Planting, and Water-Charities
अस्मिन्नध्याये व्यासेन द्विजोत्तमान् प्रति पुण्यस्य महत्त्वं निरूप्यते। नदीतीरेषु, सरस्सु, तडागेषु, पुष्करिणीषु च वृक्षारोपणं पालनं च कृतं पुण्यं बहुगुणितं भवतीति प्रतिपाद्यते; जलसमीपे कृतं सत्कर्म अक्षयफलप्रदं, पितृपुत्रादीनामपि हितकरं च इति। अश्वत्थः (पिप्पलः) सर्ववृक्षेषु श्रेष्ठ इति विशेषेण स्तूयते। तस्य स्पर्शनं, प्रदक्षिणा, पूजनं च पापनाशनं, ऐश्वर्यवर्धनं, आयुष्यप्रदं, पुत्रलाभकरं, स्वर्गप्रदं च कथ्यते; तस्य छेदनादि-हिंसा तु घोरनरकफलप्रदा इति भयावहं फलमपि दर्श्यते। पुष्करिणीनिर्माणं, प्रपास्थापनं, धर्मघटदानं च लोकहितकराणि दानानि इति विस्तरेणोच्यते। एतानि चिरस्थायिनः पुण्यनिधयः, मोक्षोपकारकाः, वंशपरम्परया पितॄणां सन्तानानां च कल्याणहेतवः इति, पर्यावरणरक्षणं जलोपकारश्च भक्तिरूपेण पावनकर्मत्वेन प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 59
Merit of Causeways and Crossings, Temple Construction Rewards, and the Rudrākṣa Mahātmya
अध्यायेऽस्मिन् लोकहितधर्मः भक्तिरसश्च सम्यग् संयोज्यते। प्रथमं सेतुबन्ध-तीर्थपथ-निर्माणादीनां (आलिन्/अलि) महापुण्यं वर्ण्यते—येन जनानां गमनसौख्यं भवति, पापक्षयश्च, दीर्घकालं स्वर्गफलप्राप्तिश्च। अनन्तरं कर्मदृष्टान्तः—चौरः कश्चित् चित्रगुप्तस्य लेख्ये पुण्यहीन इव दृश्यते; तथापि गौःशिरोद्धरणादि लघुकर्मणा राजपुरस्कारं लभते, ततः पश्चात् स सुधारमार्गं प्रविश्य सेतून्, दानानि, लोककल्याणकर्माणि च कृत्वा धर्मेण राज्यं पालयति। चित्रगुप्तस्य प्रशंसया धर्मराजस्य सम्मत्या च स विष्णुलोकं प्राप्नोति। ततः विष्णु-शिव-देवी-गणपति-सूर्यदेवानां मन्दिरनिर्माण-प्रतिष्ठाफलश्रुतिः कथ्यते, देवालयद्रव्यापहारस्य, सेवकानां शोषणस्य च घोरदोषो निर्दिश्यते। अन्ते रुद्राक्षमहात्म्यं—त्रिपुरवृत्तान्तसम्भवः, दर्शन-स्पर्शन-धारणफलानि, जपमालाविधिः, मुखभेदानां विस्तरः मन्त्र-न्याससहितः, तथा श्रवण-पाठयोर्महापुण्यं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 60
The Glory of Dhātrī (Āmalakī) and Tulasī: Ekādaśī Observance and Protection from Preta States
स्कन्दः पवित्रफलानां माहात्म्यं जिज्ञासते। तदा महादेवो धात्रीम्/आमलकीं परमं पावनीं वर्णयति—तस्याः रोपणं दर्शनं स्पर्शनं नामोच्चारणं भक्षणं, रसस्नानं, विष्णवे समर्पणं च पापक्षयकरं, ऐश्वर्यदं, मोक्षप्रदं च। एकादश्यां स्नान-उपवासादिव्रतानि विशेषेण प्रशस्यन्ते; रविवारे सप्तम्यां च तथा केषुचित् तिथिवारादिषु निषेधाः अपि निर्दिश्यन्ते। अन्तराख्याने व्याधः/चाण्डालः आमलकीं भुक्त्वा देहं त्यक्त्वा अपि यमदूतैरस्पृश्यो भवति—फलस्य तारकशक्तिं दर्शयन्। ततः प्रेत-पिशाचत्वहेतवः कर्मवर्गाः, तेषां शमनोपायाश्च—वेदपाठः, देवपूजा, व्रतानुष्ठानं, आमलकीसेवनादयः—उपदिश्यन्ते। अनन्तरं तुलसी हरिपूजायां परमं पत्रपुष्पं इति स्तूयते; तस्याः सन्निधिः अमङ्गलभूतान् निवारयति, पापान् दहति, भुक्तिं मोक्षं च प्रयच्छति।
Adhyaya 61
The Greatness of the Hymn to Tulasī
अध्यायेऽस्मिन् द्विजाः हरिं प्रार्थयन्ति—तुलसीस्तोत्रस्य पुण्यप्रदं रहस्यं प्रकाशयतु इति। व्यासः स्कन्दपुराणे पूर्वोक्तां महिमप्रशंसां स्मारयित्वा परम्परया तस्य प्रमाणं ददाति; अनन्तरं शतानन्दं शिष्याः विनीताः समुपगम्य हितकरं धर्म्यं चोपदेशं याचन्ति। शतानन्दः तुलसीदेव्याः स्तोत्ररूपेण महिमानं निरूपयति—तस्या नामस्मरणं दर्शनं च पापनाशकं, तस्या दलैः शालग्राम-केशवपूजा पवित्रा भवति, विष्णवे तुलसीसमर्पणेन यमस्यापि अधिकारो निवर्तते। गोमती-वृन्दावन-हिमालय-दण्डकारण्य-ऋष्यमूकादिषु तस्या दिव्यस्थितिं कथयन् फलश्रुतिं च वदति। विशेषतः द्वादशी-रात्रौ जागरणे स्तोत्रपाठस्य फलानि—अपराधक्षयः, गृहे मङ्गलवृद्धिः, श्री-आरोग्य-समृद्धिः, तथा दृढा वैष्णवभक्तिः—इति समाप्यते।
Adhyaya 62
The Greatness of the Gaṅgā: Purification, Ancestor Rites, and Liberation
अस्मिन्नध्याये द्विजैः पृष्टे व्यासः गङ्गामाहात्म्यं प्रवदति। नामस्मरणेन, दर्शन-स्पर्शनाभ्यां, स्नानेन, पानैः, तथा पिण्ड-तिलोदकादि-पितृकर्मभिः अपि गङ्गा महापातकान्यपि नाशयति इति प्रतिपाद्यते। कलियुगे विशेषफलप्रदत्वं, संक्रान्ति-व्यतीपात-ग्रहणादि पुण्यकालेषु तस्याः अत्यन्तप्रभावः, स्वर्ग-प्राप्तिः, पुनरावृत्त्यभावः, मोक्षश्च गङ्गाभक्त्या सिध्यतीति पुनःपुनः कथ्यते। मध्ये वाय्वादिभिः तीर्थगणना कृत्वा गङ्गायाः सर्वतीर्थोपरि श्रेष्ठत्वं दर्श्यते। स्तुतिः तथा मूलमन्त्रश्च निर्दिश्यते, यत्र सा विष्णुपादोदकी नारायणी च इति निरूप्यते। नारदस्य ब्रह्माणं प्रति प्रश्नोत्तररूपेण अवतरणकथा वर्ण्यते—विष्णोः पादोदकत्वं, शिवजटासु धारणं, भागीरथेन भूमौ अवतरणं च। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् श्रवण-पठन-पाठनैः गङ्गास्नानतुल्यं पुण्यं, पितॄणां च उद्धारः इति।
Adhyaya 63
The Hymn to Gaṇapati (and the Rule of Worshipping Gaṇeśa First)
अध्यायेऽस्मिन् पुलस्त्यः पूर्ववृत्तान्तं स्मारयति—यदा सञ्जयः भीष्मं पप्रच्छ, देवतापूजायाः क्रमः कः, कस्य च पूजनं सर्वकर्मसु सिद्धिदं भवतीति। तत्र व्यासस्योपदेशः प्रतिपादयति यत् विघ्नविनाशाय सर्वप्रथमं गणेशस्य प्रथमा-पूजा विधेया; तेनैव यज्ञ-व्रत-तीर्थादिकर्मणां फलप्रवृत्तिः सुनिश्चितेति। अनन्तरं दृष्टान्तकथा—पार्वती दिव्यं मोदकं ‘महाबुद्धि’ नाम प्रदाय ‘कः श्रेष्ठः’ इति स्पर्धां स्थापयति। गणेशः पितरौ मातरं च प्रदक्षिणीकृत्य तयोरेव सर्वतीर्थफलसमत्वं दर्शयति; तदाचरणं तीर्थयात्रा-व्रत-यागादिभ्यः श्रेष्ठतरमिति प्रतिष्ठाप्यते, तेन च सर्वकर्मसु तस्य पूर्वाधिकारः सिद्ध्यति। अथ चतुर्थ्यां गणेशपूजा-उपवासविधिः, स्तोत्रपाठस्य रूपरेखा, द्वादशनामजपश्च निर्दिश्यते। एतेन सिद्धिः, रक्षणं, विघ्नशान्तिः, इहलोके सफलत्वं परलोके च स्वर्गप्राप्तिः इति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 64
The Hymn to Gaṇapati (Gaṇa-aṣṭaka) and Its Merit
अस्मिन्नध्याये व्यासः सिद्धिदं पवित्रं गणपतिस्तोत्रं प्रवर्तयति। ततः स्तुतौ ‘नमः’ इत्यादिभिः एकदन्तं महाकायं सुवर्णप्रभं सर्पयज्ञोपवीतिनं चन्द्रशेखरं च विघ्नेश्वरं गणनायकं रणोत्सुकं गणेशं वर्णयति; येन सर्वैः देवगणैः सिद्धगन्धर्वयक्षादिभिश्च सर्वत्र पूज्यते। अनन्तरं फलश्रुतिः—यः भक्त्या पठति शृणोति वा, स सर्वसिद्धिं लभते, रुद्रलोके मान्यतां प्राप्नोति, राजवत् प्रभुत्वं त्रैलोक्ये प्रभावं च विन्दति, तथा सप्तजन्मपर्यन्तं दारिद्र्यरक्षणं भवति। अन्ते ‘गणपतिस्तोत्रम् (गणाष्टकम्)’ इति नाम्ना कोलोफोनेन समाप्यते।
Adhyaya 65
The Slaying of the Kālakeyas and the Greatness of Vināyaka Worship
अस्याध्याये व्यासेन विनायकस्य माहात्म्यं कर्मविधिश्च निरूप्यते। नान्दीमुखादिषु श्राद्धकर्मसु विनायकपूजा, मन्त्रेण कलशादीनां संस्कारः, सर्वत्र दृश्यस्थाने हेरम्बस्य स्थापना वा लेखनं च—एतेन यज्ञकर्मसिद्धिः, रक्षणं, विद्या, श्रीः, व्याध्यादिदुःखक्षयश्च भवतीति प्रतिपाद्यते। दक्षिणलौहित्यतीरे वनितानाम्नि स्थाने विनायकलिङ्गरूपेण स्थितिं दर्शयति; तत्र दर्शन-स्पर्शन-प्रदक्षिणाभिः पावनता, स्वर्गलाभः, दीर्घकालिकं कल्याणं च लभ्यते इति श्रूयते। अनन्तरं देवाः विनायकपूजाविस्मरणात् पराजिताः सन्तः शम्भुं शरणं यान्ति। त्रिपुरारिः तान् गणेशपूजायै नियुङ्क्ते; गणपतिः प्रसन्नः विजयवरं दत्त्वा हरिं प्रति प्रेषयति। ततः नारायणो देवसेनां समादिश्य हिरण्याक्षादिदैत्यबलैः सह महायुद्धं कारयति; कालकेयसेनापतेः पतनं च वर्ण्यते। विघ्नहर्तुः पूजनं पूर्वं, ततः सिद्धिर्विजयश्च—इति धर्मार्थः प्रकाश्यते।
Adhyaya 66
The Slaying of Kāleya
भ्रातृवधं दृष्ट्वा दैत्यः कालेयः क्रुद्धो धनुरादाय शरैः सह चित्ररथं प्रति वेगेनाभ्यधावत्। तदा पाकशासनपुत्रो जयन्तः समुपेत्य तं निरवारयत्; रणमध्ये च धर्मोपदेशः प्रादुरभवत्—भग्नं क्लान्तं पीडितं च शत्रुं पुनः प्रहर्तुं मूढता, युध्यस्व धर्मयुद्धधर्मे स्थित्वेति। कालेयः तेनोपदेशेनापि न शमं जगाम; रोषात् जयन्तं हन्तुमिति प्रतिजज्ञे। ततः शरैः, गदया, खड्ग-चर्मभ्यां च दीर्घं द्वन्द्वं प्रवृत्तम्; गदायुद्धं तु वर्षाणामिव प्रतीकं दीर्घकालं बभूव। अन्ते जयन्तः प्रबलो भूत्वा कालेयं केशग्रहणेन धृत्वा शिरश्छेदं चकार। देवाः जयजयशब्दैः प्रहृष्टाः, दैत्यसेना च पराजिता दिक्षु विदुद्रुवे।
Adhyaya 67
The Slaying of Bala–Nāmuci
अध्यायेऽस्मिन् हिरण्याक्षः सर्वान् दैत्यदानवान् समाहूय युद्धाय प्रचोदयति। तेषां सेना बहुधा प्रवर्धमाना नभःस्थलं पूरयति। ततो देवा रुद्रैः साध्यैर्विश्वदेवैर्वसुभिश्च समागताः; स्कन्दो गणपश्च सह विष्णुना (जिष्णुना) अग्रे नीयन्ते। ततः घोरं संग्रामं प्रवर्तते—शस्त्रवृष्टिः, निमित्तोत्पाताः, प्रकृतेर्विकृतयश्च दृश्यन्ते। भूमौ रुधिरप्रवाहः प्रवहन् “रुधिरसागर” इव जायते, नद्यश्च प्रतिलोमं प्रवहन्ति। स्कन्दस्य तेजोऽवतरणेन दैत्याः यमलोकं नीयन्ते; इन्द्रश्च विष्णुश्च दानवप्रहारान् प्रत्यवरोधयतः। अन्ते बलो नाम महादैत्यः देवान् पीडयति; तस्मिन् प्रसङ्गे इन्द्रस्य क्रोधो ज्वलति, परस्परं शस्त्रप्रहारैः संग्रामः सञ्जायते। ततः दैत्यवीरस्य (बलनामुचेः) पतने देवाः पुष्पवृष्ट्या हृष्टाः; शिष्टा दैत्याः पलायन्ते।
Adhyaya 68
The Slaying of Muci
बलस्य नमुचेः च वधे कृत्ये, तयोः भ्राता मुचिर्दैत्यः शोकाकुलः क्रोधसमन्वितश्च शक्रमुपेत्य दोषारोपं कृत्वा—“मम ज्येष्ठो भ्राता निहतः” इति विललाप। शक्रस्तु रणधैर्येण प्रत्युवाच—शरवर्षेण त्वां पातयिष्यामीति; कथायां मुचेः प्रगल्भता मोहजनिता आत्मविनाशप्रवृत्तिरिव वर्ण्यते, यथा पतङ्गो वह्नौ प्रविशति। ततः संग्रामे शराः प्रचक्रिरे। मुचिर्मातलिं शक्रस्य सारथिं तथा ऐरावतं गजं च बाणैः प्राहरत्; शक्रोऽपि प्रत्याघातेन तं दानवं निराकरोत्। अन्ते मुचिरयःगदां समुद्धृत्याभ्यधावत्; शक्रस्तु क्षणेनैव वज्रेण तं पातयामास। तस्य निपाते पृथिवी चचाल, देवाः हृष्टाः, दानवाः पलायिताः; एवं देवानां व्यवस्था पुनः प्रतिष्ठिता, आसुरी हिंसा प्रशमिता।
Adhyaya 69
The Slaying of Tāreya
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्दस्य (sṛṣṭikhaṇḍे तारयेण दैत्येन्द्रेण सह महारणसङ्ग्रामः वर्ण्यते। पार्वतीहरपुत्रः गुहः क्षणक्षणे दिव्यास्त्राणि प्रक्षिपति, तारयोऽपि शरवर्षैः तथा वैश्वानर-रौद्र-अघोरनामभिः बलैः स्कन्दं जिघांसति, भीषणरूपाणि च जगद्भयङ्कराणि प्रदर्शयति। स्कन्दः सविशाखादिभिः सह तानि सर्वाणि प्रतिहन्ति, प्रत्यासन्नानि चास्त्राणि मध्याकाशे एव छित्त्वा दैत्यं दीप्तैः शरैः विदारयति। सुवर्णपक्षशरैः प्रहारः, रक्तप्रवाहः वसन्तपुष्पवृष्टिरिव, आयुधसंघट्टश्च तीव्रतरो भवति। अन्ते तारयः पराजितः पतति, तस्य पतने पृथिवी कम्पते। ततः देवाः स्कन्दं विधिवत् पूजयन्ति; विजयः लोकानां रक्षणं, धर्मस्य प्रतिष्ठा, दैत्योपद्रवस्य प्रशमनं चेति समापनार्थः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 70
The Slaying of Devāntaka, Durdharṣa, and Durmukha
अध्यायेऽस्मिन् (सृष्टिखण्डे) धर्मस्य नियन्तृत्वं युद्धवृत्तान्तेन प्रकाश्यते। देवान्तकः दैत्यः गर्जन् समरं प्रविशति, तथापि धर्म्ययुद्धनियमैः सह युध्यते इति वर्ण्यते; अत्रोपदेशरूपेणोच्यते—धर्माज्ञानं कालं मृत्युञ्च अनिवार्यपूर्वगामिनौ आह्वयति। शमनः (यमः) धर्मपालकत्वेन दण्डधारकः, कालश्च मृत्युरूपेण समरे दृश्यते। ततः शरवृष्टयः परस्परं प्रसरन्ति, प्रलयसमाः बाणाः इव वर्णिताः; अन्ते देवान्तकः शमनेन निहतः पतति। अनन्तरं दुर्धर्षो दुर्मुखश्च दानवौ क्रोधात् शमनं प्रति धावन्ति; शूल-दण्ड-त्रिशूल-खड्गादिभिः घोरः सङ्घट्टः प्रवर्तते। अधर्मस्य परिणामः पतनमेव, दैवी न्यायव्यवस्था च नियुक्तशक्तिभिः निर्विकारतया प्रवर्तते इति सिद्ध्यति; शिष्टा दैत्यसेना दिशो विद्रवति।
Adhyaya 71
The Second Slaying of Namuci
देवासुराणां पुनः संग्रामे नमुचिर्दैत्येन्द्रः क्रुद्धो भुजङ्गसदृशैः शरैर्देवान् अभिभूय व्याकुलान् अकरोत्। इन्द्रः उच्चैःश्रवसा युक्ते रथे मातलिना सारथिना नीतः समारूढः, नमुचिं प्रत्युद्ययौ। नमुचिः ‘क्षुद्रवधेन कीर्तिर्न भवति’ इति गर्ववचनैः इन्द्रं मर्तुं स्वराज्यं च स्वीकर्तुं धमकयामास; इन्द्रस्तु तस्य शून्यवाक्यं निन्दन् शौर्यप्रदर्शनाय आवाहयत्। दीर्घः शरवर्षसमरः प्रववृते—अद्भुतधनुर्विद्यया शस्त्राणि शस्त्रैः प्रतिहतानि, आयुधानि च क्रमशः तीव्रतराणि अभवन्। अथ नमुचिर्मायां प्रयुङ्क्ते स्म; त्रिषु लोकेषु तमोऽन्धकारं प्रसार्य उभयसेनां मोहयामास। तदुपायं ज्ञात्वा हरिः प्रतिशस्त्रेण तमो निवार्य इन्द्राय जयमार्गं ददौ। नमुचिरैरावतं गृहीत्वा इन्द्रं रथात् आकृष्य पातयामास; तथापि इन्द्रः पराक्रम्य नमुचेः शिरः छित्त्वा तं निहतवान्। ततः देवाः गन्धर्वाः ऋषयश्च हृष्टाः स्तुतिभिः जयघोषैश्च समरसमाप्तिं प्राशंसन्।
Adhyaya 72
The Slaying of Madhu (Establishment of the Name ‘Madhusūdana’)
अध्यायेऽस्मिन् देवादित्ययुद्धस्य महती कथा वर्ण्यते। मधुनाम दैत्यो हरिं (नारायणं माधवं केशवं) समरे समुपगम्य युद्धधर्मलङ्घनमिति दोषारोपं करोति, तथा मायां प्रसार्य देवेषु मोहं जनयति; मायाबलात् केचित् देवाः परस्परं हत्वा पतन्ति, असुराश्च देवरूपधारिणो दृश्यन्ते। हरिस्तु तीक्ष्णैः शरैः सुदर्शनचक्रेण च मायावेषान् विविच्य, देवरूपिणोऽसुरान् निहन्ति, बहूनां शिरांसि छिनत्ति च। मधुः पुनरपि हररूपं धृत्वा, अनन्तरं देवीरूपेणापि, देवसेनां विचालयितुं प्रयतते; स्कन्दोऽपि मोहं प्राप्नोति, तं धाता ब्रह्मा उपदेशेन निवर्तयति। अन्ते मधुना निर्मितान् पतन्तः पर्वतान् हरिः विनाश्य, मधोः शिरश्छेदं करोति। ततः सर्वे देवाः भगवतः कीर्तिं “मधुसूदन” इति नाम्ना घोषयन्ति; एष नाम मायाजयस्याधर्मनिग्रहस्य च चिह्नत्वेन प्रतिष्ठां याति।
Adhyaya 73
The Slaying of Vṛtrāsura
अस्मिन्नध्याये वृत्रासुरेण शक्रेण च महायुद्धं वर्ण्यते। गजयान-रथयुद्धेन आरभ्य शरवृष्ट्या, शक्तिप्रहारैः, पश्चात् गदाखड्गचर्मयुद्धेन च संग्रामः क्रमशः तीव्रतां गच्छति। दिव्यास्त्राणि—शाम्भवं वैष्णवं च—नभसि प्रतिघातं गत्वा स्फुलिङ्गान् प्रसृजन्ति; तेन उभयसेनाः व्याकुलाः पलायन्ते, रणभूमिश्च शून्यप्रायो भवति। वृत्रस्य मायया पर्वतसमूह इव महद्रूपं, ततः भयानकजीवसमूहाश्च प्रादुर्भवन्ति; तान् इन्द्रः स्वबलैश्च छित्त्वा निवारयति। देवैः सिद्धैश्च साक्षिभूतैः गदायुद्धं घोरं प्रवर्तते। अन्ते इन्द्रः जयमवाप्य वृत्रं केशेषु गृहीत्वा शिरश्छेदं करोति; देवाः जयघोषैः, दुन्दुभिनिनादैः, अप्सरोगीतनृत्यैश्च उत्सवं कुर्वन्ति, दैत्याश्च दिशो विद्रवन्ति।
Adhyaya 74
The Crushing of the Traipuras (Gaṇeśa’s Battle with Tripura’s Son)
अध्यायेऽस्मिन् देवादित्ययुद्धस्य घोरं वर्णनं दृश्यते। त्रिपुरस्य पुत्रः त्रैपुरिः पितृवधस्य प्रतिशोधं घोषयन् विनायकं (हेरम्बं लम्बोदरं) समभ्ययात्। गणेशः तं प्रत्युवाच—यः पूर्वजः देवहितविरोधी अभूत्, तस्य वधो धर्मतः कृत इति। ततः शर-परशु-खड्ग-गदा-प्रहारैः सघनं शस्त्रवर्षं प्रववृते। गणेशः दैत्यवीरान् पुनःपुनः प्रतिहत्य निपातयामास; त्रैपुरिः क्षतः सञ्जीवितश्च पुनरागत्य गजमारुह्य देवसेनां व्यथयामास। देवाः शरणं विनायकमेव जग्मुः। अन्ते परस्परव्रणैः पशुयुद्धोपमानैश्च संग्रामः पराकाष्ठां गतः। गणेशप्रभावात् स गजसहितो दैत्यः पपात; ऋषयः स्तुवन्ति, देवाः जयघोषं कुर्वन्ति, ततः पुनरपि समरः प्रवर्तते।
Adhyaya 75
Hymn of Victory: Varāha, the Slaying of Hiraṇyākṣa, and the Praise of Viṣṇu
अध्यायेऽस्मिन् देवासुरयुद्धस्य महती कथा वर्ण्यते। देवैर्दैत्याः केचित् पराजिताः, तदा हिरण्याक्षो दैत्यराजः शोभनरथमारुह्य देवान् अभिभूय तान् पलाययति; ते सर्वे हरिं शरणं यान्ति। हरिः केशवोऽच्युतो दैत्यं समभ्येत्य दीर्घं द्वन्द्वयुद्धं करोति, तेन जगत्संक्षोभः समुत्पद्यते। हिरण्याक्षेण पृथिवी रसातलं नीताऽभवत्; तदा विष्णुः वराहरूपं धृत्वा अधो गत्वा निमग्नां धरित्रीं ददर्श, दंष्ट्राभ्यां तामुद्धृत्य स्वस्थानं निनाय। पुनरपि संग्रामे प्रवृत्ते सुदर्शनचक्रेण हिरण्याक्षो निहतः। अनन्तरं देवाः विजयस्तोत्रं पठन्ति, नानावतारान् नमस्कुर्वन्तो विष्णोः पराक्रमं स्तुवन्ति। अन्ते फलश्रुत्या अस्य स्तोत्रस्य श्रवणपाठयोः पुण्यं, जयः, इष्टसिद्धिश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 76
The Marks of Merit and the Destinies of Beings (Divine vs Demonic Traits)
सञ्जय उवाच—रणे मृतानां दैत्यासुराणां का गतिः? शत्रुमभिमुखं युध्यमानस्य वा पलायमानस्य वा इति। व्यास उवाच—यः शूरः शत्रुमुखे प्राणान् त्यजति स तत्क्षणादेव दिव्यभोगान् प्राप्य स्वर्गं समश्नुते; यः तु भीरुः पलायते, कपटेन वा अधर्मेण वा हिंसां करोति, स नरकं गच्छति। अथ मनुष्येषु दैत्य-प्रेत-यक्ष-देवतासदृशस्वभावानां लक्षणानि निरूप्यन्ते—शौचाशौचं, सत्यासत्यं, देवब्राह्मणविष्णुभक्तेषु श्रद्धा वा द्वेषः, दया-अदया, परद्रव्यपरदाराभिलाषः, क्रोधलोभादयश्च। अन्ते धर्मचर्यायाः स्तुतिः—पूजा, दानं, दमः, सत्यं, वैष्णवानां सत्कारः, ब्राह्मणपूजनं च जगद्धारणं पुण्यमिति; एतदुपदेशश्रवणेन शुभफलप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 77
The Arkāṅga Saptamī (Bhāskara Saptamī) Vow: Origin of Sūrya, Pacification of Rays, and Māgha Saptamī Observance
अध्यायेऽस्मिन् वैशम्पायनः पृच्छति—कः सदा दीप्तिमान् दिव्यलोकनाथः सूर्यः, केन प्रभावेन सर्वैः स्तूयते इति। व्यास उवाच—सूर्यः ब्रह्मणो तेजोमयः प्रकाशः, यः चन्द्रेण सह लोकान् धारयति; आदौ तस्य किरणाः अतितीव्राः सन्तो देवान् लोकांश्च पीडयन्ति। तदा देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; विधिना विश्वकर्मा वज्रकल्पं चक्रं निर्माय सूर्यकिरणान् छिनत्ति, तेषां छेदात् दिव्यायुधानि जातानि, विशेषतः विष्णोः सुदर्शनचक्रम्। अनन्तरं धर्मोपदेशः—माघशुक्लसप्तमी ‘कोटिभास्करा/भास्करी सप्तमी’ तथा ‘अर्काङ्गसप्तमी’ व्रतं निरूप्यते। तिथिनियमाः, अर्घ्यदानं, उपवास-नियमाः, मन्त्रः, ध्यानरूपं, पारणाविधिः च कथ्यते; फलश्रुतौ पापनाशः, आरोग्यं, ऐश्वर्यं, स्वर्गसुखं, अन्ते मोक्षलाभश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 78
Appeasement Rite of the Sun (Sunday Vrata, Mantra, and Healing Praise)
अस्याध्याये (सृष्टिखण्डे) स्कन्दः शिवं पृच्छति—सूर्यशान्तिः कथं क्रियते, रविव्रतं च किम् इति। ईश्वरः प्रतिवदति—रविवारे रक्तपुष्पैः सह अर्घ्यदानं, शौचाचारः, रात्रौ एकभोजनं, हविष्याशनं च विधीयते; रविवासरः यदि सप्तम्यां वा सङ्क्रान्तौ वा पतति तदा व्रतस्य विशेषफलप्रदत्वं भवति। ततः कर्मक्रमः कथ्यते—शुद्धिः, मण्डलस्थापनम्, रक्तपद्मासने द्विभुजं सूर्यं ध्यायेत्; गन्धान् धूपं दीपं नैवेद्यं जलं च समर्प्य मुद्राभिः पूजनं कुर्यात्। अनन्तरं गायत्रीप्रायः सौरमन्त्रः, द्वादशादित्याः मासानुसारं, तथा स्तोत्रं च—सूर्य एव ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रतत्त्वम् इति—प्रवर्तते। अन्ते मूलमन्त्रः “ॐ ह्रां ह्रीं सः …” इति, सूर्यावर्तजलेन औषधोपचारः, गोपनीयता-अधिकारनियमाश्च उपदिश्यन्ते। फलश्रुतौ आरोग्यं पापनाशः श्रीसमृद्धिः स्वर्गः मोक्षश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 79
The Account of King Bhadreśvara (Sun-worship, healing, and heavenly ascent)
मध्यदेशस्य स्वाधीनो नृपो भद्रेश्वरो नाम तपोव्रतपरायणः सहसा कुष्ठरोगेण करश्वेतचिह्नेन चाभिहतः। वैद्यैः परामृष्टोऽपि स ब्राह्मणान् मन्त्रिणश्च समाहूय पापदुःखापनोदनाय परमं पुण्योपायं पप्रच्छ। तदा द्विजा भास्करस्य भक्त्या नित्यं अर्घ्यदानं मन्त्रजपं च, अर्काङ्गव्रतं च विधिवत् कर्तुं न्यवेदयन्—निर्दिष्टैः पुष्पैः धान्यैः फलैः गन्धैः लेपनैश्च, उदुम्बरपात्रेण च; अन्तःपुरस्त्रीभिः सह राज्ञ्या च सहभागं कर्तव्यमिति। कालक्रमेण रोगः प्रशाम्यत्; सूर्यः प्रत्यक्षो भूत्वा वरं ददौ, राज्ञे स्वर्गलोकं चिरकल्याणं च प्रददौ, तस्य ब्राह्मणमन्त्रिणां जनस्य च नित्यश्रेयोऽभिवर्धयामास। अन्ते भास्करस्यैतत् गुह्योपदेशं श्रवणपाठयोः महत्फलप्रदं प्रोक्तम्—यमाय संप्रेषितं व्यासेन च भूमौ प्रख्यापितमिति।
Adhyaya 80
Somārcana — Worship and Pacification of Soma (Moon) within Graha-Rites
अध्यायेऽस्मिन् द्विजप्रश्नानन्तरं वैशम्पायनः सौरादिग्रहशान्त्युपायान् प्रवक्तुमुपक्रमते। ग्रहाः पुण्यपापफलभोगहेतवः, तैः प्राणिनां सञ्चितकर्म क्षीयते इति प्रतिपाद्यते। सूर्यः कालस्वरूपः, उग्रसौम्यसमन्वितः, सर्वाधिपतिरिति स्तूयते। ततः कर्मकाण्डविधिः—पत्रैः, घृतेन, होमेन, निर्दिष्टमन्त्रेण च शान्तिः; रोगनिवारणाय, वधबन्धमोचनाय च नियतसंख्याहुतयः, वारतिथ्यादिकालोऽपि निर्दिश्यते, यथा रविवासरे सूर्यपूजा, शुक्लपक्षे सप्तमीपूर्णिमयोः आरोग्यप्राप्तिः। अनन्तरं सोमस्य महिमा वर्ण्यते—सर्वव्यापकः, सृष्टिस्थितिप्रलयव्यवस्थापकः; अमृतस्वरूपत्वं, शिरोमूर्ध्नि चन्द्रस्थानकल्पना च सूक्ष्मदेहदृष्ट्या निरूप्यते। प्रभाते जपनीयः सोममन्त्रः, नमस्काराः, तथा दानविधिः—पात्रदानं, दधिघृतसंयुक्तं सत्कारपूर्वकं ब्राह्मणेभ्यो दानं—येन सौन्दर्यं, श्रीः, स्थिरमङ्गल्यमिति फलश्रुतिः।
Adhyaya 81
The Origin and Worship of Bhauma (Mars/Lohitāṅga)
अस्याध्याये व्यासेन वैषम्पायनं प्रति लोहिताङ्गस्य (भौमस्य) जन्म, तस्य महाबलम्, तथा देवग्रहस्यापि कुतः क्रूरता इति प्रश्नः प्रवर्तते। ततः अन्धकदैत्यकथा निरूप्यते—विष्णुवरप्रभावात् स देवान् पराजित्य ब्रह्माणं शरणं यान्ति। मोहकामपराधैः पार्वतीं प्रति प्रवृत्तोऽन्धकः शङ्करेण सह संग्रामे पतति; नन्दिना भृगुपुत्रः शुक्रो निगृह्यते, शङ्करश्च तं निगिरति, ततो युद्धं महत्तरं भवति। अन्ते शङ्करेण अन्धकः निगृह्य सेवाभावेन परिणम्य गणत्वं प्राप्नोति—भृङ्गीरिटिरिति विख्यातः; वैरस्यापि सेवायां परिवर्तनं पुराणार्थः प्रदर्श्यते। देवतान् प्रति शङ्करस्य वचनानन्तरं तस्य वीर्यं निष्क्रामति; गर्भः पृथिव्यां पतित्वा भौमः जायते—भूमिजः, हरेरंशसम्भूत इव, अत एव ग्रहस्य तीक्ष्णता शैवतेजसा सम्बध्यते। ततो भौमशान्त्यर्थं पूजाविधानं कथ्यते—मङ्गलवासरे चतुर्थ्यां च रक्तोपहारैः, त्रिकोणमण्डलेन, मन्त्रपूजया च आराधनम्; तेन बुद्धिः, धनं, सौभाग्यं च सिद्ध्यतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 82
Description of the Worship of the Planets
भीष्मस्य प्रश्नेन प्रेरितः पुलस्त्यः ग्रह-प्रशमनविधिं निरूपयति। प्रथमं बुधस्य विशेषतः पूजनं, ततः गुरोः (बृहस्पतेः), भार्गवस्य/शुक्रस्य, शनैश्चरस्य, राहोः, केतोश्च समानरूपेण विधिं विस्तारयति। मण्डल-रचनाः (शराकारं, पञ्चकोणं, नराकृतिः, वृत्तं/ध्वजाकारं), वर्णचूर्ण-न्यासः, गन्धानां पुष्पाणां वस्त्राणां च विधानं, तथा विपरीत-ग्रहदशासु विशेषदानानि निर्दिश्यन्ते। रत्न-धातु-धान्य-गोऽश्वादि-पशुदानादीनि, यथायोग्यं ग्रहानुगुणं, शान्त्यर्थं कथ्यन्ते। बुध-बृहस्पति-शुक्र-शनि-राहूनां स्तुतिरूपा आवाहन-वाक्यानि, तथा ग्रह-मन्त्राणां प्रारम्भ-पदानि (मन्त्रारम्भाः) अपि प्रदर्श्यन्ते। उपसंहारे एषा शिक्षा पुण्यदा, वैष्णव-सम्मता इव, इति प्रतिपाद्यते; कलियुगे दानमेव—विशेषतः अभयदानं—परमो धर्म इति निश्चीयते।
Read Padma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.