Adhyaya 15
Bhumi KhandaAdhyaya 1522 Verses

Adhyaya 15

Signs at the Death of Sinners and the Approach of Yama’s Messengers

सोमशर्मा सुमनां पृच्छति—पापिनां मरणकाले के के लक्षणा दृश्यन्ते इति। सुमना प्रत्युवाच—सिद्धात् श्रुतं यथावत् कथयिष्यामि; ततः पापिनः परिवेशः, आचारश्च हीनतां गच्छतः, भयङ्कराः भैरवाकाराः दण्डधारिणः प्राणिनः गर्जन्ति, यमदूताः बद्ध्वा ताडयन्ति च इति वर्ण्यते। चौर्यं, परदारगमनम्, परधनापहारः, दानप्रत्याहरणम्, अयोग्यदानग्रहणं च इत्यादीनि पापानि निर्दिश्यन्ते। तेषां पापानां मरणसमये कण्ठदेशं समारूढत्वात् श्वासरोधः, कण्ठघर्घरः, कम्पः, आर्तनादः, बान्धवान् आह्वानम्, मूर्च्छा, मोहश्च जायते; अन्ते पापी अधोगतिमार्गे नीयते, यमस्य दूतैः कर्षितः प्राप्यते च।

Shlokas

Verse 1

सोमशर्मोवाच । पापिनां मरणं भद्रे कीदृशैर्लक्षणैर्युतम् । तन्मे त्वं विस्तराद्ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

सोमशर्मोवाच । पापिनां मरणं भद्रे कीदृशैर्लक्षणैर्युतम् । तन्मे त्वं विस्तरेण ब्रूहि यदि जानासि भामिनि ॥

Verse 2

सुमनोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि तस्मात्सिद्धाच्छ्रुतं मया । पापिनां मरणे कांत यादृशं लिंगमेव च

सुमनोवाच । श्रूयतां कान्ते वक्ष्यामि तस्मात्सिद्धात् श्रुतं मया । पापिनां मरणे यल्लिङ्गं तदपि कथयामि ॥

Verse 3

महापातकिनां चैव स्थानं चेष्टां वदाम्यहम् । विण्मूत्रामेध्यसंयुक्तां भूमिं पापसमन्विताम्

महापातकिनां चैव स्थानं चेष्टां वदाम्यहम् । विण्मूत्रामेध्यसंयुक्ता भूमिः पापसमन्विता ॥

Verse 4

सतां प्राप्य सुदुष्टात्मा प्राणान्दुःखेन मुंचति । चांडालभूमिं संप्राप्य मरणं याति दुःस्थितः

सत्सङ्गमपि प्राप्य सुदुष्टात्मा दुःखेन प्राणान् मुञ्चति; चाण्डालभूमिं संप्राप्य दुःस्थितो मरणं याति।

Verse 5

गर्दभाचरितां भूमिं वेश्यागेहं समाश्रितः । कल्पपालगृहं गत्वा निधनायोपगच्छति

गर्दभाचरितां भूमिं वेश्यागेहं समाश्रितः; कल्पपालगृहं गत्वा स निधनायोपगच्छति।

Verse 6

अस्थिचर्मनखैः पूर्णमाश्रितं पापकिल्बिषैः । तां प्राप्य च स दुष्टात्मा मृत्युं याति सुनिश्चितम्

अस्थिचर्मनखैः पूर्णं पापकिल्बिषसंश्रितम्; तां प्राप्य स दुष्टात्मा मृत्युं याति सुनिश्चितम्।

Verse 7

अन्यां पापसमाचारां प्राप्य मृत्युं स गच्छति । अथ चेष्टां प्रवक्ष्यामि दूतानां तु तमिच्छताम्

अन्यां पापसमाचारां प्राप्य स मृत्युं गच्छति; अथ दूतानां तमिच्छतां चेष्टां प्रवक्ष्यामि।

Verse 8

भैरवान्दारुणान्घोरानतिकृष्णान्महोदरान् । पिंगाक्षान्पीतनीलांश्च अतिश्वेतान्महोदरान्

भैरवान् दारुणान् घोरान् अतिकृष्णान् महोदरान्; पिङ्गाक्षान् पीतनिलांश्च, अतिश्वेतान् महोदरान्।

Verse 9

अत्युच्चान्विकरालांश्च शुष्कमांसवसोपमान् । रौद्रदंष्ट्रान्करालांश्च सिंहास्यान्सर्पहस्तकान्

अत्युच्चान् विकरालांश्च शुष्कमांसवसोपमान् । रौद्रदंष्ट्रान् करालांश्च सिंहास्यान् सर्पहस्तकान् ददर्श सः ॥

Verse 10

सतान्दृष्ट्वा प्रकंपेत खिद्यते च मुहुर्मुहुः । शिवासंनादवद्घोरान्महारावान्महामते

तान् दृष्ट्वा सः प्रकम्पेत खिद्यते च मुहुर्मुहुः । शिवासंनादवद्घोरान् महारावान् महामते ॥

Verse 11

मुंचंति दूतकाः सर्वे कर्णमूले तु तस्य हि । गले पाशैः प्रबद्ध्वा ते कटिं बद्ध्वा तथोदरे

मुंचन्ति दूतकाः सर्वे कर्णमूले तु तस्य हि । गले पाशैः प्रबद्ध्वा ते कटिं बद्ध्वा तथोदरे ॥

Verse 12

समाधृष्य निपात्यंते हाहेति वदते मुहुः । म्रियमाणस्य या चेष्टा तामेवं प्रवदाम्यहम्

समाधृष्य निपात्यन्ते हाहेति वदते मुहुः । म्रियमाणस्य या चेष्टा तामेवं प्रवदाम्यहम् ॥

Verse 13

परद्रव्यापहरणं परभार्याविडंबनम् । ऋणं परस्य सर्वस्वं गृहीतं यत्तु पापिभिः

परद्रव्यापहरणं परभार्याविडम्बनम् । ऋणेन परसर्वस्वग्रहणं यच्च पापिभिः कृतम् ॥

Verse 14

पुनर्नैव प्रदत्तं हि लोभास्वादविमोहतः । अन्यदेवं महापापं कुप्रतिग्रहमेव च

पुनः प्रदत्तं वस्तु लोभास्वादविमोहात् न पुनर्देयम्। अन्यदेव महापापं कुप्रतिग्रह एव च॥

Verse 15

कंठमायांति ते सर्वे म्रियमाणस्य तस्य च । यानिकानि च पापानि पूर्वमेव कृतानि च

म्रियमाणस्य तस्य कण्ठे सर्वे कर्मसमुदयाः आयान्ति; यानि यानि पूर्वकृतानि पापानि च॥

Verse 16

आयांति कंठमूलं ते महापापस्य नान्यथा । दुःखमुत्पादयंत्येते कफबंधेन दारुणम्

ते महापापफलात् एव कण्ठमूलं यान्ति, नान्यथा। कफबन्धेन दारुणं दुःखम् एते जनयन्ति॥

Verse 17

पीडाभिर्दारुणाभिस्तु कंठो घुरघुरायते । रोदते कंपतेऽत्यर्थं मातरं पितरं पुनः

दारुणपीडाभिः कण्ठो घुरघुरायते। स रोदति, अत्यर्थं कम्पते, मातरं पितरं पुनःपुनः आह्वयति॥

Verse 18

स्मरते भ्रातरं तत्र भार्यां पुत्रान्पुनःपुनः । पुनर्विस्मरणं याति महापापेन मोहितः

तत्र स भ्रातरं भार्यां पुत्रांश्च पुनःपुनः स्मरति। महापापमोहितः पुनः विस्मरणं याति॥

Verse 19

तस्य प्राणान गच्छंति बहुपीडासमाकुलाः । पतते कंपते चैव मूर्च्छते च पुनःपुनः

तस्य प्राणाः क्षीयन्ते बहुपीडाभिराकुलाः। स पतति कम्पते चैव मूर्च्छते च पुनःपुनः॥

Verse 20

एवं पीडासमायुक्तो दुःखं भुंक्तेति मोहितः । तस्य प्राणाः सुदुःखेन महाकष्टैः प्रचालिताः

एवं पीडासमायुक्तो दुःखं भुङ्क्ते विमोहितः। तस्य प्राणाः सुदुःखेन महाकष्टैः प्रचालिताः॥

Verse 21

अपानमार्गमाश्रित्य शृणु कांत प्रयांति ते । एवं प्राणी महामुग्धो लोभमोहसमन्वितः

अपानमार्गमाश्रित्य शृणु कान्त प्रयान्ति ते। एवं प्राणी महामूढो लोभमोहसमन्वितः॥

Verse 22

नीयते यमदूतैस्तु तस्य दुःखं वदाम्यहम्

नीयते यमदूतैस्तु तस्य दुःखं वदाम्यहम्।