Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे शिवशर्मचरिते प्रथमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे शिवशर्मचरिते प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 2

केचित्पठंति प्रह्लादं पुराणेषु द्विजोत्तमाः । पंचवर्षान्वितेनापि केशवः परितोषितः

केचित् पुराणेषु प्रह्लादाख्यानं पठन्ति द्विजोत्तमाः। पञ्चवर्षान्वितेनापि केशवः परितोषितो भवति॥

Verse 3

देवासुरे कथं प्राप्ते हरिणा सह युध्यति । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्

देवासुरयोर्युद्धे समुपस्थिते कथं स हरिणा सह युयुधे? वासुदेवेन निहतः स वैष्णवीं दिव्यां तनुं प्रविवेश।

Verse 4

सूत उवाच । कश्यपेन पुरा ज्ञातं कृतं व्यासेन धीमता । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं व्यासस्याग्रे स्वयं प्रभोः

सूत उवाच—एतत् पुरा कश्यपेन ज्ञातं, धीमता व्यासेन विरचितं, पूर्वं च स्वयं प्रभुणा ब्रह्मणा व्यासस्याग्रे कथितम्।

Verse 5

तमेवं हि प्रवक्ष्यामि भवतामग्रतो द्विजाः । संदेहकारणं जातं छिन्नं देवेन वेधसा

तदेतदहं भवतामग्रतो द्विजाः प्रवक्ष्यामि। जातः संदेहहेतुः देवेन वेधसा छिन्न एव।

Verse 6

व्यास उवाचः । शृणु सूत महाभाग ब्रह्मणा परिभाषितम् । प्रह्लादस्य यथा जन्म पुराणेप्यन्यथा श्रुतम्

व्यास उवाच—शृणु सूत महाभाग, ब्रह्मणा यत् परिभाषितम्। प्रह्लादस्य यथा जन्म, यदन्येष्वपि पुराणेषु भिन्नं श्रूयते।

Verse 7

जातमात्रः सर्वसुखं वैष्णवं मार्गमाश्रितः । महाभागवतश्रेष्ठः प्रह्लादो देवपूजितः

जातमात्रः स सर्वसुखं वैष्णवं मार्गमाश्रितः। महाभागवतश्रेष्ठः प्रह्लादो देवैः पूजितः।

Verse 8

विष्णुना सह युद्धाय सपुत्रः संगरंगतः । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्

विष्णुना सह युद्धाय सः सपुत्रः संगरे गतः । वासुदेवेन निहतः प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम् ॥

Verse 9

सृष्टिभावं शृणुष्व त्वमस्यैव च महात्मनः । संगरं प्राप्य पुत्राद्यैर्विष्णुना सह वीर्यवान्

सृष्टिभावं शृणुष्व त्वमस्यैव च महात्मनः । संगरं प्राप्य पुत्राद्यैर्विष्णुना सह वीर्यवान् ॥

Verse 10

प्रविष्टो वैष्णवं तेजः संप्राप्य स्वेन तेजसा । पुराकल्पे महाभाग यथा जातः स वीर्यवान्

प्रविष्टो वैष्णवं तेजः संप्राप्य स्वेन तेजसा । पुराकल्पे महाभाग यथा जातः स वीर्यवान् ॥

Verse 11

वृत्तांतं तस्य वीरस्य प्रवक्ष्यामि समासतः । पश्चिमे सागरस्यांते द्वारका नाम वै पुरी

वृत्तान्तं तस्य वीरस्य प्रवक्ष्यामि समासतः । पश्चिमे सागरस्यान्ते द्वारका नाम वै पुरी ॥

Verse 12

सर्वऋद्धिसमायुक्ता सर्वसिद्धिसमन्विता । तस्यामास्ते सदा देवो योगज्ञो योगवित्तमः

सर्वऋद्धिसमायुक्ता सर्वसिद्धिसमन्विता । तस्यामास्ते सदा देवो योगज्ञो योगवित्तमः ॥

Verse 13

शिवशर्मेति विख्यातो वेदशास्त्रार्थकोविदः । तस्यापि पंचपुत्रास्तु बभूवुः शास्त्रकोविदाः

शिवशर्मेति विख्यातो वेदशास्त्रार्थकोविदः । तस्यापि पञ्च पुत्राः सञ्जज्ञिरे शास्त्रकोविदाः ॥

Verse 14

यज्ञशर्मा वेदशर्मा धर्मशर्मा तथैव च । विष्णुशर्मा महाभागो नूनं तत्कर्मकोविदः

यज्ञशर्मा वेदशर्मा धर्मशर्मा तथैव च । विष्णुशर्मा महाभागः नूनं तत्कर्मकोविदः ॥

Verse 15

पंचमः सोमशर्मेति पितृभक्तिपरायणः । पितृभक्तिं विना चैव धर्ममन्यं द्विजोत्तमाः

पञ्चमः सोमशर्मेति पितृभक्तिपरायणः । पितृभक्तिं विना चैव नान्यो धर्मो द्विजोत्तमाः ॥

Verse 16

न विदंति महात्मानस्तद्भावेन तु भाविताः । तेषां तु भक्तिं संपश्यञ्छिवशर्मा द्विजोत्तमः

न विदन्ति महात्मानस्तद्भावेन तु भाविताः । तेषां तु भक्तिं सम्पश्यञ्शिवशर्मा द्विजोत्तमः ॥

Verse 17

चिंतयामास मेधावी निष्कर्षिष्ये सुरोत्तमान् । पितृभक्तेषु यो भावो नैतेषां मनसि स्थितः

चिन्तयामास मेधावी निष्कर्षिष्ये सुरोत्तमान् । पितृभक्तेषु यो भावो नैतेषां मनसि स्थितः ॥

Verse 18

यथा जानाम्यहं चाथ करिष्ये बुद्धिपूर्वकम् । विष्णोश्चैव प्रसादात्स सर्वसिद्धिर्बभूव ह

यथा जानाम्यहं तदनुसारं बुद्धिपूर्वकं करिष्ये। विष्णोः प्रसादेन च सर्वसिद्धिर्निश्चयेनाभवत्॥

Verse 19

सद्भावं चिंतयामास अंजनार्थं द्विजोत्तमाः । उपायं ब्राह्मणश्रेष्ठस्तपसस्तेजसः किल

सद्भावेन द्विजोत्तमाः अंजनप्राप्त्यर्थं चिन्तयामास। तपस्तेजसा ब्राह्मणश्रेष्ठ उपायं किल निरूपयामास॥

Verse 20

चकार सोप्युपायज्ञो मायया ब्रह्मवित्तमः । तेषामग्रे ततो व्याजं शिवशर्मा व्यदर्शयत्

सोप्युपायज्ञो ब्रह्मवित्तमः मायया व्याजमकरोत्। तेषामग्रे ततः शिवशर्मा व्याजं व्यदर्शयत्॥

Verse 21

महता ज्वररोगेण मृता माता विदर्शिता । तैस्तु दृष्टा मृता माता पितरं वाक्यमब्रुवन्

महता ज्वररोगेण मृता माता तेषां दर्शिता। तैस्तु मृता मातरं दृष्ट्वा पितरं प्रति वाक्यमूचुः॥

Verse 22

ययावयं महाभाग गर्भोदरे प्रवर्द्धिताः । कलेवरं परित्यज्य स्वयमेव गता क्षयम्

यया वयं महाभाग गर्भोदरे प्रवर्द्धिताः। सा कलेवरं परित्यज्य स्वयमेव क्षयं गता॥

Verse 23

अपहाय गता सेयं स्वर्गे तात किमुच्यते । शिवशर्मोपरिभवं पुत्रं भक्तिपरायणम्

अपहाय सा स्वर्गं गता—तात, किमत्रोच्यते अधिकम्? शिवशर्मणः पुत्रस्तु भक्तिपरायणः।

Verse 24

यज्ञशर्माणमाहूय इत्युवाच द्विजोत्तमः । शिवशर्मोवाच । अनेनापि सुतीक्ष्णेन शस्त्रेण निशितेन वै

यज्ञशर्माणमाहूय द्विजोत्तमः प्राह। शिवशर्मोवाच—अनेनापि सुतीक्ष्णेन निशितेन शस्त्रेण वै।

Verse 25

विच्छिद्यांगानि सर्वाणि यत्र तत्र क्षिपस्व ह । तत्कृतं तेन पुत्रेण यथादेशः श्रुतः पितुः

विच्छिद्याङ्गानि सर्वाणि यत्र तत्र क्षिपस्व ह—इति पितुरादेशं श्रुत्वा पुत्रेण तत्कृतम्।

Verse 26

समायातः पुनः पश्चात्पितरं वाक्यमब्रवीत् । यथादिष्टं त्वया तात तत्सर्वं कृतवानहम्

समायातः पुनः पश्चात् पितरं वाक्यमब्रवीत्—यथादिष्टं त्वया तात, तत्सर्वं कृतवानहम्।

Verse 27

समादिश ममान्यच्च कार्यकारणमद्य च । तच्च सर्वं करिष्यामि दुर्जयं दुर्लभं पितः

समादिश ममान्यच्च कार्यकारणमद्य च; तच्च सर्वं करिष्यामि—दुर्जयं दुर्लभं पितः।

Verse 28

तमाज्ञाय महाभागं पितृभक्तं स च द्विजः । निश्चयं परमं ज्ञात्वा द्वितीयस्य विचिंतयन्

तं महाभागं पितृभक्तं द्विजः सम्यग् आज्ञाय, परमं निश्चयं ज्ञात्वा द्वितीयमार्गं विचिन्तयामास।

Verse 29

वेदशर्माणमाहूय गच्छ त्वं मम शासनात् । स्त्रिया विना न शक्नोमि स्थातुं कंदर्पमोहितः

वेदशर्माणमाहूय मम शासनाद् त्वं शीघ्रं गच्छ; कन्दर्पमोहितोऽहं स्त्रिया विना स्थातुं न शक्नोमि।

Verse 30

मायया दर्शिता नारी सर्वसौभाग्यसंपदा । एनामानय वत्स त्वं ममार्थे कृतनिश्चयः

मायया दर्शिता नारी सर्वसौभाग्यसमन्विता; वत्स, ममार्थे कृतनिश्चयस्त्वं ताम् आनय।

Verse 31

एवमुक्तस्तथा प्राह करिष्ये तव सुप्रियम् । पितरं तं नमस्कृत्य तामुवाच गतस्ततः

एवमुक्तः स उवाच—करिष्ये तव सुप्रियम्; ततः पितरं नमस्कृत्य गत्वा ताम् उवाच।

Verse 32

त्वां देवि याचते तातः कामबाणप्रपीडितः । अतस्त्वं जरया युक्ते प्रसादसुमुखी भव

देवि, कामबाणप्रपीडितस्तातस्त्वां याचते; अतः जरायुक्तेऽपि प्रसन्नवदना भूत्वा तस्मै प्रसादं कुरु।

Verse 33

भज त्वं चारुसर्वांगि पितरं मम सुंदरि । एवमाकर्णितं तस्य मायया वेदशर्मणः

भज त्वं चारुसर्वाङ्गि पितरं मम सुन्दरि। एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं वेदशर्मा तु तस्याः मायया मोहितोऽभवत्॥

Verse 34

स्त्र्युवाच । जरया पीडितस्यापि नैवेच्छामि कदाचन । सश्लेष्ममुखरोगस्य व्याधिग्रस्तस्य सांप्रतम्

स्त्र्युवाच—जरया पीडितस्यापि नैवेच्छामि कदाचन। सश्लेष्ममुखरोगस्य व्याधिग्रस्तस्य साम्प्रतम्॥

Verse 35

शिथिलस्यापि चार्तस्य तस्य वृद्धस्य संगमम् । भवंतं रंतुमिच्छामि करिष्ये तव सुप्रियम्

शिथिलस्यापि चार्तस्य तस्य वृद्धस्य सङ्गमम्। भवंतं रन्तुमिच्छामि करिष्ये तव सुप्रियम्॥

Verse 36

भवंतं रूपसौभाग्यैर्गुणरत्नैरलंकृतम् । दिव्यलक्षणसंपन्नं दिव्यरूपं महौजसम्

भवंतं रूपसौभाग्यैर्गुणरत्नैरलङ्कृतम्। दिव्यलक्षणसम्पन्नं दिव्यरूपं महौजसम्॥

Verse 37

किं करिष्यसि तातेन वृद्धेन शृणु मानद । ममांगभोगभावेन सर्वं प्राप्स्यसि दुर्लभम्

किं करिष्यसि तातेन वृद्धेन शृणु मानद। ममाङ्गभोगभावेन सर्वं प्राप्स्यसि दुर्लभम्॥

Verse 38

यद्यत्त्वमिच्छसे विप्र तद्ददामि न संशयः । एतद्वाक्यं महच्छ्रुत्वा अप्रियं पापसंकुलम्

यद्यत्त्वमिच्छसे विप्र तद्ददामि न संशयः । एतद्वाक्यं महच्छ्रुत्वा अप्रियं पापसंकुलं विचिन्तयामास ॥

Verse 39

वेदशर्मोवाच । अधर्मयुक्तं ते वाक्यमयुक्तं पापमिश्रितम् । नेदृशं मां वदेर्देवि पितृभक्तिमनागसम्

वेदशर्मोवाच । अधर्मयुक्तं ते वाक्यमयुक्तं पापमिश्रितम् । नेदृशं मां वदेर्देवि पितृभक्तिमनागसम् ॥

Verse 40

पितुरर्थं समायातस्त्वामहं प्रार्थये शुभे । अन्यदेवं न वक्तव्यं भज त्वं पितरं मम

पितुरर्थं समायातस्त्वामहं प्रार्थये शुभे । अन्यदेवं न वक्तव्यं भज त्वं पितरं मम ॥

Verse 41

यद्यत्त्वमिच्छसे देवि त्रैलोक्ये सचराचरम् । तत्तद्दद्मि न संदेहो देवराज्याधिकं शुभे

यद्यत्त्वमिच्छसे देवि त्रैलोक्ये सचराचरम् । तत्तद्दद्मि न संदेहो देवराज्याधिकं शुभे ॥

Verse 42

स्त्र्युवाच । एवं समर्थो दातुं मे पितुरर्थे यदा भवान् । तदा मे दर्शयाद्यैव सेंद्रास्त्वं समहेश्वरान्

स्त्र्युवाच । एवं समर्थो दातुं मे पितुरर्थे यदा भवान् । तदा मे दर्शयाद्यैव सेंद्रास्त्वं समहेश्वरान् ॥

Verse 43

दातुमेवं समर्थोसि दुर्लभं सांप्रतं किल । किं ते बलं महाभाग दर्शयस्व त्वमात्मनः

दातुमेवं समर्थोऽसि दुर्लभं सांप्रते किल। किं ते बलं महाभाग, दर्शयस्वात्मनः प्रभाम्॥

Verse 44

वेदशर्मोवाच । पश्य पश्य बलं देवि प्रभावं तपसो मम । मयाहूताः समायाता इंद्राद्याः सुरसत्तमाः

वेदशर्मोवाच—पश्य पश्य बलं देवि, प्रभावं तपसो मम। मयाहूताः समायाता इन्द्राद्याः सुरसत्तमाः॥

Verse 45

वेदशर्माणमूचुस्ते किं कुर्मो हि द्विजोत्तम । यमेवमिच्छसे विप्र तं ददामो न संशयः

ते ऊचुः—किं कुर्मो हि द्विजोत्तम? यमेवमिच्छसे विप्र, तं ददामो न संशयः॥

Verse 46

वेदशर्मोवाच । यदि देवाः प्रसान्ना मे प्रसादसुमुखा यदि । ददंतु विमलां भक्तिं पादयोः पितुरेव मे

वेदशर्मोवाच—यदि देवाः प्रसन्ना मे, प्रसादसुमुखा यदि। ददन्तु विमलां भक्तिं पादयोः पितुरेव मे॥

Verse 47

एवमस्तु सुराः सर्वे यथायातास्तथा गताः । तमुवाच तथा दृष्ट्वा दृष्टं ते तपसो बलम्

एवमस्त्विति सुराः सर्वे यथायातास्तथा गताः। तं दृष्ट्वा तमुवाच—दृष्टं ते तपसो बलम्॥

Verse 48

देवैस्तु नास्ति मे कार्यं यदि दातुमिहेच्छसि । यन्मां नयसि गुर्वर्थं तत्कुरुष्व मम प्रियम्

देवैस्तु मे न किञ्चित्कार्यम्। यदि त्वमिह किञ्चिद्दातुमिच्छसि, तर्हि मम प्रियं कुरु—गुरोः कार्यार्थं मां नय।

Verse 49

देहि त्वं स्वं शिरो विप्र स्वहस्तेन निकृत्य वै । वेदशर्मोवाच । धन्योहमद्य संजातो मुक्तश्चैव ऋणत्रयात्

“स्वहस्तेनैव निकृत्य, हे विप्र, स्वं शिरो मे देहि।” इति। वेदशर्मोवाच—“अद्याहं धन्यो जातः, ऋणत्रयाच्च मुक्तोऽस्मि।”

Verse 50

स्वशिरो देवि दास्यामि गृह्यतां गृह्यतां शुभे । शितेन तीक्ष्णधारेण शस्त्रेण द्विजसत्तमः

“देवि, स्वशिरो दास्यामि; गृह्यतां गृह्यतां शुभे।” इत्युक्त्वा द्विजसत्तमः शिततीक्ष्णधारं शस्त्रं जग्राह।

Verse 51

निकृत्य स्वं शिरश्चाथ दत्तं तस्यै प्रहस्य च । रुधिरेण प्लुतं सा च परिगृह्य गता मुनिम्

स्वशिरः निकृत्य स प्रहस्य तस्यै ददौ। सा च रुधिरेण प्लुता तत् परिगृह्य मुनिं प्रति जगाम।

Verse 52

स्त्र्युवाच । तवार्थे प्रेषितं विप्र पुत्रेण वेदशर्मणा । एतच्छिरः संगृहाण निकृत्तं चात्मनात्मनः

स्त्री उवाच—“विप्र, तवार्थं वेदशर्मपुत्रेण प्रेषितम्। एतच्छिरः संगृहाण, स्वहस्तेनात्मना निकृत्तम्।”

Verse 53

उत्तमांगं प्रदत्तं मे पितृभक्तेन तेन ते । तवार्थे द्विजशार्दूल मामेवं परिभुंक्ष्व वै

उत्तमं शिरः पितृभक्तेन तेन मम हस्ते समर्पितम्, तव प्रयोजनाय। अतः, हे द्विजशार्दूल, तवार्थमेव मां एवं प्रकारेण परिभुङ्क्ष्व वै।

Verse 54

तस्य तैर्भ्रातृभिर्दृष्टं साहसं वेदशर्मणः । वेपितांगत्वमापन्नास्ते बभूवुः परस्परम्

वेदशर्मणः तद् साहसं तैर्भ्रातृभिर्दृष्टं यदा, तदा ते वेपिताङ्गत्वमापन्नाः परस्परं साशङ्कं निरीक्षन्ते स्म।

Verse 55

मृता नो धर्मसाध्वी सा माता सत्यसमाधिना । अयमेव महाभागः पितुरर्थे मृतः शुभः

धर्मसाध्वी नः माता सत्यसमाधिना मृता। अयमेव महाभागः शुभः पितुरर्थे मृतोऽपि।

Verse 56

धन्योयं धन्यतां प्राप्तः पितुरर्थे कृतं शुभम् । एवं संभाषितं तैस्तु भ्रातृभिः पुण्यचारिभिः

धन्योऽयं धन्यतां प्राप्तः पितुरर्थे कृतं शुभम्—इति तैः पुण्यचारिभिर्भ्रातृभिः एवं संभाषितम्।

Verse 57

समाकर्ण्य द्विजो वाक्यं ज्ञात्वा भक्तिपरायणम् । निकृत्तं च शिरस्तेन पुत्रेण वेदशर्मणा

तद्वाक्यं समाकर्ण्य द्विजः तं भक्तिपरायणं ज्ञातवान्; तथा च तेन पुत्रेण वेदशर्मणा स्वशिरो निकृत्तमिति अवगच्छत्।

Verse 58

धर्मशर्माणमाहाथ शिर एतत्प्रगृह्यताम्

अथ स धर्मशर्माणमाह— “एतत् शिरः प्रगृह्यताम्।”