Adhyaya 17

Verse 1

सोमशर्मोवाच । सर्वं देवि समाख्यातं धर्मसंस्थानमुत्तमम् । कथं पुत्रमहं विंद्यां सर्वज्ञं गुणसंयुतम्

सोमशर्मोवाच—देवि, त्वया सम्यक् समाख्यातं धर्मसंस्थानमुत्तमम्। कथं नु अहं पुत्रं लभेय, सर्वज्ञं गुणसमन्वितम्?

Verse 2

वद त्वं मे महाभागे यदि जानासि सुव्रते । दानधर्मादिकं भद्रे परत्रेह न संशयः

वद मे, महाभागे, यदि जानासि सुव्रते। दानधर्मादिकं भद्रे, परत्रेह फलप्रदमिति न संशयः।

Verse 3

सुमनोवाच । वसिष्ठं गच्छ धर्मज्ञं तं प्रार्थय महामुनिम् । तस्मात्प्राप्स्यसि वै पुत्रं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्

सुमनोवाच—वसिष्ठं गच्छ धर्मज्ञं, तं महामुनिं प्रार्थय। तस्मात् त्वं नूनं पुत्रं प्राप्स्यसि, धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्।

Verse 4

सूत उवाच । एवमुक्ते तया वाक्ये सोमशर्मा द्विजोत्तमः । एवं करिष्ये कल्याणि तव वाक्यं न संशयः

सूत उवाच—तया एवमुक्ते, सोमशर्मा द्विजोत्तमः प्रत्युवाच। एवं करिष्ये कल्याणि, तव वाक्यं न संशयः।

Verse 5

एवमुक्त्वा जगामाशु सोमशर्मा द्विजोत्तमः । वसिष्ठं सर्ववेत्तारं दिव्यं तं तपतां वरम्

एवमुक्त्वा जगामाशु सोमशर्मा द्विजोत्तमः। वसिष्ठं सर्ववेत्तारं दिव्यं तपतां वरम्।

Verse 6

गंगातीरे स्थितं पुण्यमाश्रमस्थं द्विजोत्तमम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं द्वितीयमिव भास्करम्

गङ्गातटे स्थितं पुण्यमाश्रमवासिनं द्विजोत्तमम् । तेजोज्वालाभिराकीर्णं द्वितीयमिव भास्करम् ॥

Verse 7

राजमानं महात्मानं ब्रह्मण्यं च द्विजोत्तमम् । भक्त्या प्रणम्य विप्रेशं दंडवच्च पुनः पुनः

राजमानं महात्मानं ब्रह्मण्यं च द्विजोत्तमम् । भक्त्या प्रणम्य विप्रेशं दण्डवच्च पुनः पुनः ॥

Verse 8

तमुवाच महातेजा ब्रह्मसूनुरकल्मषः । उपाविशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते

तमुवाच महातेजा ब्रह्मसूनुरकल्मषः । उपाविशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते ॥

Verse 9

एवमुक्त्वा स योगींद्रः पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुत्रेषु ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा

एवमुक्त्वा स योगीन्द्रः पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुत्रेषु ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा ॥

Verse 10

क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा

क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोऽसि चाङ्गेषु धर्मं पालयसे सदा ॥

Verse 11

एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह सुशर्मणम् । किं करोमि प्रियं कार्यं सुप्रियं ते द्विजोत्तम

एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः सुशर्मणं प्राह— “किं करोमि प्रियं कार्यं, किं वा तेऽतिसुप्रियं, हे द्विजोत्तम?”

Verse 12

एवं संभाषितं विप्रं विरराम स कुंभजः । तस्मिन्नुक्ते महाभागे वसिष्ठे मुनिपुंगवे

एवं विप्रं संभाष्य स कुम्भजः मुनिर्विरराम। तस्मिन्नुक्ते महाभागे वसिष्ठे मुनिपुङ्गवे (पुनरुवाच/प्रत्युवाच)।

Verse 13

स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं सुप्रसन्नेन चेतसा

स तदा महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् उवाच— “भगवन्, सुप्रसन्नेन चेतसा मम वाक्यं शृणुताम्।”

Verse 14

यदि मे सुप्रियं कार्यं त्वयैव मुनिपुंगव । मम प्रश्नार्थसंदेहं विच्छेदय द्विजोत्तम

यदि मे सुप्रियं कर्तुं त्वमेव मुनिपुङ्गव, तर्हि मम प्रश्नार्थसन्देहं विच्छेदय, हे द्विजोत्तम।

Verse 15

दारिद्र्यं केन पापेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे

दारिद्र्यं केन पापेन, पुत्रसौख्यं कथं न हि? एतन्मे संशयं तात, कस्मात् पापाद् वदस्व मे।

Verse 16

महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समातुरः

महामोहेन संमूढोऽहं प्रियया प्रतिबोधितः। द्विज, तया प्रेषितोऽहं तात, तव पार्श्वं समागतः सुतरामार्तः॥

Verse 17

इति श्रीपद्मपुराणेभूमिखंडेएंद्रे सुमनोपाख्यानेसप्तदशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे इन्द्रविषये सुमनोपाख्याने सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 18

वसिष्ठ उवाच । पुत्रा मित्राण्यथ भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संभेदात्पुरुषस्य भवंति ते

वसिष्ठ उवाच—पुत्रा मित्राणि भ्रातरश्चान्ये स्वजनबान्धवाः। संभेदात् पञ्चभेदास्ते पुरुषस्य भवन्ति हि॥

Verse 19

ते ते सुमनया प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम

ते ते सुमनया पूर्वमेव तवाग्रतः प्रकीर्तिताः। ऋणसम्बन्धिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम॥

Verse 20

पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा

पुत्रस्य पुण्यलक्षणं तवाग्रे प्रवदाम्यहम्। पुण्यप्रसक्त आत्मा यस्य सत्यधर्मरतः सदा॥

Verse 21

शुद्धिविज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंधीरो वेदाध्ययनतत्परः

शुद्धिविज्ञानसम्पन्नः तपस्वी वाग्विदां वरः। सर्वकर्मसु सन्धीरः वेदाध्ययनतत्परः॥

Verse 22

स सर्वशास्त्रवेत्ता च देवब्राह्मणपूजकः । याजकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः

स सर्वशास्त्रवित् चैव देवब्राह्मणपूजकः। याजकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः॥

Verse 23

विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतो दांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरोनित्यं सर्वस्वजनवत्सलः

विष्णुध्यानपरः नित्यं शान्तो दान्तः सुहृत् सदा। पितृमातृपरः नित्यं सर्वस्वजनवत्सलः॥

Verse 24

कुलस्य तारको विद्वान्कुलस्य परिपोषकः । एवं गुणैश्च संयुक्तः सपुत्रः सुखदायकः

कुलस्य तारकः विद्वान् कुलस्य परिपोषकः। एवं गुणैः समायुक्तः स पुत्रः सुखदायकः॥

Verse 25

अन्ये संबंधसंयुक्ताः शोकसंतापदायकाः । एतादृशेन किं कार्यं फलहीनेन तेन च

अन्ये सम्बन्धसंयुक्ताः शोकसन्तापदायकाः। एतादृशेन किं कार्यं फलहीनेन तेन च॥

Verse 26

आयांति यांति ते सर्वे तापं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम

आयान्ति यान्ति ते सर्वे सुदारुणं तापं दत्त्वा; द्विजसत्तम, ते सर्वे संसारे पुत्ररूपेणैव प्रादुर्भवन्ति।

Verse 27

पूर्वजन्मकृतं पुण्यं यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः

पूर्वजन्मकृतं पुण्यं यत्त्वया परिपालितम्, तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि; पुनरद्भुतं श्रूयताम्।

Verse 28

वसिष्ठ उवाच । भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः

वसिष्ठ उवाच—भवान् शूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा; कृषिकर्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः।

Verse 29

एकभार्या सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं नैव परिश्रुतम्

एकभार्यः सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान्; धर्मं नैव विजानासि सत्यं नैव परिश्रुतम्।

Verse 30

दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव प्रतिश्रुतम् । कृता नैव त्वया तीर्थे यात्रा चैव महामते

दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव प्रतिश्रुतम्; कृता नैव त्वया तीर्थे यात्रा चैव महामते।

Verse 31

एवं कृतं त्वया विप्र कृषिमार्गं पुनः पुनः । पशूनां पालनं सर्व गवां चैव द्विजोत्तम

एवं त्वया, विप्र, कृषिमार्गः पुनः पुनः सेवितः; तथा सर्वेषां पशूनां पालनं कृतं, विशेषतः गवां, हे द्विजोत्तम।

Verse 32

महिषीणां तथाऽश्वानां पालनं च पुनः पुनः । एवं पू र्वंकृतं कर्म त्वयैव द्विजसत्तम

महिषीणां तथाऽश्वानां पालनं च पुनः पुनः कृतम्। एवं पूर्वंकृतं कर्म त्वयैव, हे द्विजसत्तम।

Verse 33

विपुलं च धनं तद्वल्लोभेन परिसंचितम् । तस्य व्ययं सुपुण्येन न कृतं तु त्वया कदा

विपुलं धनं तद्वत् लोभेन परिसंचितं त्वया; तस्य व्ययः सुपुण्येन तु त्वया कदापि न कृतः।

Verse 34

पात्रे दानं न दत्तं तु दृष्ट्वा दुर्बलमेव च । कृपां कृत्वा न दत्तं तु भवता धनमेव च

पात्रे दानं न दत्तं त्वया, दुर्बलं च दृष्ट्वापि; कृपां कृत्वापि भवता धनं न दत्तं कदाचन।

Verse 35

गोमहिष्यादिकं सर्वं पशूनां संचितं त्वया । विक्रीय च धनं विप्र संचितं विपुलं त्वया

गोमहिष्यादिकं सर्वं पशुसंचयं त्वया कृतम्; तान् विक्रीय, हे विप्र, विपुलं धनमपि त्वया संचितम्।

Verse 36

तक्रं घृतं तथा क्षीरं विक्रयित्वा ततो दधि । दुष्कालं चिंतितं विप्र मोहितो विष्णुमायया

तक्रं घृतं तथा क्षीरं विक्रयित्वा ततः दधि च । दुष्कालचिन्तया विप्र मोहितोऽभूद् विष्णुमायया ॥

Verse 37

कृतं महार्घमेवात्र अन्नं ब्राह्मणसत्तम । निर्दयेन त्वया दानं न दत्तं तु कदाचन

कृतं महार्घमेवात्र अन्नं ब्राह्मणसत्तम । निर्दयेन त्वया दानं न दत्तं तु कदाचन ॥

Verse 38

देवानां पूजनं विप्र भवता न कृतं कदा । प्राप्य पर्वाणि विप्रेभ्यो द्रव्यं न च समर्पितम्

देवानां पूजनं विप्र भवता न कृतं कदा । प्राप्य पर्वाणि विप्रेभ्यो द्रव्यं न च समर्पितम् ॥

Verse 39

श्राद्धंकालंतुसंप्राप्यश्रद्धयानकृतंत्वया । भार्या वदति ते साध्वी दिनमेनं समागतम्

श्राद्धकालं तु संप्राप्य श्रद्धया न कृतं त्वया । भार्या वदति ते साध्वी दिनमेनं समागतम् ॥

Verse 40

श्वशुरस्य श्राद्धकालः श्वश्र्वाश्चैव महामते । त्वं श्रुत्वा तद्वचस्तस्या गृहं त्यक्त्वा पलायसे

श्वशुरस्य श्राद्धकालः श्वश्र्वाश्चैव महामते । त्वं श्रुत्वा तद्वचस्तस्या गृहं त्यक्त्वा पलायसे ॥

Verse 41

धर्ममार्गं न दृष्टं ते श्रुतं नैव कदा त्वया । लोभो मातापिता भ्राता लोभः स्वजनबांधवाः

धर्ममार्गं न त्वया कदापि दृष्टं न श्रुतं च; तव लोभ एव माता पिता भ्राता, लोभ एव स्वजनबान्धवाः।

Verse 42

पालितं लोभमेवैकं त्यक्त्वा धर्मं सदैव हि । तस्माद्दुःखी भवाञ्जातो दरिद्रेणातिपीडितः

धर्मं सदा परित्यज्य लोभमेवैकं त्वया पालितम्; तस्माद् दुःखी त्वं जातो दरिद्रेणातिपीडितः।

Verse 43

दिनेदिने महातृष्णा हृदये ते प्रवर्द्धते । यदायदा गृहे द्रव्यं वृद्धिमायाति ते तदा

दिनेदिने ते हृदये महातृष्णा प्रवर्धते; यदा यदा गृहे द्रव्यं वृद्धिमायाति तदा तदा (सा) भूयः प्रवर्धते।

Verse 44

तृष्णया दह्यमानस्तु तया त्वं वह्निरूपया । रात्रौ वा सुप्रसुप्तस्तु निश्चितो हि प्रचिंतसि

तृष्णया वह्निरूपया दह्यमानस्त्वं, रात्रौ सुषुप्तोऽपि निश्चितं तामेव प्रचिन्तयसि।

Verse 45

दिनं प्राप्य महामोहैर्व्यापितोसि सदैव हि । सहस्रं लक्षं मे कोटिः कदा अर्बुदमेव च

दिनं दिनं महामोहैर्व्यापितोऽसि सदा; ‘सहस्रं लक्षं मे कोटिः—कदा अर्बुदमपि?’ इति चिन्तयसि।

Verse 46

भविष्यति कदा खर्वो निखर्वश्चाथ मे गृहे । एवं सहस्रं लक्षं च कोटिरर्बुदमेव च

कदा मे गृहे खर्वो निखर्वश्च भविष्यति? एवं सहस्रं लक्षं च कोटिरर्बुदमेव च।

Verse 47

खर्वो निखर्वः संजातस्तृष्णा नैव प्रगच्छति । तव कायं परित्यज्य वृद्धिमायाति सर्वदा

खर्वो निखर्वः संजातस्तृष्णा नैव प्रगच्छति। तव कायं परित्यज्य वृद्धिमायाति सर्वदा॥

Verse 48

नैव दत्तं हुतं विप्र भुक्तं नैव कदा त्वया । खनितं भूमिमध्ये तु क्षिप्तं पुत्रानजानते

नैव दत्तं हुतं विप्र भुक्तं नैव कदा त्वया। खनितं भूमिमध्ये तु क्षिप्तं पुत्रानजानते॥

Verse 49

अन्यमेवमुपायं तु द्रव्यागमनकारणात् । कुरुषे सर्वदा विप्र लोकान्पृच्छसि बुद्धिमान्

अन्यमेवमुपायं तु द्रव्यागमनकारणात्। कुरुषे सर्वदा विप्र लोकान्पृच्छसि बुद्धिमान्॥

Verse 50

खनित्रमंजनं वादं धातुवादमतः परम् । पृच्छमानो भ्रमस्येकस्तृष्णया परिमोहितः

खनित्रमंजनं वादं धातुवादमतः परम्। पृच्छमानो भ्रमस्येकस्तृष्णया परिमोहितः॥

Verse 51

स्पर्शंचिंतयसेनित्यंकल्पान्सिद्धिप्रदायकान् । प्रवेशं विवराणां तु चिंतमानः सु पृच्छसि

स्पर्शसम्बद्धान् सिद्धिप्रदायकान् कल्पान् त्वं नित्यं चिन्तयसि। विवरप्रवेशविषये मनसि विचारयन् सुशोभनं प्रश्नं पृच्छसि॥

Verse 52

तृष्णानलेन दग्धेन सुखं नैव प्रगच्छसि । तृष्णानलेन संदीप्तो हाहाभूतो विचेतनः

तृष्णानलेन दग्धः सन् त्वं सुखं कदापि न प्राप्नोषि। तेनैव तृष्णानलेन संदीप्तो हाहाभूतो विचेतन इव भवसि॥

Verse 53

एवं मुग्धोसि विप्रेंद्र गतस्त्वं कालवश्यताम् । दारापुत्रेषु तद्द्रव्यं पृच्छमानेषु वै त्वया

एवं त्वं मुग्धोऽसि विप्रेन्द्र, कालवश्यतां गतः। दारापुत्रैः तद्द्रव्यं पृच्छ्यमानः सन् त्वया किञ्चिदपि न प्रत्युक्तम्॥

Verse 54

कथितं नैव वृत्तांतं प्राणांस्त्यक्त्वा गतो यमम् । एवं सर्वं मया ख्यातं वृत्तांतं तव पूर्वकम्

स वृत्तान्तं किञ्चिदपि न कथयामास; प्राणान् त्यक्त्वा यमं गतः। एवं तव पूर्ववृत्तान्तं सर्वं मया सम्यक् ख्यातम्॥

Verse 55

अनेन कर्मणा विप्र निर्धनोसि दरिद्रवान् । संसारे यस्य सत्पुत्रा भक्तिमंतः सदैव हि

अनेन कर्मणा, विप्र, त्वं निर्धनो दरिद्रवान् जातः। संसारे तु तव सत्पुत्रा भक्तिमन्तः सदा एव भवन्ति॥

Verse 56

सुशीला ज्ञानसंपन्नाः सत्यधर्मरताः सदा । संभवंति गृहे तस्य यस्य विष्णुः प्रसीदति

यस्य गृहे विष्णुः प्रसीदति, तस्य गृहे सदा सुशीलाः ज्ञानसम्पन्नाः सत्यधर्मरताश्च जनाः संभवन्ति।

Verse 57

धनं धान्यं कलत्रं तु पुत्रपौत्रमनंतकम् । स भुंक्ते मर्त्यलोके वै यस्य विष्णुः प्रसन्नवान्

यस्य विष्णुः प्रसन्नवान्, स मर्त्यलोके वै धनं धान्यं कलत्रं च पुत्रपौत्रानन्तकं च भुङ्क्ते।

Verse 58

विना विष्णोः प्रसादेन दारापुत्रान्न चाप्नुयात् । सुजन्म च कुलं विप्र तद्विष्णोः परमं पदम्

विष्णोः प्रसादं विना दारान् पुत्रान् च नाप्नुयात्; सुजन्म कुलं च, हे विप्र—एतद्विष्णोः परमं पदम्।