Adhyaya 24

Verse 1

सूत उवाच । हतं श्रुत्वा दितिः पुत्रं सुबलं बलमेव च । रुदितं करुणं कृत्वा हा हा कष्टं भृशं मम

सूत उवाच—हतं श्रुत्वा दितिः पुत्रं सुबलं बलमेव च, करुणं रुदितं कृत्वा ‘हा हा कष्टं भृशं मम’ इत्यक्रन्दत्।

Verse 2

एवं सुकरुणं कृत्वा बहुकालं तपस्विनी । सा गता कश्यपं कांतं तमुवाच यशस्विनी

एवं बहुकालं सुकरुणं भावं धृत्वा तपस्विनी, सा यशस्विनी कश्यपं कान्तं गत्वा तमुवाच।

Verse 3

तव पुत्रो महापाप इंद्रः सुरगणेश्वरः । सागरोपगतं दृष्ट्वा बलं मे ब्रह्मलक्षणम्

तव पुत्र इन्द्रः सुरगणेश्वरो महापापः; मे बलं ब्रह्मलक्षणं सागरोपगतं दृष्ट्वा स तथा चकार।

Verse 4

वज्रेण घातयामास संध्यामास्यंतमेव हि । एवं श्रुत्वा ततः क्रुद्धो मरीचितनयस्तदा

सन्ध्यामास्यन्तमेव हि वज्रेण घातयामास; एवं श्रुत्वा ततः क्रुद्धो मरीचितनयस्तदा।

Verse 5

क्रोधेन महताविष्टः प्रजज्वालेव वह्निना । अवलुंच्य जटामेकां शुच्यग्नौ स द्विजोत्तमः

क्रोधेन महताविष्टः स वह्निरिव प्रजज्वाल; स द्विजोत्तमो जटामेकाम् अवलुञ्च्य शुच्यग्नौ प्राक्षिपत्।

Verse 6

इंद्रस्यैव वधार्थाय पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । तस्मात्कुंडात्समुत्पन्नो हुताशनमुखादपि

इन्द्रस्यैव वधार्थं पुत्रमुत्पादयाम्यहम्; तस्मात् कुण्डात् समुत्पन्नो हुताशनमुखादिव भविष्यति।

Verse 7

कृष्णांजनचयोपेतः पिंगाक्षो भीषणाकृतिः । दंष्ट्राकरालवक्त्रांतो जगतां भयदायकः

कृष्णाञ्जनचयोपेतः पिङ्गाक्षो भीषणाकृतिः; दंष्ट्राकरालवक्त्रान्तो जगतां भयदायकः अभवत्।

Verse 8

महाचर्वरिको घोरः खड्गचर्मधरस्तथा । सर्वांगतेजसा दीप्तो महामेघोपमो बली

महाचर्वरिको घोरः खड्गचर्मधरस्तथा; सर्वाङ्गतेजसा दीप्तो महामेघोपमो बली।

Verse 9

उवाच कश्यपं विप्रमादेशो मम दीयताम् । कस्मादुत्पादितो विप्र भवता कारणं वद

स कश्यपं विप्रमुवाच—आदेशो मम दीयताम्; कस्मादुत्पादितोऽहं विप्र भवता, कारणं वद।

Verse 10

तमहं साधयिष्यामि प्रसादात्तव सुव्रत । कश्यप उवाच । अस्या मनोरथं पुत्र पूरयस्व ममैव हि

तमहं तव प्रसादात्, सुव्रत, साधयिष्यामि। कश्यप उवाच—पुत्र, अस्याः मनोरथं ममैव हेतोः पूरयस्व।

Verse 11

अदित्यास्त्वं महाप्राज्ञ जहि इंद्रं दुरात्मकम् । निहते देवराजे हि ऐंद्रं पदं प्रभुंक्ष्व च

अदित्यास्त्वं महाप्राज्ञ; जहि इन्द्रं दुरात्मनम्। निहते देवराजे ह्यैन्द्रं पदं प्रभुंक्ष्व च॥

Verse 12

एवं तेन समादिष्टः कश्यपेन महात्मना । वृत्रस्तु उद्यमं चक्रे तस्येंद्रस्य वधाय च

एवं तेन महात्मना कश्यपेन समादिष्टः। वृत्रस्तूद्यमं चक्रे तस्येन्द्रस्य वधाय च॥

Verse 13

धनुर्वेदस्य चाभ्यासं स चक्रे पौरुषान्वितः । बलं वीर्यं तथा क्षात्रं तेजो धैर्यसमन्वितम्

धनुर्वेदस्य चाभ्यासं स चक्रे पौरुषान्वितः। बलं वीर्यं तथा क्षात्रं तेजो धैर्यसमन्वितम्॥

Verse 14

दृष्ट्वा हि तस्य दैत्यस्य सहस्राक्षो भयातुरः । उपायं चिंतितं तस्य वृत्रस्यापि दुरात्मनः

दृष्ट्वा हि तस्य दैत्यस्य सहस्राक्षो भयातुरः। उपायं चिन्तयामास वृत्रस्यापि दुरात्मनः॥

Verse 15

वधार्थं देवदेवेन समाहूय महामुनीन् । सप्तर्षीन्प्रेषयामास वृत्रं दैत्येश्वरं प्रति

वधार्थं देवदेवेन समाहूय महामुनीन् । सप्तर्षीन्प्रेषयामास वृत्रं दैत्येश्वरं प्रति ॥

Verse 16

भवंतस्तत्र गच्छंतु यत्र वृत्रः स तिष्ठति । संधिं कुर्वंतु वै तेन सार्द्धं मम मुनीश्वराः

भवंतस्तत्र गच्छंतु यत्र वृत्रः स तिष्ठति । संधिं कुर्वंतु वै तेन सार्द्धं मम मुनीश्वराः ॥

Verse 17

एवं तेन समादिष्टा मुनयः सप्त ते तदा । वृत्रासुरं ततः प्रोचुः सहस्राक्ष प्रचालिताः

एवं तेन समादिष्टा मुनयः सप्त ते तदा । वृत्रासुरं ततः प्रोचुः सहस्राक्ष प्रचालिताः ॥

Verse 18

सख्यं कर्तुं प्रयच्छेत्स क्रियतां दैत्यसत्तम । ऋषयः सप्ततत्त्वज्ञा ऊचुर्वृत्रं महाबलम्

सख्यं कर्तुं प्रयच्छेत्स क्रियतां दैत्यसत्तम । ऋषयः सप्ततत्त्वज्ञा ऊचुर्वृत्रं महाबलम् ॥

Verse 19

सहस्राक्षो महाप्राज्ञो भवता सह सत्तम । मैत्रमिच्छति वै कर्तुं तत्कथं न करोषि किम्

सहस्राक्षो महाप्राज्ञो भवता सह सत्तम । मैत्रमिच्छति वै कर्तुं तत्कथं न करोषि किम् ॥

Verse 20

अर्धमैंद्रं पदं वीर सत्वं भुंक्ष्व सुखेन वै । वर्तंत्वर्द्धेन इंद्रस्तु असुरा देवतास्तथा

वीर, इन्द्रपदस्यार्धभागं त्वं सुखेनैव भुङ्क्ष्व; इन्द्रः शेषार्धेन वर्तताम्, तथा असुरा देवताश्च।

Verse 21

सुखं वर्तंतु ते सर्वे वैरं चैव विसृज्य वै । वृत्र उवाच । यदि सत्येन देवेंद्रो मैत्रमिच्छति सत्तमः

ते सर्वे सुखं वर्तन्तु, वैरं च विसृज्य वै। वृत्र उवाच—यदि सत्येन देवेन्द्रः सत्तमः मैत्रमिच्छति।

Verse 22

सत्यमाश्रित्य चैवाहं करिष्ये नात्र संशयः । छद्म चैवं पुरस्कृत्य इंद्रो द्रोहं समाचरेत्

सत्यमाश्रित्य चैवाहं करिष्ये, नात्र संशयः। छद्मं पुरस्कृत्येन्द्रस्तु द्रोहं समाचरत्।

Verse 23

तदा किं क्रियते विप्रा इत्यर्थे प्रत्ययं हि किम् । ऋषयस्त्विंद्रमाचख्युरित्यर्थं प्रत्ययं वद

तदा किं क्रियते विप्राः—इत्यत्र ‘किम्’ इति प्रश्नार्थकप्रत्ययः। ऋषयस्त्विन्द्रमाचख्युः—तस्यापि वाच्यार्थं प्रत्ययं वद।

Verse 24

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे वृत्र । वंचनंनाम चतुर्विंशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखण्डे ‘वृत्रवञ्चनं’ नाम चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 25

ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्लिप्येहं नात्र संशयः । छद्म चैवं पुरस्कृत्य इंद्रो द्रोहं समाचरेत्

ब्रह्महत्यादिभिः पापैः अहं अत्र नूनं लिप्ये; अत्र संशयो नास्ति। एवं छद्मं पुरस्कृत्य इन्द्रः द्रोहं समाचरेत्।

Verse 26

ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्लिप्येहं नात्र संशयः । इत्युवाच महाप्राज्ञ त्वामेवं स पुरंदरः

ब्रह्महत्यादिभिः पापैः लिप्येऽहं नात्र संशयः—इति उवाच स पुरन्दरः त्वामेवं, महाप्राज्ञ।

Verse 27

एतेन प्रत्ययेनापि सख्यं कुरु महामते । वृत्र उवाच । भवतां शिष्टमार्गेण सत्येनानेन तस्य च

एतेन प्रत्ययेनापि सख्यं कुरु महामते। वृत्र उवाच—भवतां शिष्टमार्गेण सत्येन, अनेन तस्य च।

Verse 28

मैत्रमेवं करिष्यामि तेन सार्द्धं द्विजोत्तमाः । वृत्रमिंद्रस्यसंस्थानं नीतं ब्राह्मणपुङ्गवैः

मैत्रम् एवं करिष्यामि तेन सार्धं द्विजोत्तमाः। वृत्रम् इन्द्रस्य संस्थानं नीतं ब्राह्मणपुङ्गवैः।

Verse 29

इन्द्रस्तमागतं दृष्ट्वा वृत्रं मित्रार्थमुद्यतः । सिंहासनात्समुत्थाय अर्घमादाय सत्वरः

इन्द्रः तमागतं दृष्ट्वा वृत्रं मित्रार्थमुद्यतः। सिंहासनात् समुत्थाय अर्घ्यमादाय सत्वरः।

Verse 30

ददौ तस्मै स धर्मात्मा वृत्राय द्विजसत्तम । अर्धं भुंक्ष्व महाप्राज्ञ ऐंद्रमेतन्महत्पदम्

स धर्मात्मा तस्मै वृत्राय द्विजसत्तम अर्धं भुङ्क्ष्व महाप्राज्ञ—एतन्महत् ऐन्द्रं पदं ददौ।

Verse 31

वर्तितव्यं सुखेनापि आवाभ्यां दैत्यसत्तम । एवं विश्वासयन्दैत्यं वृत्र मैत्रेण वै तदा

दैत्यसत्तम, आवाभ्यां सुखेनापि वर्तितव्यं—इति मैत्रेण वृत्रो दैत्यं तदा विश्वासयामास।

Verse 32

गतेषु तेषु विप्रेषु स्वस्थानं द्विजसत्तम । छिद्रं पश्यति दुष्टात्मा वृत्रस्यापि सदैव हि

तेषु विप्रेषु गतेषु, द्विजसत्तम, दुष्टात्मा सः स्वस्थानं गत्वा वृत्रस्यापि छिद्रं सदैव पश्यति।

Verse 33

सावधानत्वमिंद्रोपि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत् । तस्यच्छिद्रं न पश्येत वृत्रस्यापि महात्मनः

इन्द्रोऽपि दिवारात्रौ सावधानत्वं प्रचिन्तयेत्; महात्मनो वृत्रस्य छिद्रं तस्य न पश्येत्।

Verse 34

उपायं चिंतयामास तस्यैव वधहेतवे । रंभा संप्रेषिता तेन मोहयस्व महासुरम्

तस्यैव वधहेतवे स उपायं चिन्तयामास; तेन रम्भा सम्प्रेषिता—“महासुरं मोहयस्व” इति।

Verse 35

येनकेनाप्युपायेन यथा हत्वा लभे सुखम् । तथा कुरुष्व कल्याणि संमोहाय सुरद्विषः

येन केनाप्युपायेन यथा हत्वा सुखं लभे । तथा कुरुष्व कल्याणि सुरद्विषां संमोहाय ॥

Verse 36

वनं पुण्यं महादिव्यं पुण्यपादपसेवितम् । बहुवृक्षफलोपेतं मृगपक्षिसमाकुलम्

वनं पुण्यं महादिव्यं पुण्यपादपसेवितम् । बहुवृक्षफलोपेतं मृगपक्षिसमाकुलम् ॥

Verse 37

विमानमंदिरैर्दिव्यैः सर्वत्र परिशोभितम् । दिव्यगंधर्वसंगीतं भ्रमराकुलितं सदा

विमानमन्दिरैर्दिव्यैः सर्वत्र परिशोभितम् । दिव्यगन्धर्वसंगीतं भ्रमराकुलितं सदा ॥

Verse 38

कोकिलानां रुतैः पुण्यैः सर्वत्र मधुरायतैः । शिखिसारंगनादैश्च सर्वत्र सुसमाकुलम्

कोकिलानां रुतैः पुण्यैः सर्वत्र मधुरायतैः । शिखिसारङ्गनादैश्च सर्वत्र सुसमाकुलम् ॥

Verse 39

दिव्यैस्तु चंदनैर्वृक्षैः सर्वत्र समलंकृतम् । वापीकुंडतडागैश्च जलपूर्णैर्मनोहरैः

दिव्यैस्तु चन्दनैर्वृक्षैः सर्वत्र समलङ्कृतम् । वापीकुण्डतडागैश्च जलपूर्णैर्मनोहरैः ॥

Verse 40

कमलैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः समलंकृतम् । देवगंधर्वसंसिद्धैश्चारणैश्चैव किन्नरैः

कमलैः शतपत्रैश्च प्रस्फुटितैः समलङ्कृतं तद् दिव्यं स्थलम् । देवगन्धर्वसंसिद्धैश्चारणैश्चैव किन्नरैः समाकीर्णम् ॥

Verse 41

मुनिभिः शुशुभे दिव्यैर्दिव्योद्यानवरेण च । अप्सरोगणसंकीर्णं नानाकौतुकमंगलैः

दिव्यैर्मुनिभिः स शोभते स्म, दिव्योद्यानवरेण च। अप्सरोगणसंकीर्णं नानाकौतुकमङ्गलैः समलङ्कृतम् ॥

Verse 42

हेमप्रासादसंबाधं दंडच्छत्रैश्च चामरैः । कलशैश्च पताकाभिः सर्वत्रसमलंकृतम्

हेमप्रासादसंबाधं दण्डच्छत्रैश्च चामरैः। कलशैश्च पताकाभिः सर्वत्र समलङ्कृतम् ॥

Verse 43

वेदध्वनिसमाकीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम् । एवं नंदनमासाद्य सा रंभा चारुहासिनी

वेदध्वनिसमाकीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम्। एवं नन्दनमासाद्य सा रम्भा चारुहासिनी प्रविवेश ॥

Verse 44

अप्सरोभिः समं तत्र क्रीडत्येवं विलासिनी । सूत उवाच । एकदा तु स वृत्रो वै कालाकृष्टो गतो वनम्

अप्सरोभिः समं तत्र क्रीडत्येवं विलासिनी। सूत उवाच—एकदा तु स वृत्रो वै कालाकृष्टो गतो वनम् ॥

Verse 45

कतिभिर्दानवैः सार्द्धं मुदया परया युतः । अलक्ष्ये भ्रमते पार्श्वं तस्यैव च महात्मनः

कतिभिर्दानवैः सार्धं परमानन्दसमन्वितः । अलक्ष्य एव स भ्रमन् तस्य महात्मनः पार्श्वे पर्यटत् ॥

Verse 46

देवराजोपि विप्रेंद्रश्छिद्रान्वेषी द्विषां किल । स हि वृत्रो महाप्राज्ञो विश्वस्तः सर्वकर्मसु

विप्रेन्द्र, देवराजोऽपि द्विषां छिद्रान्वेषीति श्रूयते । वृत्रस्तु महाप्राज्ञः सर्वकर्मसु विश्वसनीयः ॥

Verse 47

इंद्रं मित्रं परं जानन्भयं चक्रे न तस्य सः । भ्रममाणो वनं पश्येत्सर्वत्र परमं शुभम्

इन्द्रं परममित्रं ज्ञात्वा तस्य स भयम् न चकार । वनं भ्रमन्नपि सर्वत्र परमं शुभमेव पश्येत् ॥

Verse 48

सुरम्यं कौतुकवनं वनितागणसंकुलम् । चंदनस्यापि वृक्षस्य छायां शीतां सुपुण्यदाम्

सुरम्यं कौतुकवनं वनितागणसंकुलम् । चन्दनवृक्षछाया च शीतला सुपुण्यदा शुभा ॥

Verse 49

समाश्रित्य विशालाक्षी रंभा तत्र प्रदीव्यति । सखीभिस्तु महाभागा दोलारूढा यशस्विनी

तत्र विशालाक्षी रम्भा समाश्रित्य प्रकाशते । सखीभिः सह महाभागा दोलारूढा यशस्विनी ॥

Verse 50

गायते सुस्वरं गीतं सर्वविश्वप्रमोहनम् । तत्र वृत्रः समायातः कामाकुलितमानसः

गायते सुस्वरं गीतं सर्वविश्वप्रमोहनम् । तत्र वृत्रः समायातः कामाकुलितमानसः ॥

Verse 51

दोलारूढां समालोक्य रंभां चारुसुलोचनाम्

दोलारूढां समालोक्य रंभां चारुसुलोचनाम् ॥