Adhyaya 53

Verse 1

सुकलोवाच । एवं धर्मं श्रुतं पूर्वं पुराणेषु तदा मया । पतिहीना कथं भोगं करिष्ये पापनिश्चया

सुकलोवाच—एवं धर्मं पुरा श्रुतं मया पुराणेषु; पतिहीना कथं भोगं करिष्ये, पापनिश्चया सती?

Verse 2

कांतेन तु विना तेन जीवं काये न धारये । विष्णुरुवाच । एवमुक्त्वा परं धर्मं पतिव्रतमनुत्तमम्

कान्तेन तु विना तेन देहे प्राणान्न धारये। विष्णुरुवाच—एवमुक्त्वा परं धर्मं पतिव्रतमनुत्तमम्।

Verse 3

तास्तु सख्यो वरा नार्यो हर्षेण महतान्विताः । श्रुत्वा धर्मं परं पुण्यं नारीणां गतिदायकम्

तास्तु सख्यो वरा नार्यो महाहर्षसमन्विताः। श्रुत्वा धर्मं परं पुण्यं नारीणां गतिदायकम्।

Verse 4

स्तुवंति तां महाभागां सुकलां धर्मवत्सलाम् । ब्राह्मणाश्च सुराः सर्वे पुण्यस्त्रियो नरोत्तम

स्तुवन्ति तां महाभागां सुकलां धर्मवत्सलाम्। ब्राह्मणाश्च सुराः सर्वे पुण्यस्त्रियश्च, नरोत्तम।

Verse 5

तस्या ध्यानं प्रकुर्वंति पतिकामप्रभावतः । अत्यर्थं दृढतामिंद्र सुःविचिंत्य सुरेश्वरः

तस्याः पतिकामप्रभावतः सर्वे तां ध्यायन्ति; हे इन्द्र, सुरेश्वरः सुविचिन्त्य तस्यै अत्यर्थं दृढसंकल्पं ददौ।

Verse 6

सुकलायाः परं भावं सुविचार्यामरेश्वरः । चालये धैर्यमस्याश्च पतिस्नेहं न संशयः

सुकलायाः परं भावं सुविचार्य अमरेश्वरः मनसि चकार—अस्याश्च धैर्यं चालयिष्ये; पतिस्नेहोऽस्या न संशयः।

Verse 7

सस्मार मन्मथं देवं त्वरमाणः सुराधिपः । पुष्पचापं स संगृह्य मीनकेतुः समागतः

त्वरमाणः सुराधिपः मन्मथं देवं सस्मार; पुष्पचापं संगृह्य मीनकेतुः तत्र समागतः।

Verse 8

प्रियया च तया युक्तो रत्या दृष्टमहाबलः । बद्धांजलिपुटो भूत्वा सहस्राक्षमुवाच सः

प्रियया रत्या सह युक्तं महाबलं दृष्ट्वा सः बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा सहस्राक्षं उवाच।

Verse 9

कस्मादहं त्वया नाथ अधुना संस्मृतो विभो । आदेशो दीयतां मेद्य सर्वभावेन मानद

नाथ, विभो, कस्मादधुना त्वया अहं संस्मृतः? मानद, अद्य मे सर्वभावेन आदेशो दीयताम्।

Verse 10

इंद्र उवाच । सुकलेयं महाभागा पतिव्रतपरायणा । शृणुष्व कामदेव त्वं कुरु साहाय्यमुत्तमम्

इन्द्र उवाच—सुकलेया महाभागा पतिव्रतपरायणा। शृणु मे कामदेव त्वं कुरु साहाय्यमुत्तमम्॥

Verse 11

निष्कर्षय महाभागां सुकलां पुण्यमंगलाम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शक्रस्य तमथाब्रवीत्

निष्कर्षय महाभागां सुकलां पुण्यमङ्गलाम्। तच्छ्रुत्वा शक्रवचनं तमथाब्रवीत्॥

Verse 12

एवमस्तु सहस्राक्ष करिष्यामि न संशयः । साहाय्यं देवदेवेश तव कौतुककारणात्

एवमस्तु सहस्राक्ष करिष्यामि न संशयः। देवदेवेश तव कौतुककारणात् साहाय्यं करिष्यामि॥

Verse 13

एवमुक्त्वा महातेजाः कंदर्पो मुनिदुर्जयः । देवाञ्जेतुं समर्थोऽहं समुनीनृषिसत्तमान्

एवमुक्त्वा महातेजाः कन्दर्पो मुनिदुर्जयः। देवाञ्जेतुं समर्थोऽहं समुनीन् ऋषिसत्तमान्॥

Verse 14

किं पुनः कामिनीं देव यस्या अंगे न वै बलम् । कामिनीनामहं देव अंगेषु निवसाम्यहम्

किं पुनः कामिनीं देव यस्याः अङ्गे न वै बलम्। कामिनीनामहं देव अङ्गेषु निवसाम्यहम्॥

Verse 15

भाले कुचेषु नेत्रेषु कचाग्रेषु च सर्वदा । नाभौ कट्यां पृष्ठदेशे जघने योनिमंडले

भाले कुचेषु नेत्रेषु कचाग्रेषु च सर्वदा । नाभौ कट्यां पृष्ठदेशे जघने योनिमण्डले ॥

Verse 16

अधरे दंतभागेषु कक्षायां हि न संशयः । अंगेष्वेवं प्रत्यंगेषु सर्वत्र निवसाम्यहम्

अधरे दन्तभागेषु कक्षायां हि न संशयः । अङ्गेष्वेवं प्रत्यङ्गेषु सर्वत्र निवसाम्यहम् ॥

Verse 17

नारी मम गृहं देव सदा तत्र वसाम्यहम् । तत्रस्थः पुरुषान्सर्वान्मारयामि न संशयः

नारी मम गृहं देव सदा तत्र वसाम्यहम् । तत्रस्थः पुरुषान् सर्वान् मारयामि न संशयः ॥

Verse 18

स्वभावेनाबलादेव संतप्ता मम मार्गणैः । पितरं मातरं दृष्ट्वा अन्यं स्वजनबांधवम्

स्वभावेनाबलादेव सन्तप्ता मम मार्गणैः । पितरं मातरं दृष्ट्वा अन्यं स्वजनबान्धवम् ॥

Verse 19

सुरूपं सगुणं देव मम बाणा हता सती । चलते नात्र संदेहो विपाकं नैव चिंतयेत्

सुरूपं सगुणं देव मम बाणा हता सती । चलति नात्र सन्देहो विपाकं नैव चिन्तयेत् ॥

Verse 20

योनिः स्पंदेत नारीणां स्तनाग्रौ च सुरेश्वर । नास्ति धैर्यं सुरेशान सुकलां नाशयाम्यहम्

हे सुरेश्वर! नारीणां योनिः स्तनाग्रौ च स्पन्देते; सुरेशान, धैर्यं नास्ति—अहं सुकलां नाशयामि।

Verse 21

इंद्र उवाच । पुरुषोहं भविष्यामि रूपवान्गुणवान्धनी । कौतुकार्थमिमां नारीं चालयामि मनोभव

इन्द्र उवाच—अहं पुरुषो भविष्यामि रूपवान् गुणवान् धनी; कौतुकार्थं मनोभव, इमां नारीं चालयामि।

Verse 22

नैव कामान्न संत्रासान्न वा लोभान्न कारणात् । न वै मोहान्न वै क्रोधात्सत्यं सत्यं रतिप्रिय

नैव कामात् न संत्रासात् न वा लोभात् न कारणात्; न वै मोहात् न वै क्रोधात्—सत्यं सत्यं, रतिप्रिय।

Verse 23

कथं मे दृश्यते तस्या महत्सत्यं पतिव्रतम् । निष्कर्षिष्य इतो गत्वा भवन्मोहोत्र कारणम्

कथं मे दृश्यते तस्या महत् सत्यं पतिव्रतम्? इतो गत्वा भवन्मोहस्यात्र कारणं निष्कर्षिष्ये।

Verse 24

एवं कामं च संदिश्य जगाम सुरराट्स्वयम् । आत्मविकृतिसंभूतो रूपवान्गुणवान्स्वयम्

एवं कामं संदिश्य सुरराट् स्वयम् जगाम; आत्मविकृतिसंभूतो रूपवान् गुणवान् स्वयम्।

Verse 25

सर्वाभरणशोभांगः सर्वभोगसमन्वितः । भोगलीलासमाकीर्णः सर्वदौदार्यसंयुतः

सर्वाभरणैः शोभिताङ्गः सर्वभोगसमन्वितः। भोगलीलासमाकीर्णः सर्वदा उदार्यसंयुतः॥

Verse 26

यत्र सा तिष्ठते देवी कृकलस्य प्रिया नृप । आत्मलीलां स्वरूपं च गुणं भावं प्रदर्शयेत्

यत्र सा तिष्ठते देवी कृकलस्य प्रिया नृप। आत्मलीलां स्वरूपं च गुणभावं प्रदर्शयेत्॥

Verse 27

नैव पश्यति सा तं तु पुरुषं रूपसंपदम् । यत्रयत्र व्रजेत्सा हि तत्र तां पश्यते नृप

नैव पश्यति सा तं तु पुरुषं रूपसंपदम्। यत्रयत्र व्रजेत्सा हि तत्र तां पश्यते नृप॥

Verse 28

साभिलाषेण मनसा तामेवं परिपश्यति । कामचेष्टां सहस्राक्षोऽदर्शयत्सर्वभावकैः

साभिलाषेण मनसा तामेवं परिपश्यति। कामचेष्टां सहस्राक्षोऽदर्शयत्सर्वभावकैः॥

Verse 29

चतुष्पथे पथे तीर्थे यत्र देवी प्रयाति सा । तत्रतत्र सहस्राक्षस्तामेव परिपश्यति

चतुष्पथे पथे तीर्थे यत्र देवी प्रयाति सा। तत्रतत्र सहस्राक्षस्तामेव परिपश्यति॥

Verse 30

इंद्रेण प्रेषिता दूती सुकलां प्रति सा गता । सुकलां सुमहाभागां प्रत्युवाच प्रहस्य वै

इन्द्रेण प्रेषिता दूती सा सुकलां प्रति जगाम। सुमहाभागां सुकलां प्रति प्रहस्यैव प्रत्युवाच॥

Verse 31

अहो सत्यमहोधैर्यमहो कांतिरहो क्षमा । अस्या रूपेण संसारे नास्ति नारी वरानना

अहो सत्यमहो धैर्यमहो कान्तिरहो क्षमा। अस्या रूपेण लोकेऽस्मिन् नास्ति नारी वरानने॥

Verse 32

का त्वं भवसि कल्याणि कस्य भार्या भविष्यसि । यस्य त्वं सगुणा भार्या स धन्यः पुण्यभाग्भुवि

का त्वं भवसि कल्याणि कस्य भार्या भविष्यसि। यस्य त्वं सगुणा भार्या स धन्यः पुण्यभाग्भुवि॥

Verse 33

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा तामुवाच मनस्विनी । वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धर्मात्मा सत्यवत्सलः

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा तामुवाच मनस्विनी। वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धर्मात्मा सत्यवत्सलः॥

Verse 34

तस्याहं हि प्रिया भार्या सत्यसंधस्य धीमतः । कृकलस्यापि वैश्यस्य सत्यमेव वदामि ते

तस्याहं हि प्रिया भार्या सत्यसन्धस्य धीमतः। कृकलस्यापि वैश्यस्य सत्यमेव वदामि ते॥

Verse 35

मम भर्ता स धर्मात्मा तीर्थयात्रां गतः सुधीः । तस्मिन्गते महाभागे मम भर्तरि संप्रति

मम भर्ता स धर्मात्मा सुधीस्तीर्ययात्रां गतः। तस्मिन्महाभागे भर्तरि गतेऽधुना मम…

Verse 36

अतिक्रांताः शृणुष्व त्वं त्रयश्चैवापि वत्सराः । ततोहं दुःखिता जाता विना तेन महात्मना

अतिक्रान्ताः शृणुष्व त्वं त्रयश्चैवापि वत्सराः। ततोऽहं तेन महात्मना विना दुःखिता जाता॥

Verse 37

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव ते । भवती पृच्छते मां का भविष्यति वदस्व मे

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तान्तमेव ते। भवती पृच्छते मां का भविष्यति वदस्व मे॥

Verse 38

सुकलाया वचः श्रुत्वा दूत्या आभाषितं पुनः । मामेवं पृच्छसे भद्रे तत्ते सर्वं वदाम्यहम्

सुकलाया वचः श्रुत्वा दूत्या आभाषितं पुनः। मामेवं पृच्छसे भद्रे तत्ते सर्वं वदाम्यहम्॥

Verse 39

अहं तवांतिकं प्राप्ता कार्यार्थं वरवर्णिनि । श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैवाव धार्यताम्

अहं तवांतिकं प्राप्ता कार्यार्थं वरवर्णिनि। श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्॥

Verse 40

गतस्ते निर्घृणो भर्ता त्वां त्यक्त्वा तु वरानने । किं करिष्यसि तेनापि प्रियाघातकरेण च

गतस्ते निर्घृणो भर्ता त्वां त्यक्त्वा, वरानने। किं करिष्यसि तेनापि प्रियाघातकरेण च॥

Verse 41

यस्त्वां त्यक्त्वा गतः पापी साध्व्याचारसमन्विताम् । किं वा स ते गतो बाले तत्र जीवति वै मृतः

यस्त्वां त्यक्त्वा गतः पापी साध्व्याचारसमन्विताम्। किं वा स ते गतो बाले तत्र जीवति वै मृतः॥

Verse 42

किं करिष्यति तेनैवं भवती खिद्यते वृथा । कस्मान्नाशयते चांगं दिव्यं हेमसमप्रभम्

किं करिष्यति तेनैवं भवती खिद्यते वृथा। कस्मान्नाशयते चाङ्गं दिव्यं हेमसमप्रभम्॥

Verse 43

बाल्ये वयसि संप्राप्ते मानवो न च विंदति । एकं सुखं महाभागे बालक्रीडां विना शुभे

बाल्ये वयसि संप्राप्ते मानवो न च विन्दति। एकं सुखं महाभागे बालक्रीडां विना शुभे॥

Verse 44

वार्द्धके दुःखसंप्राप्तिर्जरा कायं प्रहिंसयेत् । तारुण्ये भुज्यते भोगः सुखात्सर्वो वरानने

वार्द्धके दुःखसंप्राप्तिर्जरा कायं प्रहिंसयेत्। तारुण्ये भुज्यते भोगः सुखात्सर्वो वरानने॥

Verse 45

यावत्तिष्ठति तारुण्यं तावद्भुंजंति मानवाः । सुखभोगादिकं सर्वं स्वेच्छया रमते नरः

यावत् तारुण्यं तिष्ठति तावत् मानवाः भोगान् भुञ्जते; नरः स्वेच्छया सर्वं सुखभोगादिकं रमते।

Verse 46

यावत्तिष्ठति तारुण्यं तावद्भोगान्प्रभुंजते । वयस्यपि गते भद्रे तारुण्ये किं करिष्यति

यावत् तारुण्यं तिष्ठति तावत् भोगान् प्रभुञ्जते; वयसि गते, भद्रे, तदा तारुण्यं किं करिष्यति?

Verse 47

संप्राप्ते वार्द्धके देवि किंचित्कार्यं न सिध्यति । स्थविरश्चिंतयेन्नित्यं सुखकार्यं न गच्छति

संप्राप्ते वार्द्धके देवि किंचित् कार्यं न सिध्यति; स्थविरः नित्यं चिन्तयन् सुखकार्येषु न प्रवर्तते।

Verse 48

वयस्यपि गते बाले क्रियते सेतुबंधनम् । तादृशोयं भवेत्कायस्तारुण्ये तु गते शुभे

वयस्यपि गते बाले सेतुबंधनं क्रियते; शुभे तारुण्ये गते तु कायः तादृश एव भवति।

Verse 49

तस्माद्भुंक्ष्व सुखेनापि पिबस्व मधुमाधवीम् । कामाबाणा दहंत्यंगं तवेमे चारुलोचने

तस्मात् सुखेनापि भुङ्क्ष्व, मधुमाधवीं पिबस्व; कामबाणाः तव अङ्गं दहन्ति, चारुलोचने।

Verse 50

अयमेकः समायातः पुरुषो रूपवान्गुणी । अयं हि पुरुषव्याघ्रः सर्वज्ञो गुणवान्धनी

अयमेवैकः समायातः पुरुषो रूपवान् गुणी। एष हि पुरुषव्याघ्रः सर्वज्ञो गुणवान् धनी॥

Verse 51

तवार्थे नित्यसंयुक्तः स्नेहेन वरवर्णिनि । सुकलोवाच । बाल्यं नास्त्यपि जीवस्य तारुण्यं नास्ति जीविते

तवार्थे नित्यसंयुक्तः स्नेहेन वरवर्णिनि। सुकलोवाच—बाल्यं नास्त्यपि जीवस्य तारुण्यं नास्ति जीविते॥

Verse 52

वृद्धत्वं नास्ति चैवास्य स्वयंसिद्धः सुसिद्धिदः । अमरो निर्जरो व्यापी सुसिद्धः सर्ववित्तमः

वृद्धत्वं नास्ति चैवास्य स्वयंसिद्धः सुसिद्धिदः। अमरो निर्जरो व्यापी सुसिद्धः सर्ववित्तमः॥

Verse 53

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥

Verse 54

यथा वार्द्धकिना कायस्तथा सूत्रेण मंदिरम् । अनेककाष्ठसंघातैर्नाना दारुसमुच्चयैः

यथा वार्द्धकिना कायस्तथा सूत्रेण मन्दिरम्। अनेककाष्ठसंघातैर्नानादारुसमुच्चयैः॥

Verse 55

मृत्तिकयोदकेनापि समंतात्परिणामयेत् । लिपितं लेपकैः काष्ठं चित्रं भवति चित्रकैः

मृत्तिकया जलमात्रेणापि सर्वतः पदार्थान् परिणामयितुं शक्यते। लेपकैर्लिपितं काष्ठं चित्रकैश्चित्रं भवति।

Verse 56

प्रथमं रूपमायाति गृहं सूत्रेण सूत्रितम् । पुष्णंति च स्वयं तत्तु लेपनाद्वै दिने दिने

प्रथमं सूत्रेण सूत्रितं गृहं रूपमायाति। ततः स्वयमेव ते दिने दिने लेपनाद् वै तद् पुष्णन्ति।

Verse 57

वायुनांदोलितं नित्यं गृहं च मलिनायते । मध्यमो वर्तुतः कालो गृहस्य परिकथ्यते

वायुभिरान्दोलितं नित्यं गृहं मलिनायते। अतः गृहस्य मध्यमः कालो वर्तुत इति परिकथ्यते।

Verse 58

रूपहानिर्भवेत्तस्य गृहस्वामी विलेपयेत् । स्वेच्छया च गृहस्वामी रूपवत्त्वं नयेद्गृहम्

तस्य रूपहानिर्भवेत् चेत् गृहस्वामी विलेपयेत्। स्वेच्छया च गृहस्वामी गृहं पुनरपि रूपवत्त्वं नयेत्।

Verse 59

तारुण्यं तस्य गेहस्य दूतिके परिकथ्यते । काष्ठसंघैश्च जीर्णत्वं बहुकालैः प्रयाति सः

दूतिके, तस्य गेहस्य तारुण्यं परिकथ्यते। काष्ठसंघैस्तु स बहुकालैः प्रयातो जीर्णत्वं गच्छति।

Verse 60

स्थानभ्रष्टाः प्रजायंते मूलाग्रे प्रचलंति ते । न सहेल्लेपनाभारमाधारेण प्रतिष्ठति

स्थानभ्रष्टाः प्रजायन्ते हीनभावेन देहिनः। मूलाग्रे कम्पमानास्ते न सहन्ते लेपनभारम्, आधाराभावे न प्रतिष्ठन्ति॥

Verse 61

एतद्गृहस्य वार्द्धक्यं कथितं शृणु दूतिके । पतमानं गृहं दृष्ट्वा गृहस्वामी परित्यजेत्

एतद्गृहस्य वार्धक्यं कथितं शृणु दूतिके। पतमानं गृहं दृष्ट्वा गृहस्वामी परित्यजेत्॥

Verse 62

गृहमन्यं प्रवेशाय प्रयात्येव हि सत्वरम् । तथा बाल्यं च तारुण्यं नृणां वृद्धत्वमेव च

गृहमन्यं प्रवेशाय सत्वरं प्रयात्येव हि। तथा बाल्यं च तारुण्यं नृणां शीघ्रं व्यतीयते, वृद्धत्वमेव शेषते॥

Verse 63

स बाल्ये बालरूपश्च ज्ञानहीनं प्रकारयेत् । चित्रयेत्कायमेवापि वस्त्रालंकारभूषणैः

स बाल्ये बालरूपश्च ज्ञानहीनः प्रदर्श्यते। चित्र्येत काय एवापि वस्त्रालङ्कारभूषणैः॥

Verse 64

लेपनैश्चंदनैश्चान्यैस्तांबूलप्रभवादिभिः । कायस्तरुणतां याति अतिरूपो विजायते

लेपनैश्चन्दनैश्चान्यैस्ताम्बूलप्रभवादिभिः। कायस्तरुणतां याति, अतिरूपो विजायते॥

Verse 65

बाह्याभ्यंतरमेवापि रसैः सर्वैः प्रपोषयेत् । तेन पोषणभावेन परिपुष्टः प्रजायते

बाह्याभ्यन्तरमपि सर्वैः रसैः सम्यक् प्रपोषयेत् । तेनैव पोषणभावेन परिपुष्टः प्रजायते ॥

Verse 66

जायते मांसवृद्धिस्तु रसैश्चापि नवोत्तमा । यांति विस्तरतां राजन्नंगान्याप्यायितान्यपि

रसैः पोषितेभ्यः मांसवृद्धिर्नवोत्तमा जायते । राजन्, आप्यायितान्यङ्गान्यपि विस्तरतां यान्ति ॥

Verse 67

प्रत्यंगानि रसैश्चैव स्वंस्वं रूपं प्रयांति वै । दंताधरौ स्तनौ बाहू कटिपृष्ठमुरू उभे

प्रत्यङ्गानि रसैश्चैव स्वस्वं रूपं प्रयान्ति वै । दन्ताधरौ स्तनौ बाहू कटिपृष्ठमुरू उभे ॥

Verse 68

हस्तपादतलौ तद्वद्वृद्धित्वं प्रतिपेदिरे । उभाभ्यामपि तान्येव वृद्धिमायांति तानि वै

हस्तपादतलौ तद्वद्वृद्धित्वं प्रतिपेदिरे । उभाभ्यामपि तान्येव वृद्धिमायान्ति तानि वै ॥

Verse 69

अंगानि रसमांसाभ्यां सुरूपाणि भवंति ते । तैः स्वरूपैर्भवेन्मर्त्यो रसबद्धश्च दूतिके

अङ्गानि रसमांसाभ्यां सुरूपाणि भवन्ति ते । तैः स्वरूपैर्भवेन्मर्त्यो रसबद्धश्च दूतिके ॥

Verse 70

सुरूपः कथ्यते मर्त्यो लोके केन प्रियो भवेत् । विष्ठामूत्रस्य वै कोशः काय एष च दूतिके

सुरूप इति लोके मर्त्यः कथ्यते; किं तु केन प्रमाणेन स प्रियो भवेत्? दूतिके, एष कायो विष्ठामूत्रयोः कोशमात्र एव।

Verse 71

अपवित्रशरीरोयं सदा स्रवति निर्घृणः । तस्य किं वर्ण्यते रूपं जलबुद्बुदवच्छुभे

अपवित्रशरीरोऽयं सदा स्रवति निर्घृणः; शुभे, तस्य किं रूपं वर्ण्यते, जलबुद्बुदवत् क्षणभङ्गुरम्।

Verse 72

यावत्पंचाशद्वर्षाणि तावत्तिष्ठति वै दृढः । पश्चाच्च जायते हानिस्तस्यैवापि दिनेदिने

यावत् पञ्चाशद्वर्षाणि तावत् स दृढो भवति; पश्चात् तस्य दिनेदिने हानिर्जायते।

Verse 73

दंताः शिथिलतां यांति तथा लालायते मुखम् । चक्षुर्भ्यामपि पश्येन्न कर्णाभ्यां न शृणोति च

दन्ताः शिथिलतां यान्ति, मुखं च लालायते; चक्षुर्भ्यां न पश्यति, कर्णाभ्यां च न शृणोति।

Verse 74

गतिं कर्तुं न शक्नोति हस्तपादैश्च दूतिके । अक्षमो जायते कायो जराकालेन पीडितः

जराकालेन पीडितः कायोऽक्षमो जायते, दूतिके; हस्तपादैश्च गतिं कर्तुं न शक्नोति।

Verse 75

तद्रसः शोषमायाति जराग्नितापशोषितः । अक्षमो जायते दूति केन रूपत्वमिष्यते

तद्रसः शोषमायाति जराग्नितापशोषितः। अक्षमो जायते दूति, केन रूपत्वमिष्यते॥

Verse 76

यथा जीर्णं गृहं याति क्षयमेवं न संशयः । तथा संक्षयमायाति वार्द्धके तु कलेवरम्

यथा जीर्णं गृहं याति क्षयमेवं न संशयः। तथा संक्षयमायाति वार्द्धके तु कलेवरम्॥

Verse 77

ममरूपं समायातं वर्णस्येवं दिने दिने । केनाहं रूपसंयुक्ता केन रूपत्वमिष्यते

ममरूपं समायातं वर्णस्येवं दिने दिने। केनाहं रूपसंयुक्ता केन रूपत्वमिष्यते॥

Verse 78

यथा जीर्णं गृहं याति केनासौ पुरुषो बली । यस्यार्थमागता दूति भवती केन शंसति

यथा जीर्णं गृहं याति केनासौ पुरुषो बली। यस्यार्थमागता दूति भवती केन शंसति॥

Verse 79

किमु चैव त्वया दृष्टं ममांगे वद सांप्रतम् । तस्यांगादिह हीनं च दूति नास्त्यधिकं तथा

किमु चैव त्वया दृष्टं ममांगे वद सांप्रतम्। तस्यांगादिह हीनं च दूति नास्त्यधिकं तथा॥

Verse 80

यथा त्वं च तथासौवै तथाहं नात्र संशयः । कस्य रूपं न विद्येत रूपवान्नास्ति भूतले

यथा त्वं तथासौ, तथाहमपि—नात्र संशयः। कस्य रूपं न स्यात्? भूतले निराकारो न कश्चन।

Verse 81

उच्छ्रायाः पतनांताश्च नगास्तु गिरयः शुभे । कालेन पीडिता यांति तद्वद्भूताश्च नान्यथा

उच्छ्रायवन्तोऽपि नगाः गिरयश्च शुभे, पतनान्ता एव। कालेन पीडिताः क्षीयन्ते; तद्वद्भूताः अपि नान्यथा।

Verse 82

अरूपो रूपवान्दिव्य आत्मा सर्वगतः शुचिः । स्थावरेष्वेव सर्वेषु जंगमेषु च दूतिके

अरूपोऽपि स रूपवान् दिव्य आत्मा सर्वगतः शुचिः। स्थावरेषु सर्वेषु जङ्गमेषु च, दूतिके, सन्निहितः।

Verse 83

एको निवसते शुद्धो घटेष्वेकं यथोदकम् । घटनाशात्प्रयात्येकमेकत्वं त्वं न बुध्यसे

एकोऽयं शुद्धो घटेषु बहुषु यथैकमेवोदकम् निवसति। घटनाशे तदेवैकं प्रयाति; एकत्वं त्वं न बुध्यसे।

Verse 84

पिंडनाशादयं चात्मा एकरूपो विजायते । एकं रूपं मया दृष्टं संसारे वसता सदा

पिण्डनाशेऽयं चात्मा एकरूप एव विजायते। संसारे सदा वसता मया एकमेव तद्रूपं दृष्टम्।

Verse 85

एवं वद स्वतं ज्ञात्वा यस्यार्थमिह चागता । दर्शयस्व अपूर्वं मे यदि भोक्तुमिहेच्छसि

एवं स्वयमेव ज्ञात्वा यदर्थमिहागतः, तदनुरूपं वद। यदि भोक्तुमिहेच्छसि, मे अपूर्वं किञ्चिद् दर्शय।

Verse 86

व्याधिना पीड्यमानस्य कफेनापि वृतस्य च । अंगाद्विचलते शोणः स्थानभ्रष्टोभिजायते

व्याधिना पीड्यमानस्य कफेनापि निरुद्धस्य च, शोणितं स्थानात् भ्रष्टं देहाद् विचलितं भवति।

Verse 87

अंगसंधिषु सर्वासु पलत्वं चांतरं गतः । एकतो नाशमायाति स्वं हि रूपं परित्यजेत्

अङ्गसन्धिषु सर्वासु पाण्डुत्वं चान्तरं गतः; एकतो नाशमायाति, स्वं हि रूपं परित्यजेत्।

Verse 88

विष्ठात्वं जायते शीघ्रं कृमिभिश्च भवेत्किल । तद्वद्दुःखकरं वापि निजरूपं परित्यजेत्

शीघ्रं विष्ठात्वं जायते, कृमिभिश्च समाकुलं भवेत् इति। तथा निजरूपं यदि दुःखकरं भवेत्, तदपि परित्यजेत्।

Verse 89

श्रूयतां जायते पश्चात्कृमिदुर्गंधसंकुलम् । जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः

श्रूयताम्—पश्चात् कृमिदुर्गन्धसंकुलं भवति। तत्र वै यूकाः कृमयो वा जायन्ते, न संशयः।

Verse 90

सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूं च परिदारुणाम् । व्यथामुत्पादयेद्यूका सर्वांगं परिचालयेत्

सकृमिः स्फोटान् जनयति, परिदारुणां कण्डूं च करोति; यूका व्यथां जनयित्वा सर्वाङ्गं निरन्तरं परिचालयति।

Verse 91

नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते । तद्वत्तैश्च शृणुष्वैव सुरतस्य न संशयः

नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कण्डूः शान्तिं गच्छति प्रजायते; तद्वत्—एतच्छृणु—सुरतसुखं तादृशस्पर्शादेव, न संशयः।

Verse 92

भुंजत्येव रसान्मर्त्यः सुभिक्षान्पिबते पुनः । वायुना तेन प्राणेन पाकस्थानं प्रणीयते

मर्त्यः रसान् भुङ्क्ते एव, पुनः सुभिक्षान् पिबति; तेन वायुना वह्यमानेन प्राणेन अन्नं पाकस्थानं प्रणीयते।

Verse 93

यद्भक्तं प्राणिभिर्दूति पाकस्थानं गतं पुनः । सर्वं तत्पिहितं तत्र वायुर्वै पातयेन्मलम्

यद्भक्तं प्राणिभिः भुक्तं पुनः पाकस्थानं गतं, तत्र सर्वं पिहितं भवति; वायुर्वै मलम् अधः पातयति।

Verse 94

सारभूतो रसस्तत्र तद्रक्तश्च प्रजायते । निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च

तत्र सारभूतो रसः जायते, तस्माद्रक्तं च प्रजायते; निर्मलः शुद्धवीर्यः तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च।

Verse 95

आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना । स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते

आकृष्टः स समानेन तेनैव वायुना नीतः। न स्थानं लभते कश्चिद् वीर्यं च चञ्चलत्वेन वर्तते॥

Verse 96

प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै । द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः

प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः सन्ति पञ्च वै। द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः॥

Verse 97

कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च दूतिके । नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः

कनिष्ठाङ्गुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च दूतिके। नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः॥

Verse 98

तेषां नामापि भद्रे त्वं मत्तो निगदितं शृणु । पिंगली शृंखली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः

तेषां नामापि भद्रे त्वं मत्तो निगदितं शृणु। पिङ्गली शृङ्खली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः॥

Verse 99

चपलः पिप्पलश्चैव द्वावेतौ नासिकाग्रयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ

चपलः पिप्पलश्चैव द्वावेतौ नासिकाग्रयोः। शृङ्गली जङ्गली चान्यौ नेत्रयोरन्तरस्थितौ॥

Verse 100

कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । भालांतेवस्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः

कृमीणां शतपञ्चाशत् तादृशा एव सन्ति, न संशयः। सर्वे ते भालान्ते स्थिताः, राजिकाप्रमाणाः।

Verse 101

कपालरोगिणः सर्वे विकुर्वंति न संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु दूतिके

कपालरोगिणः सर्वे विकुर्वन्ति, न संशयः। शृणु दूतिके—तस्य मुखे केशद्वयं विद्यते।

Verse 102

प्राणिनां संक्षयं विद्धि तत्क्षणे हि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे

प्राणिनां संक्षयः तत्क्षणे भवति, न संशयः। स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे।

Verse 103

तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । मुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते

तद्वीर्यं रसरूपेण पतति, नात्र संशयः। मुखेन पिबन् वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते, ततोऽपत्यं जायते।

Verse 104

तालुमध्यप्रदेशे च चंचलत्वेन वर्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्णाख्या च संस्थिता

तालुमध्यप्रदेशे च चञ्चलत्वेन वर्तते। तत्रैव इडा-पिङ्गला-नाड्यौ सुषुम्णाख्या च संस्थिता।

Verse 105

सुबलेनापि तस्यैव नाडिका जालपंजरे । कामकंडूर्भवेद्दूति सर्वेषां प्राणिनां किल

अल्पबलेनापि तस्यैव नाडिका जालपञ्जरे । कामकण्डूर्भवेद् दूति सर्वेषां प्राणिनां ध्रुवम् ॥

Verse 106

पुंसश्च स्फुरते लिंगं नार्या योनिश्च दूतिके । स्त्रीपुंसौ संप्रमत्तौ तु व्रजतः संगमं ततः

पुंसश्च स्फुरते लिङ्गं नार्या योनिश्च दूतिके । स्त्रीपुंसौ संप्रमत्तौ तु व्रजतः संगमं ततः ॥

Verse 107

कायेन कायसंघृष्टिर्मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं काये पुनः कंडूश्च तादृशी

कायेन कायसंघृष्टिर्मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं काये पुनः कण्डूश्च तादृशी ॥

Verse 108

सर्वत्र दृश्यते दूति भाव एवंविधः किल । व्रज त्वमात्मनः स्थानं नैवास्त्यत्र अपूर्वता

सर्वत्र दृश्यते दूति भाव एवंविधः किल । व्रज त्वमात्मनः स्थानं नैवास्त्यत्रापूर्वता ॥

Verse 109

अपूर्वं नास्ति मे किंचित्करोम्येव न संशयः

अपूर्वं नास्ति मे किञ्चित् करोम्येव न संशयः ॥