Adhyaya 123
The Nature of Knowledge, the Guru as Living Tīrtha, and the Law of Final Remembrance
अध्यायेऽस्मिन् ज्ञानस्य स्वरूपं निरूप्यते—तदङ्गहीनं निरिन्द्रियं च, तथापि परमप्रकाशकं यत् तमो नाशयति, परमं पदं च प्रकाशयति। शान्तिः, इन्द्रियनिग्रहः, मिताहारः, एकान्तवासः, विवेकश्च—एतेषां साधनानां समन्वयेन ज्ञानोदयो भवतीति उपदिश्यते। अनन्तरं दृष्टान्तकथायां कुञ्जलः (शुकयोनिज्ञः) स्वजन्मपरम्परायाः कारणं कथयति—सङ्गदोषात् मोहाच्च पशुयोनौ पतनं, गुरुकृपया योगाभ्यासेन च निर्मलं ज्ञानं पुनरावृत्तमिति। अन्ते च स्मरणनियमः प्रतिपाद्यते—यदन्ते मनसि भाव्यते तदेव परं जन्म नियच्छति; गुरुः च चलतीर्थरूपेण परमं तीर्थमिति स्तूयते। ततः हरिर्विष्णुः उपसंहरन् वेनं यज्ञदानादिषु नियोजयति, स्वकृपया मोक्षं च प्रतिजानाति।
Shlokas
Verse 1
सिद्ध उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि ज्ञानरूपं तवाग्रतः । ज्ञानस्य नास्ति वै देहो हस्तौ पादौ च चक्षुषी
सिद्ध उवाच—श्रूयतां, तवाग्रतः ज्ञानरूपं प्रवक्ष्यामि। ज्ञानस्य वै न देहोऽस्ति, न हस्तौ न पादौ न चक्षुषी।
Verse 2
नासाकर्णौ न ज्ञानस्य नास्ति चैवास्थिसंग्रहः । केन दृष्टं तु वै ज्ञानं कानि लिंगानि तस्य वै
नासाकर्णौ न ज्ञानस्य, न चास्थिसङ्ग्रहः। केन दृष्टं तु वै ज्ञानं, कानि लिङ्गानि तस्य वै?
Verse 3
आकारैर्वर्जितं नित्यं सर्वं वेत्ति स सर्ववित् । दिवाप्रकाशकः सूर्यो रात्रौ प्रकाशयेच्छशी
आकारवर्जितो यो नित्यं सर्वं वेत्ति स सर्ववित्। दिवा सूर्यः प्रकाशयति, रात्रौ चन्द्रः प्रकाशयति॥
Verse 4
गृहं प्रकाशयेद्दीपो लोकमध्ये स्थिता अमी । तत्पदं केन वै धाम्ना दृश्यते शृणु सत्तम
यथा दीपो गृहं प्रकाशयति, तथा लोकमध्येऽमी प्रकाशाः स्थिताः। तत्पदं केन वै धाम्ना दृश्यते, शृणु सत्तम॥
Verse 5
न विंदंति हि मूढास्ते मोहिता विष्णुमायया । कायमध्ये स्थितं ज्ञानं ध्यानदीप्तमनौपमम्
विष्णुमायया मोहिता मूढाः तद् न विदन्ति। कायमध्ये स्थितं ज्ञानं ध्यानदीप्तमनौपमम्॥
Verse 6
तत्पदं तेन दृश्येत चंद्रसूर्यादिभिर्न च । हस्तपादौ विना ज्ञानमचक्षुः कर्णवर्जितम्
तत्पदं तेनैव दृश्येत, न चन्द्रसूर्यादिभिः। ज्ञानं तद् हस्तपादवर्जितम्, अचक्षुः कर्णवर्जितम्॥
Verse 7
तस्य सर्वत्र गतिरस्ति सर्वं गृह्णाति पश्यति । सर्वमाघ्राति विप्रेंद्र शृणोत्येवं न संशयः
तस्य सर्वत्र गतिरस्ति, सर्वं गृह्णाति पश्यति। सर्वमाघ्राति विप्रेन्द्र, शृणोति च न संशयः॥
Verse 8
नास्ति ज्ञानसमो दीपः सर्वांधकारनाशने । स्वर्गे भूमौ च पाताले स्थाने स्थाने च दृश्यते
नास्ति ज्ञानसमो दीपः सर्वान्धकारनाशनः। स्वर्गे भूमौ च पाताले स्थाने स्थाने च दृश्यते॥
Verse 9
कायमध्ये स्थितं ज्ञानं न विंदंति कुबुद्धयः । ज्ञानस्थानं प्रवक्ष्यामि यस्माज्ज्ञानं प्रजायते
कायमध्ये स्थितं ज्ञानं न विन्दन्ति कुबुद्धयः। ज्ञानस्थानं प्रवक्ष्यामि यस्माज्ज्ञानं प्रजायते॥
Verse 10
प्राणिनां हृदये नित्यं निहितं सर्वदा द्विज । कामादीन्सुमहाभोगान्महामोहादिकांस्तथा
प्राणिनां हृदये नित्यं निहितं सर्वदा द्विज। कामादीन् सुमहाभोगान् महामोहादिकान् तथा॥
Verse 11
विवेकवह्निना सर्वान्दिधक्षति सदैव यः । सर्वशांतिमयोभूत्वा इंद्रियार्थं प्रमर्द्दयेत्
विवेकवह्निना सर्वान् दिधक्षति सदैव यः। सर्वशान्तिमयो भूत्वा इन्द्रियार्थं प्रमर्दयेत्॥
Verse 12
ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम् । तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम्
ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम्। तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम्॥
Verse 13
तस्माच्छांतिं कुरुष्व त्वं सर्वसौख्यप्रवर्द्धिनीम् । समः शत्रौ च मित्रे च यथात्मनि तथापरे
तस्मात् त्वं शान्तिं कुरुष्व सर्वसौख्यप्रवर्धिनीम्। शत्रौ मित्रे च समो भूत्वा, यथात्मनि तथापरेष्वपि॥
Verse 14
भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेंद्रियः । मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं वैरं दूरे परित्यजेत्
भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेन्द्रियः। मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं, वैरं दूरे परित्यजेत्॥
Verse 15
निःसंगो निःस्पृहो भूत्वा एकांतस्थानमाश्रितः । सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि
निःसङ्गो निःस्पृहो भूत्वा एकान्तस्थानमाश्रितः। सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि॥
Verse 16
एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति । वृत्तांतं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः
एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति। वृत्तान्तं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः॥
Verse 17
कुंजल उवाच । सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम् । तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः
कुञ्जल उवाच—सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम्। तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः॥
Verse 18
त्रैलोक्ये वर्त्तते यद्यदेकस्थाने स्थितो ह्यहम् । तत्तदेव प्रजानामि प्रसादात्तस्य सद्गुरोः
त्रैलोक्ये यद्यद्भवति, अहं तु एकस्मिन्नेव स्थाने स्थितोऽपि तत्सर्वं प्रजानामि—तस्य सद्गुरोः प्रसादात्।
Verse 19
एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव हि । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्ब्रूहि द्विजसत्तम
एतत्ते सर्वमाख्यातम्—आत्मवृत्तान्तमेव हि। अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि? तद्ब्रूहि, द्विजसत्तम।
Verse 20
च्यवन उवाच । कीरयोनिं कथं प्राप्तो भवाञ्ज्ञानवतां वरः । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि सर्वसंदेहनाशनम्
च्यवन उवाच—कथं शुकयोनिं प्राप्तो भवान्, ज्ञानवतां वरः? तन्मे कारणं ब्रूहि, सर्वसन्देहनाशनम्।
Verse 21
कुंजल उवाच । संसर्गाज्जायते पापं संसर्गात्पुण्यमेव हि । तस्माद्विवर्जयेच्छुद्धो भव्यं विरुद्धमेव च
कुञ्जल उवाच—संसर्गाज्जायते पापं, संसर्गात्पुण्यमेव च। तस्माच्छुद्धो विवर्जयेद् अभव्यं विरुद्धमेव च।
Verse 22
लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः
लुब्धकेनापि पापेन शुकशिशुरेकः बद्ध्वा समानीतः; विक्रयार्थं समुद्यतः स तेन नीतः।
Verse 23
चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः
चाटुककारं सुरूपं तं पटुवाक्यविशारदम् । निरीक्ष्य ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः ॥
Verse 24
ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः
ज्ञानध्यानस्थितो नित्यं अहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात् करसंस्थितः ॥
Verse 25
तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः
तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः ॥
Verse 26
मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम्
मामेवं वदते सोऽपि तात तातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम् ॥
Verse 27
इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम्
इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्य वाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम् ॥
Verse 28
पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे
पुष्पार्थं फलभोगार्थं वनमेव गतोऽहम् । बिडालेन नीतः शुको मम दुःखस्य हेतवे ॥
Verse 29
मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः
मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः ॥
Verse 30
श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः
श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेनासुखेनातिदुःखितः ॥
Verse 31
तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव
तस्य दुःखेन मुग्धोऽस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुङ्गव ॥
Verse 32
प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः
प्रालपं रामचन्द्रेति शुकराजेति पण्डित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः ॥
Verse 33
ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम्
ततोऽहं दुःखसंतप्तः स्वकर्मजनितेन वै । एवं स्थितोऽस्मि विप्रेन्द्र शुकस्यापि वियोगकथां शृणु सांप्रतम् ॥
Verse 34
विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम्
सिद्धेनापि प्रकाशितं तज्ज्ञानं मया विस्मृतम् । तं चाटुकारकं शुकं संस्मरञ्छोकसंतप्तोऽस्मि ॥
Verse 35
वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः
वत्स वत्सेति नित्यं वै प्रलपन्तं शृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः ॥
Verse 36
त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम्
त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिर्विचित्राभिस्तु पक्षिराज प्रसादय माम् ॥
Verse 37
अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम्
अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय मां क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोऽस्मि तन्मे कथय सांप्रतम् ॥
Verse 38
एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः
एवंविधैः करुणवाक्यैस्तैरहं मोहितोऽभवम् । एवमादि प्रलपन्नहं शोकसन्तापेनात्यन्तपीडितः ॥
Verse 39
मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी
तेन मोहेन मृतोऽहं तद्भावेनापि मोहितः । मरणकाले यथा भावो मतिś्चासीत्तथैव मे ॥
Verse 40
तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः
तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासं मया प्राप्तं ज्ञानस्मृतिप्रदायकम् ॥
Verse 41
स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना
स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना ॥
Verse 42
गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिंतयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम्
गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिन्तयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम् ॥
Verse 43
गुरोस्तस्य प्रसादाच्च प्राप्तं वै ज्ञानमुत्तमम् । तस्यवाक्योदकैः स्वच्छैः कायस्य मलमेव च
तस्य गुरोः प्रसादेन नूनं परमं ज्ञानं प्राप्यते; तस्य गुरोर्वाक्यरूपैः स्वच्छोदकैः कायस्य मलमपि इव प्रक्षाल्यते।
Verse 44
सबाह्याभ्यंतरं विप्र क्षालितं निर्मलं कृतम् । तिर्यक्त्वं च मया प्राप्तं शुकजातिसमुद्भवम्
विप्र, मया बाह्याभ्यन्तरं सर्वं क्षालितं निर्मलं कृतम्; तथा शुकजातिसमुद्भवं तिर्यक्त्वमपि प्राप्तम्।
Verse 45
शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते । तस्मिन्काले मृतो विप्र तद्भावेनापि भावितः
शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते, तस्मिन्काले स विप्रो मृतः; तद्भावेनैव सुसंस्कारितचित्तः।
Verse 46
तादृशोऽस्मि पुनर्जातः शुकरूपो महीतले । मरणे यादृशो भावः प्राणिनां परिजायते
तादृशोऽहं पुनर्जातः शुकरूपो महीतले; यदृशो हि मरणकाले प्राणिनां भावः जायते, तदनुरूपं पुनर्जन्म भवति।
Verse 47
तादृशाः स्युस्तु सत्वास्ते तद्रूपास्तत्परायणाः । तद्गुणास्तत्स्वरूपास्ते भावभूता भवंति हि
तद्भावपरिणामेन सत्त्वाः तादृशा एव स्युः—तद्रूपाः, तत्परायणाः; तद्गुणाः, तत्स्वरूपाः; भावभूताः सन्तः तस्मिन्नेव भावे निश्चयेन भवन्ति।
Verse 48
मृत्यकालस्य विप्रेंद्र भावेनापि न संशयः । अतुलं प्राप्तवाञ्ज्ञानमहमत्र महामते
मृत्युकालस्य विप्रेन्द्र भावेनापि न संशयः। अत्राहं महामतेऽतुलं ज्ञानं प्राप्तवान्॥
Verse 49
तेन सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति । वर्तमानं महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते
तेनाहं सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति। वर्तमानं च महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते॥
Verse 50
सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोपि न संशयः । तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम्
सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोऽपि न संशयः। तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम्॥
Verse 51
नास्ति तीर्थं गुरुसमं बंधच्छेदकरं द्विज । एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनंदन
नास्ति तीर्थं गुरुसमं बन्धच्छेदकरं द्विज। एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनन्दन॥
Verse 52
यत्त्वया पृच्छितं विप्र तत्ते सर्वं प्रकाशितम् । स्थलजाच्चोदकात्सर्वं बाह्यं मलं प्रणश्यति
यत्त्वया पृच्छितं विप्र तत्ते सर्वं प्रकाशितम्। स्थलजाच्चोदकात्सर्वं बाह्यं मलं प्रणश्यति॥
Verse 53
जन्मांतरकृतान्पापान्गुरुतीर्थं प्रणाशयेत् । संसारतारणायैव जंगमं तीर्थमुत्तमम्
जन्मान्तरकृतान् पापान् गुरुतीर्थं प्रणाशयेत् । संसारतारणायैव जङ्गमं तीर्थमुत्तमम् ॥
Verse 54
विष्णुरुवाच । शुक एवं महाप्राज्ञश्च्यवनाय महात्मने । तत्त्वं प्रकाशयित्वा तु विरराम नृपोत्तम
विष्णुरुवाच । शुक एवं महाप्राज्ञश्च्यवनाय महात्मने । तत्त्वं प्रकाशयित्वा तु विरराम नृपोत्तम ॥
Verse 55
एतत्ते सर्वमाख्यातं जंगमं तीर्थमुत्तमम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते
एतत्ते सर्वमाख्यातं जङ्गमं तीर्थमुत्तमम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते ॥
Verse 56
वेन उवाच । नाहं राज्यस्य कामार्थी नान्यत्किंचित्प्रकामये । सदेहो गंतुमिच्छामि तव कायं जनार्दन
वेन उवाच । नाहं राज्यस्य कामार्थी नान्यत्किञ्चित्प्रकामये । सदेहो गन्तुमिच्छामि तव कायं जनार्दन ॥
Verse 57
एवं वरमहं मन्ये यदि दातुमिहेच्छसि । विष्णुरुवाच । यज त्वमश्वमेधेन राजसूयेन भूपते
एवं वरमहं मन्ये यदि दातुमिहेच्छसि । विष्णुरुवाच । यज त्वमश्वमेधेन राजसूयेन भूपते ॥
Verse 58
गो भू स्वर्णाम्बुधान्यानां कुरु दानं महामते । दानान्नश्यति वै पापं ब्रह्मवध्यादिघोरकम्
हे महामते! गो-भूमि-स्वर्ण-जल-धान्यानां दानं कुरु। एतेन दानेन ब्रह्मवध्यादिघोरकं पापं अपि नश्यति।
Verse 59
चतुर्वर्गस्तु दानेन सिद्ध्यत्येव न संशयः । तस्माद्दानं प्रकर्तव्यं मामुद्दिश्य च भूपते
दानेन चतुर्वर्गः सिद्ध्यत्येव, न संशयः। तस्मात् हे भूपते! मामुद्दिश्य दानं प्रकर्तव्यम्।
Verse 60
यादृशेनापि भावेन मामुद्दिश्य ददाति यः । तादृशं तस्य वै भावं सत्यमेवं करोम्यहम्
यः कश्चिद् यादृशेनापि भावेन मामुद्दिश्य ददाति, तस्य तादृशं भावफलम् अहं सत्यं करोमि।
Verse 61
ऋषीणां दर्शनात्स्पर्शाद्भ्रष्टस्ते पापसंचयः । आगमिष्यसि यज्ञांते मम देहं न संशयः
ऋषीणां दर्शनात् स्पर्शाच्च ते पापसञ्चयः भ्रष्टः। यज्ञान्ते मम देहं आगमिष्यसि, न संशयः।
Verse 62
एवमाभाष्य तं वेनमंतर्द्धानं गतो हरिः
एवम् आभाष्य तं वेनम् अन्तर्धानं गतो हरिः।