Adhyaya 21

Verse 1

सूत उवाच । एकदा व्यास देवोऽसौ ब्रह्माणं जगतः पतिम् । सुव्रताख्यानकं सर्वं पप्रच्छातीव विस्मितः

सूत उवाच—कदाचिद् व्यासदेवोऽसौ जगत्पतिं ब्रह्माणं प्रति परमविस्मितः सन् सुव्रताख्यानकं समग्रं पप्रच्छ।

Verse 2

व्यास उवाच । लोकात्मंल्लोकविन्यास देवदेव महाप्रभो । सुव्रतस्याथ चरितं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतम्

व्यास उवाच—हे लोकात्मन्, हे लोकविन्यास, देवदेव महाप्रभो, अधुना सुव्रतस्य चरितं श्रोतुमिच्छामि।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । पाराशर्यमहाभाग श्रूयतां पुण्यमुत्तमम् । सुव्रतस्य सुविप्रस्य तपश्चर्यासमन्वितम्

ब्रह्मोवाच—हे पाराशर्य महाभाग, श्रूयतां पुण्यमुत्तमम्; सुव्रतस्य सुविप्रस्य तपश्चर्यासमन्वितं चरितम्।

Verse 4

सुव्रतो नाम मेधावी बाल्यादपि स चिंतयन् । गर्भे नारायणं देवं दृष्टवान्पुरुषोत्तमम्

सुव्रतो नाम मेधावी बाल्यादेव निरन्तरं चिन्तयन्; गर्भस्थ एव नारायणं देवं पुरुषोत्तमं दृष्टवान्।

Verse 5

स पूर्वकर्माभ्यासेन हरेर्ध्यानं गतस्तदा । शंखचक्रधरं देवं पद्मनाभं सुपुण्यदम्

स पूर्वकर्माभ्यासबलात् तदा हरेर्ध्यानं गतः; शङ्खचक्रधरं देवं पद्मनाभं महापुण्यप्रदं समध्यानयत्।

Verse 6

ध्यायते चिंतयेत्सो हि गीते ज्ञाने प्रपाठने । एवं देवं हरिं ध्यायन्सदैव द्विजसत्तमः

गीतेषु जपकाले ज्ञानाध्ययने च प्रपाठनेऽपि स एव हरिं देवं ध्यायेत् चिन्तयेत्। एवं सदा हरिं ध्यायन् द्विजसत्तमः तस्मिन्नेव निरन्तरं लीयते॥

Verse 7

क्रीडत्येवं सदा डिंभैः सार्द्धं च बालकोत्तमः । बालकानां स्वकं नाम हरेश्चैव महात्मनः

एवं स बालकोत्तमः सदा डिंभैः सह क्रीडति स्म। बालकानां मध्ये तस्य स्वकं नाम ‘हरिः’ इति, स महात्मा हरेर्नाम्नैव प्रसिद्धः॥

Verse 8

चकार स हि मेधावी पुण्यात्मा पुण्यवत्सलः । समाह्वयति वै मित्रं हरेर्नाम्ना महामतिः

स मेधावी पुण्यात्मा पुण्यवत्सलः कृतवान्। महामतिः स मित्रं हरेर्नाम्ना समाह्वयति स्म॥

Verse 9

भोभोः केशव एह्येहि एहि माधवचक्रधृक् । क्रीडस्व च मया सार्धं त्वमेव पुरुषोत्तम

“भो भो केशव, एह्येहि; एह्येहि माधव चक्रधृक्। मया सार्धं क्रीडस्व; त्वमेव पुरुषोत्तमः॥”

Verse 10

सममेवं प्रगंतव्यमावाभ्यां मधुसूदन । एवमेव समाह्वानं नामभिश्च हरेर्द्विजः

“एवं समं आवाभ्यां प्रगन्तव्यम्, मधुसूदन। एवं द्विजोऽपि हरेर्नामभिः समाह्वानं कुर्यात्॥”

Verse 11

क्रीडने पठने हास्ये शयने गीतप्रेक्षणे । याने च ह्यासने ध्याने मंत्रे ज्ञाने सुकर्मसु

क्रीडायां पठने हास्ये शयने गीतश्रवणदर्शने । याने चासनध्यानयोर्मन्त्रे ज्ञाने च सुकर्मसु—सदा भगवदनुस्मृतिः कार्या ॥

Verse 12

पश्यत्येवं वदत्येवं जगन्नाथं जनार्दनम् । स ध्यायते तमेकं हि विश्वनाथं महेश्वरम्

एवं पश्यन्नेवं वदन् जगन्नाथं जनार्दनम् । स तमेवैकं ध्यायति विश्वनाथं महेश्वरम् ॥

Verse 13

तृणे काष्ठे च पाषाणे शुष्के सार्द्रे हि केशवम् । पश्यत्येवं स धर्मात्मा गोविंदं कमलेक्षणम्

तृणे काष्ठे च पाषाणे शुष्के सार्द्रे च केशवम् । एवं पश्यति धर्मात्मा गोविन्दं कमलेक्षणम् ॥

Verse 14

आकाशे भूमिमध्ये तु पर्वतेषु वनेषु च । जले स्थले च पाषाणे जीवेष्वेव महामतिः

आकाशे भूमिमध्ये च पर्वतेषु वनेषु च । जले स्थले च पाषाणे जीवेष्वेव महामतिः ॥

Verse 15

नृसिंहं पश्यते विप्रः सुव्रतः सुमनासुतः । बालक्रीडां समासाद्य रमत्येवं दिनेदिने

नृसिंहं पश्यते विप्रः सुव्रतः सुमनासुतः । बालक्रीडां समासाद्य रमतेऽयं दिने दिने ॥

Verse 16

गीतैश्च गायते कृष्णं सुरागैर्मधुराक्षरैः । तालैर्लयसमायुक्तैः सुस्वरैर्मूर्च्छनान्वितैः

गीतैश्च कृष्णं गायन्ति सुरागैर्मधुराक्षरैः । ताललयसमायुक्तैः सुस्वरैर्मूर्च्छनान्वितैः ॥

Verse 17

सुव्रत उवाच । ध्यायंति वेदविदुषः सततं सुरारिं यस्यांगमध्ये सकलं हि विश्वम् । योगेश्वरं सकलपापविनाशनं च व्रजामि शरणं मधुसूदनस्य

सुव्रत उवाच । ध्यायन्ति वेदविदुषः सततं सुरारिं यस्याङ्गमध्ये सकलं हि विश्वम् । योगेश्वरं सकलपापविनाशनं च व्रजामि शरणं मधुसूदनस्य ॥

Verse 18

लोकेषु यो हि सकलेष्वनुवर्तते यो लोकाश्च यस्मिन्निवसंति सर्वे । दोषैर्विहीनमखिलैः परमेश्वरं तं तस्यैव पादयुगलं सततं नमामि

लोकेषु यो हि सकलेष्वनुवर्तते यो लोकाश्च यस्मिन्निवसन्ति सर्वे । दोषैर्विहीनमखिलैः परमेश्वरं तं तस्यैव पादयुगलं सततं नमामि ॥

Verse 19

नारायणं गुणनिधानमनंतवीर्यं वेदांतशुद्धमतयः प्रपठंति नित्यम् । संसारसागरमनंतमगाधदुर्गमुत्तारणार्थमखिलं शरणं प्रपद्ये

नारायणं गुणनिधानमनन्तवीर्यं वेदान्तशुद्धमतयः प्रपठन्ति नित्यम् । संसारसागरमनन्तमगाधदुर्गमुत्तारणार्थमखिलं शरणं प्रपद्ये ॥

Verse 20

योगींद्र मानससरोवरराजहंसं शुद्धं प्रभावमखिलं सततं हि यस्य । तस्यैव पादयुगलं विमलं विशालं दीनस्य मेऽसुररिपो कुरु तस्य रक्षाम्

योगीन्द्र मानससरोवरराजहंसं शुद्धं प्रभावमखिलं सततं हि यस्य । तस्यैव पादयुगलं विमलं विशालं दीनस्य मेऽसुररिपो कुरु तस्य रक्षाम् ॥

Verse 21

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे ऐंद्रे सुमनोपाख्याने एकविंशोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखण्डे ऐन्द्रे सुमनोपाख्याने एकविंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 22

गायाम्यहं सुरसगीतकतालमानैः श्रीरंगमेकमनिशं भुवनस्य देवम् । अज्ञाननाशकमलं च दिनेशतुल्यमानंदकंदमखिलं महिमा समेतम्

सुरसगीतकतालमानैः श्रीरङ्गमेकं भुवनस्य देवं निशं गायाम्यहम्। अज्ञाननाशकमलं दिनेशतुल्यप्रभं, आनन्दकन्दमखिलं महिमासमेतम्॥

Verse 23

संपूर्णमेवममृतस्यकलानिधानं तं गीतकौशलमनन्यरसैः प्रगाये । युक्तं स्वयोगकरणैः परमार्थदृष्टिं विश्वं स पश्यति चराचरमेव नित्यम्

एवं संपूर्णममृतस्य कलानिधानं तं गीतकौशलमनन्यरसैः प्रगाये। स्वयोगकरणैः सम्यग्युक्तः परमार्थदृष्ट्या, स नित्यं पश्यति विश्वं चराचरमेव॥

Verse 24

पश्यंति नैव यमिहाथ सुपापलोकास्तं केशवं शरणमेवमुपैति नित्यम्

इह सुपापलोकाः अपि यमं नैव पश्यन्ति; यः केशवं शरणमेवं नित्यं उपैति।

Verse 25

कराभ्यां वाद्यमानस्तु तालं तालसमन्वितम् । गीतेनगायते कृष्णं बालकैः सह मोदते

कराभ्यां वाद्यमानस्तु तालं तालसमन्वितम्। गीतेन गायते कृष्णं, बालकैः सह मोदते॥

Verse 26

एवं क्रीडारतो नित्यं बालभावेन वै तदा । सुव्रतः सुमनापुत्रो विष्णुध्यानपरायणः

एवं तदा बालभावेन नित्यं क्रीडारतः सन्, सुमनापुत्रः सुव्रतः विष्णुध्यानपरायणः आसीत्।

Verse 27

क्रीडमानं प्राह माता सुव्रतं चारुलक्षणम् । भोजनं कुरु मे वत्स क्षुधा त्वां परिपीडयेत्

क्रीडमानं सुव्रतं चारुलक्षणं सुव्रतं दृष्ट्वा माता प्राह— “भोजनं कुरु मे वत्स, क्षुधा त्वां मा परिपीडयेत्।”

Verse 28

तामुवाच पुनः प्राज्ञः सुमना मातरं पुनः । महामृतेन तृप्तोस्मि हरिध्यानरसेन वै

ततः प्राज्ञः सुमना मातरं पुनरुवाच— “महामृतेन तृप्तोऽस्मि, हरिध्यानरसेन वै।”

Verse 29

भोजनासनमारूढो मिष्टमन्नं प्रपश्यति । इदमन्नं स्वयं विष्णुरात्मा ह्यन्नं समाश्रितः

भोजनासनमारूढः स मिष्टमन्नं प्रपश्यति; इदमन्नं स्वयं विष्णुः, आत्मा ह्यन्नं समाश्रितः।

Verse 30

आत्मरूपेण यो विष्णुरनेनान्नेन तृप्यतु । क्षीरसागरसंवासो यस्यैव परिसंस्थितः

आत्मरूपेण यो विष्णुरिह स्थितः, स एतेनान्नेन तृप्यतु; क्षीरसागरसंवासो यस्यैव परिसंस्थितः।

Verse 31

जलेनानेन पुण्येन तृप्तिमायातु केशवः । तांबूलचंदनैर्गंधैरेभिः पुष्पैर्मनोहरैः

अनेन पुण्यजलेन केशवः तृप्तिमायातु; ताम्बूलचन्दनगन्धैः सह एभिः मनोहरपुष्पैश्च सन्तुष्यतु।

Verse 32

आत्मस्वरूपेण तृप्तस्तृप्तिमायातु केशवः । शयने याति धर्मात्मा तदा कृष्णं प्रचिंतयेत्

आत्मस्वरूपेण नित्यतृप्तः केशवः तृप्तिमायातु; धर्मात्मा शयने याते तदा कृष्णं प्रचिन्तयेत्।

Verse 33

योगनिद्रान्वितं कृष्णं तमहं शरणं गतः । भोजनाच्छादनेष्वेवमासने शयने द्विजः

योगनिद्रान्वितं कृष्णं अहं शरणं गतः; एवं द्विज, भोजनाच्छादनेषु आसने शयने च शरणभावेन आचरेत्।

Verse 34

चिंतयेद्वासुदेवं तं तस्मै सर्वं प्रकल्पयेत् । तारुण्यं प्राप्य धर्मात्मा कामभोगान्विहाय वै

तं वासुदेवं चिन्तयेत्, तस्मै सर्वं प्रकल्पयेत्; तारुण्यं प्राप्य धर्मात्मा कामभोगान् विहाय वै।

Verse 35

स युक्तः केशवध्याने वैडूर्यपर्वतोत्तमे । यत्र सिद्धेश्वरं लिंगं वैष्णवं पापनाशनम्

स केशवध्यानयुक्तः वैडूर्यपर्वतोत्तमे अवसत्; यत्र वैष्णवं पापनाशनं सिद्धेश्वरलिङ्गं विद्यते।

Verse 36

रुद्रमोंकारसंज्ञं च ध्यात्वा चैव महेश्वरम् । ब्रह्मणा वर्द्धितं देवं नर्मदादक्षिणे तटे

रुद्रॐकारसंज्ञं महेश्वरं ध्यात्वा, ब्रह्मणा वर्धितं देवं नर्मदायाः दक्षिणतटे सम्यगर्चयेत्।

Verse 37

सिद्धेश्वरं समाश्रित्य तपोभावं व्यचिंतयत्

सिद्धेश्वरं समाश्रित्य स तपोभावं तपसः संकल्पं च मनसा व्यचिन्तयत्।