Adhyaya 13

Verse 1

सोमशर्मोवाच । लक्षणं ब्रह्मचर्यस्य तन्मे विस्तरतो वद । कीदृशं ब्रह्मचर्यं च यदि जानासि भामिनि

सोमशर्मोवाच— ब्रह्मचर्यस्य लक्षणं मे विस्तरेण वद; भामिनि, यदि जानासि, तद् ब्रह्मचर्यं कीदृशं भवति?

Verse 2

नित्यं सत्ये रतिर्यस्य पुण्यात्मा तुष्टितां व्रजेत् । ऋतौ प्राप्ते व्रजेन्नारीं स्वीयां दोषविवर्जितः

नित्यं सत्ये रतिः यस्य स पुण्यात्मा तुष्टिं प्राप्नुयात्; ऋतौ प्राप्ते दोषविवर्जितः स्वीयां नारीं समुपैति।

Verse 3

स्वकुलस्य सदाचारं कदानैव विमुंचति । एतदेव समाख्यातं गृहस्थस्य द्विजोत्तम

स्वकुलस्य सदाचारं कदाचिदपि न विमुञ्चेत्; एतदेव गृहस्थस्य नियमः समाख्यातः, हे द्विजोत्तम।

Verse 4

ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं गृहिणामुत्तमं किल । यतीनां तु प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

गृहिणां ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं उत्तमं किल; इदानीं यतीनां तु प्रवक्ष्यामि— मम वचनं शृणु।

Verse 5

दमसत्यसमायुक्तः पापाद्भीतस्तु सर्वदा । भार्यासंगं वर्जयित्वा ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः

दमसत्यसमायुक्तः सर्वदा पापभीतः; भार्यासङ्गं परित्यज्य ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः भवेत्।

Verse 6

यतीनां ब्रह्मचर्यं च समाख्यातं तवाग्रतः । तप एव प्रवक्ष्यामि तन्मेनिगदतः शृणु

यतीनां ब्रह्मचर्यव्रतं तव पुरतः पूर्वमेव समाख्यातम्। अधुना तप एव विशेषतः प्रवक्ष्यामि; मया निगद्यमानं शृणु॥

Verse 7

आचारेण प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः । प्राणिनामुपकाराय संस्थितौद्यमावृतः

आचारनियमेन प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः। प्राणिनामुपकारार्थं स्थिरः स्यात्, उद्यमे निरतः॥

Verse 8

तप एवं समाख्यातं सत्यमेवं वदाम्यहम् । परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च

तप एवमिह समाख्यातं, सत्यमेतद् वदाम्यहम्। परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च॥

Verse 9

दृष्ट्वा मतिर्न यस्य स्यात्स सत्यः परिकीर्तितः । दानमेव प्रवक्ष्यामि येन जीवंति मानवाः

दृष्ट्वापि यस्य मतिर्न न विचलति स सत्यः परिकीर्तितः। अधुना दानमेव प्रवक्ष्यामि येन मानवाः जीवन्ति॥

Verse 10

आत्मसौख्यं प्रतीच्छेद्यः स इहैव परत्र वा । अन्नस्यापि महादानं सुखस्यैव ध्रुवस्य वा

आत्मसौख्यं प्रतीच्छेत् स इहैव परत्र वा। अन्नस्यापि महादानं सुखप्रदं ध्रुवं मतम्॥

Verse 11

ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः । दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा

ग्रासमात्रमपि क्षुधार्ताय देयं न संशयः। दाने कृते महत्पुण्यं जायते, स च नित्यं अमृतफलम् अश्नुते॥

Verse 12

दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्

दिनेदिने यथाविभवसंभवं प्रदातव्यम्। तृणमपि, शय्यां च, प्रियवचनं, गृहस्य सुशीतलां छायां च॥

Verse 13

भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् । आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्

भूमिं, आपः, तथा अन्नं दद्यात्; प्रियवाक्यमनुत्तमम् उच्यताम्। आसनं दत्त्वा वचनालापः कर्तव्यः, कौटिल्येन विवर्जितः॥

Verse 14

आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः

आत्मनो जीवनार्थाय यो नित्यमेव कर्म करोति। देवान् पितॄंश्च समभ्यर्च्य, एवं यः दानं ददाति स धन्यः॥

Verse 15

इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च । अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः

इहैव स मोदते, परत्रापि तथैव च। दानाध्ययनकर्मभिः यो दिवसं अवन्ध्यं करोति स धन्यः॥

Verse 16

प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः । नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्

यः कश्चिन्मानुषत्वं प्राप्यैतत् आचरति स एव देवतुल्यो भवति—नात्र संशयः। अधुना धर्मसाधनं परमं नियमं प्रवक्ष्यामि।

Verse 17

देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः । नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत

यो देवब्राह्मणपूजासु सदा अभिरतः, नित्यं नियमयुक्तः, दानव्रतेषु च सुव्रतः—स एव सुव्रतः स्मृतः।

Verse 18

उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः । क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम

उपकारपुण्येषु एष नियमः प्रकीर्तितः। अधुना क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि—श्रूयतां द्विजसत्तम।

Verse 19

पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् । क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्

परुषाक्रोशं श्रुत्वापि, केनचित् ताडितोऽपि, क्रोधं न गच्छेत्; ताडितो हि पुनर्न ताडयेत्।

Verse 20

सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च । समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च

सहिष्णुः स्यात् स धर्मात्मा, न रागं प्रयाति च। स इह चामुत्र च परं सौख्यं समश्नुते।

Verse 21

एवं क्षमा समाख्याता शौचमेवं वदाम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरे यो वै शुद्धो रागविवर्जितः

एवं क्षमा समाख्याता; इदानीं शौचं वदाम्यहम्। यो वै बहिरन्तःशुद्धो रागद्वेषविवर्जितः स एव शुद्ध उच्यते॥

Verse 22

स्नानाचमनकैरेव व्यवहारेण वर्तते । शौचमेवं समाख्यातमहिंसां तु वदाम्यहम्

स्नानाचमनकैरेव तथा व्यवहारशुद्ध्या वर्तते। एवं शौचं समाख्यातम्; इदानीं तु अहिंसां वदाम्यहम्॥

Verse 23

तृणमपि विना कार्यञ्छेत्तव्यं न विजानता । अहिंसानिरतो भूयाद्यथात्मनि तथापरे

तृणमपि विना कार्यं छेत्तव्यं न इति अविजानता। यथात्मनि तथा परेषु अहिंसानिरतो भूयात्॥

Verse 24

शांतिमेव प्रक्ष्यामि शांत्या सुखं समश्नुते । शांतिरेव प्रकर्तव्या क्लेशान्नैव परित्यजेत्

शान्तिमेव प्रख्यापयामि; शान्त्या सुखं समश्नुते। शान्तिरेव प्रकर्तव्या; क्लेशेष्वपि न परित्यजेत्॥

Verse 25

भूतवैरं विसृज्यैव मन एवं प्रकारयेत् । एवं शांतिः समाख्याता अस्तेयं तु वदाम्यहम्

भूतवैरं विसृज्यैव मन एतद्विधं प्रकारयेत्। एवं शान्तिः समाख्याता; इदानीं तु अस्तेयं वदाम्यहम्॥

Verse 26

परस्वं नैव हर्तव्यं परजाया तथैव च । मनोभिर्वचनैः कायैर्मन एवं प्रकारयेत्

परस्वं नैव हर्तव्यं परजायां तथैव च। मनोवाक्कायसंयमेन मन एवमेव प्रकारयेत्॥

Verse 27

दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम । दमनादिंद्रियाणां वै मनसोपि विकारिणः

दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम। दमनादिन्द्रियाणां वै मनसोऽपि विकारिणः॥

Verse 28

औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा । शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी

औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा। शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी॥

Verse 29

पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम् । वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्

पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम्। वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्॥

Verse 30

जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते । सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम

जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते। सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम॥

Verse 31

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि श्रोतुमिच्छसि यत्पते । ईदृशे चापि धर्मे तु वर्तते यो नरः सदा

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि, श्रोतुमिच्छसि यत्पते। ईदृशेऽपि हि धर्मे तु यो नरः सदा वर्तते॥

Verse 32

संसारे तस्य संभूतिः पुनरेव न जायते । स्वर्गं गच्छति धर्मेण सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

संसारे तस्य संभूतिः पुनरेव न जायते। स्वर्गं गच्छति धर्मेण, सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥

Verse 33

एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ धर्ममेव व्रजस्व हि । सर्वं हि प्राप्यते कांत यदसाध्यं महीतले

एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ धर्ममेव व्रजस्व हि। सर्वं हि प्राप्यते कान्त, यदसाध्यं महीतले॥

Verse 34

धर्मप्रसादतस्तस्मात्कुरु वाक्यं ममैव हि । भार्यायास्तुवचः श्रुत्वा सोमशर्मा सुबुद्धिमान्

धर्मप्रसादतस्तस्मात्कुरु वाक्यं ममैव हि। भार्यायास्तु वचः श्रुत्वा सोमशर्मा सुबुद्धिमान्॥

Verse 35

पुनः प्रोवाच तां भार्यां सुमनां धर्मवादिनीम्

पुनः प्रोवाच तां भार्यां सुमनां धर्मवादिनीम्॥