Adhyaya 66

Verse 1

ययातिरुवाच । पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले

ययातिरुवाच—पापात् पतति कायोऽयं धर्माच्च शृणु मातले। विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले॥

Verse 2

पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद

पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा। कथम् उत्पद्यते देहस् तन्मे विस्तरतो वद॥

Verse 3

मातलिरुवाच । अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते

मातलिरुवाच—अथ नारकिणां पुंसाम् अधर्मादेव केवलात्। क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरम् उपजायते॥

Verse 4

तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः

तथैव धर्मस्यैकस्य प्रभावेन देवानामौपपादिकं दिव्यं शरीरं सद्य एव प्रजायते, भूतसारतो निर्मितम्।

Verse 5

कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम्

व्यतिमिश्रकर्मणा महात्मनां यच्छरीरं भवति, तद्रूपपरिणामभेदेन चतुर्विधं विज्ञेयं हि।

Verse 6

उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः

उद्भिज्जाः स्थावराः ज्ञेयाः तृणगुल्मादिरूपिणः; कृमिकीटपतङ्गाद्याः स्वेदजानाम् अदेहिनः।

Verse 7

अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः

अण्डजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते; जरायुजाश्च विज्ञेयाः मानुषाश्च चतुष्पदाः।

Verse 8

तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते

तत्र जलैः सिक्ता भूमिः रक्ते उष्मविपाचिता, वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते।

Verse 9

यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च

यथोप्तानि बीजानि पुनः पुनरम्भसा संसिक्तानि मृदुत्वमुपगम्य मूलभावं व्रजन्ति।

Verse 10

तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः

तन्मूलादङ्कुरोत्पत्तिरङ्कुरात्पर्णसंभवः। पर्णान्नालं ततः काण्डं काण्डाच्च प्रभवः पुनः॥

Verse 11

प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा

प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तण्डुलसंभवः। तण्डुलाच्च ततः पक्वा भवन्त्योषधयस्तथा॥

Verse 12

यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः

यवाद्याः शालिपर्यन्ताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः। ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषाः क्षुद्राः प्रकीर्तिताः॥

Verse 13

एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः

एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः। शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः॥

Verse 14

षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः

षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजन्ति ताः। अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः॥

Verse 15

भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः

भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते। तासां भेदाः षडङ्गाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः॥

Verse 16

तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः। अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्॥

Verse 17

अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्

अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा। संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्॥

Verse 18

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि। जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः॥

Verse 19

वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः

वायुना धम्यमानोऽग्निरुदकं परमोष्णं करोति; ततः स अन्नपिण्डोऽपि उष्णसंसर्गयोगेन समन्तात् पुनः पच्यते।

Verse 20

द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्

तत्पक्वं द्विधा भवति—पृथक्किट्टं पृथग्रसः; द्वादशमलभेदैः किट्टं भिन्नं देहाद् बहिर्व्रजेत्।

Verse 21

कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादन्तोष्ठप्रजनगुदेषु मलाः स्रवन्ति; अथ स्वेदो विण्मूत्रं च—एते द्वादश स्मृताः।

Verse 22

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्

हृत्पद्मे समन्ततः प्रतिबद्धाः सर्वनाड्यः स्थिताः; तासां मुखेषु प्राणः सूक्ष्मं तं रसं स्थापयति।

Verse 23

रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः

तेनैव रसेन प्राणः पुनर्नाडीः पूरयति; पूर्णा नाड्यः समन्तात् देहं संतर्पयन्ति।

Verse 24

ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः

ततः स नाडीमध्यस्थो देहोष्मणा रसः पच्यते; पच्यमानः पुनरपि पाकद्वयस्वरूपं परिणामं प्राप्नोति।

Verse 25

त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः

त्वचः मांसास्थिमज्जामेदोरुधिरादयः प्रजायन्ते; रुधिरात् लोमानि, मांसात् केशाः स्नायवश्च जायन्ते।

Verse 26

स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्

स्नायुभ्यः मज्जा तथा अस्थीनि जायन्ते; मज्जास्थिभ्यां वसा सम्भवति। मज्जाकारे वैकल्ये शुक्रं प्रसवस्वभावं दोषं प्राप्नोति।

Verse 27

इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः

इति शान्तस्य द्वादश परिणामाः प्रकीर्तिताः; तस्य अन्तिमः परिणामः शुक्रम्, शुक्रादेव देहस्य सम्भवः।

Verse 28

ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्

ऋतुकाले यदा निर्दोषं शुक्रं योनिसंस्थितं भवति, तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेन सहैकतां गच्छति।

Verse 29

विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः

विसर्गसमये शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः। स्वकर्मनियतो नित्यं योनिं प्रविशते पुनः॥

Verse 30

शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्

शुक्रेण सह रक्तेन एकाहात्कललं भवेत्। पञ्चरात्रेण तस्मिंस्तु बुद्बुदत्वं प्रजायते॥

Verse 31

मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्

मासमात्रेण मांसत्वं पञ्चधा जायते पुनः। ग्रीवा शिरः स्कन्धयोश्च पृष्ठवंशोऽथ चोदरम्॥

Verse 32

पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च

पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च। मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः सम्भवन्ति च॥

Verse 33

त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्

त्रिभिर्मासैः प्रजायन्ते शतशोऽङ्कुरसन्धयः। मासैश्चतुर्भिर्जायन्ते अङ्गुल्यादि यथाक्रमम्॥

Verse 34

मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः

पञ्चमासैर्मुखं नासा कर्णौ च समुपजायन्ते । ततः दन्तपङ्क्तिर्जिह्वा च जायते, अनन्तरं नखाः पुनः प्रादुर्भवन्ति ॥

Verse 35

कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते

षण्मासाभ्यन्तरे कर्णयोः छिद्रं भवति पुनः । ततः पायुः मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चापि समुपजायते ॥

Verse 36

संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्

सप्तमासैर्गात्रेषु ये सन्धयः सञ्जायन्ते । अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णं शिरः केशसमन्वितं भवति ॥

Verse 37

विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति

अष्टमे मासि पुनर्विभक्तावयवस्पष्टं भवति । पञ्चात्मकसमायुक्तः परिपक्वः स स्थिरतां गच्छति ॥

Verse 38

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धः स दिनेदिने वर्धते ॥

Verse 39

ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्

ततः जीवः स्मृतिं लभते, अस्मिन् शरीरे संपूर्णतया प्रतिष्ठितः; स सुखदुःखे विजानाति, तथा पूर्वकृतकर्मफलरूपां निद्रां स्वप्नं च अनुभवति।

Verse 40

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा

मृतोऽहं पुनर्जातो, जातोऽहं पुनर्मृतः; नानायोनिसहस्राणि मया नानाविधं दृष्टान्यनेकधा।

Verse 41

अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

अधुना जातमात्रोऽहं, प्राप्तसंस्कार एव च; अतः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे पुनर्न संभवः।

Verse 42

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

गर्भस्थः स एवमचिन्तयत्—अहं गर्भाद्विनिःसृतः सन् परं ज्ञानमध्येष्यामि, यत् संसारविनिवर्तकम्।

Verse 43

अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्

अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितो जीवः कर्मवशादास्ते; अतः मोक्षोपायं विचिन्तयेत्।

Verse 44

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः

यथा गिरिवराक्रान्तः कश्चित् पुरुषो दुःखेनैव तिष्ठति, तथा जरायुणा पीडितो देही दुःखितः सन् दुःखमेव तिष्ठति।

Verse 45

पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः

यथा सागरे पतितः कश्चिद् दुःखमास्ते समाकुलः, तथा गर्भोदकेन सिक्ताङ्गो देही व्याकुलात्मकोऽवस्थितः।

Verse 46

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

यथा लोहकुम्भे न्यस्तः कश्चिदग्निना पच्यते, तथा गर्भकुम्भेऽक्षिप्तो जन्तुर्जठराग्निना पच्यते।

Verse 47

सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्

अग्निवर्णाभिः सूचीभिरिव निरन्तरं भिन्नगात्रस्य यद् दुःखं जायते, तद् गर्भेऽष्टगुणं भवति।

Verse 48

गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्

गर्भवासात् परं वासं कष्टं नास्ति कदाचन; देहिनां तद् दुःखमतुलं सुघोरं च महत् संकटम्।

Verse 49

इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः

इति प्राणिनां गर्भदुःखं परिकीर्तितं—चरस्थिराणां सर्वेषां स्वस्वात्मगर्भानुरूपतः।

Verse 50

गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः

योनियन्त्रनिपीडनात् गर्भात् कोटिगुणापीडा जायमानस्य देहिनः; संमूर्च्छितस्य तस्य जायेत।

Verse 51

इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः

इक्षुवत् पीड्यमानः पापमुद्गरपेषणात्; गर्भान्निष्क्रममाणः प्रबलैः सूतिवायुभिः।

Verse 52

जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः

जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विन्दति; यन्त्रेण पीड्यमानाः स्युः निःसाराश्च यथेक्षवः।

Verse 53

तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्

तथा योनिस्थं शरीरं यन्त्रपीडनात् पात्यते; अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्।

Verse 54

रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्

रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम् ॥

Verse 55

वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्

वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम् ॥

Verse 56

नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्

नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम् ॥

Verse 57

कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्

कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेषवशानुगम् ॥

Verse 58

सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

सवर्णिताङ्गप्रत्यङ्गं जरायु-परिवेष्टितम् । सङ्कटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम् ॥

Verse 59

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे

अस्मिन्कलेवरे विण्मूत्ररक्तैः सिक्तानि अङ्गानि; षट्कौशिकसमुद्भवं चेदं देहं, अस्थिपञ्जरसंघातमात्रं ज्ञेयम्।

Verse 60

शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

अस्थीनि शतत्रयं शताधिकं, पेशीशतानि पञ्च; समन्ताद् रोमकोटिभिः सार्धाभिस्तिसृभिः छन्नं शरीरम्।

Verse 61

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिः, दृश्यादृश्याभिः मांसनाडीभिः सर्वतः व्याप्तम्; कोटिभिस्ताभिः समन्वितं देहमिदम्।

Verse 62

प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

प्रस्वेदोऽशुचिर्भवति, ताभिरन्तःस्थितं चाशुचि; तेन द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता, विंशतिश्च नखाः स्मृताः।

Verse 63

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च

पित्तस्य कुडवं प्रमाणं ज्ञेयम्; कफस्यार्धाढकं तथा। वसायाः पलाः पञ्च; फलकस्य तदर्धं विदुः।

Verse 64

पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा

मेदसः परिमाणं दश पलानि ज्ञेयम्; महारक्तं पलत्रयं; मज्जा तु रक्तात् चतुर्गुणा इति देहपरिमाणं निर्दिश्यते।

Verse 65

शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

शुक्रस्य परिमाणं अर्धकुडवं ज्ञेयम्; तदर्धं देहिनां बलम्; मांसस्य चैकः पिण्डः पलसाहस्रपरिमाण इत्युच्यते।

Verse 66

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थ । माहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखण्डे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थमाहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 67

अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्

विशुद्धस्यापि कर्मबन्धविनिर्मितम् अशुद्धं देहत्वं कदाचित् जायते; शुक्रशोणितसंयोगाद् देहः क्वचिदुत्पद्यते।

Verse 68

नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः

नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तो देहः तेनायमशुचिः स्मृतः; यथा बहिर्धौतघटोऽपि अन्तर्विष्ठापूर्णः शुचिर्न भवति।

Verse 69

शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च

शौचकर्मभिः संशोध्यमानोऽपि देहोऽयमशुचिरेव भवति; परं तं प्राप्य परमपावनानि पञ्चगव्यहवींषि च यथार्थतः पवित्रतां यान्ति।

Verse 70

अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च

अशुचित्वं शीघ्रमेव जायते, यतोऽयं देहोऽशुचिः; हृद्यान्यप्यन्नपानानि तं प्राप्य सुरभीण्यपि दुर्गन्धतां यान्ति।

Verse 71

अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने

अशुचित्वं शीघ्रं प्रयाति; ततोऽन्यः कोऽस्ति शुचिः? हे जनाः, किं न पश्यथ यन्निर्याति दिनेदिने?

Verse 72

देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः

देहानुगो मलः पूतिश्च; तदाधारो देहः कथं शुचिः? पञ्चगव्यकुशाम्भोभिः संशोध्यमानोऽपि देहः शुद्धिं न याथार्थ्येन प्राप्नोति।

Verse 73

घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव

घृष्यमाण इवाङ्गारो निर्मलत्वं न गच्छति; तथा यस्य अन्तःस्रोतांसि रजस्तरङ्गैः सततं प्रवहन्ति गिरेरिव, स शुद्धिं न प्राप्नोति।

Verse 74

कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते

कफमूत्रादिभिरशुचिर्देहोऽयं कथं शुध्येत्? सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य शुद्धिर्न विद्यते।

Verse 75

शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः

एकदेशोऽपि शुचिर्भवेत्, तथापि विधिशुद्धिं विना न शुचिर्भवति। दिवा वा रात्रौ वा मृत्तोयाभ्यां करः शोध्यते।

Verse 76

तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः

तथापि बाह्यशौचमात्रेण न ते नराः विरज्यन्ते। अयं कायोऽपि अग्र्यधूपादिभिर्यत्नेन सुसंस्कृतो न वैराग्यं जनयति।

Verse 77

न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते

नामितमपि श्वपुच्छमिव स्वभावं न जहाति। तथा जात्यैव कृष्णोर्णा शुक्ला कदाचिदपि न जायते।

Verse 78

संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्

संशोध्यमानापि देहधारी मूर्तिर्न निर्मला भवति; स्वदुर्गन्धं जिघ्रन्नपि, स्वमलं पश्यन्नपि।

Verse 79

न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्

न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत् ॥

Verse 80

जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः

जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगन्धेन विरज्येत न यो नरः ॥

Verse 81

विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्

विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम् ॥

Verse 82

यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्

यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम् ॥

Verse 83

द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः

द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः ॥

Verse 84

मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति

मर्त्यः स दुर्गन्धदेहः भावदुष्टः कदाचन न शुध्यति। तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा नैव शुध्यति॥

Verse 85

स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्

स्वमूर्तिः क्षालितापि तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति। अन्तर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम्॥

Verse 86

न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु

न स्वर्गो नापवर्गश्च परमो लक्ष्य उच्यते। देहनिर्दहनं परं; भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु॥

Verse 87

अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु

अन्यथा लिङ्ग्यते कान्ता भावेन दुहिता अन्यथा। मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु॥

Verse 88

अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्

अन्यथैव सती पुत्रं चिन्तयेद् अन्यथा पतिम्। यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्॥

Verse 89

परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च

परिष्वक्तोऽपि पुरुषो भावहीनां स्वभार्यां न समाचरेत्। न च नानाविधमन्नाद्यं भुञ्जीत, न रस्यानि सुरभीणि च व्यञ्जनानि॥

Verse 90

अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

अतः अभावेन नरः, भाव एव सर्वत्र कारणम्। चित्तं यत्नेन शोधय; किमन्यैर्बाह्यशोधनैः॥

Verse 91

भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः

भावतः शुचिः शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विन्दति। ज्ञानामलाम्भसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः॥

Verse 92

अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः

अविद्यारागविण्मूत्रलेपो विशोधनैर्नश्यति। एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः॥

Verse 93

विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्

विद्यामसारां निःसारां कदलीसारसन्निभाम्। ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्॥

Verse 94

सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्

एवं दृढनिश्चयेन स्थित्वा जनः संसारं समतिक्रामति। इत्येतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्॥

Verse 95

पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च। गर्भस्थस्य या मतिर्भवेत्सा जातस्य नश्यति॥

Verse 96

सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम्

योनियन्त्रनिपीडनात् दुःखेन सुमूर्च्छितः। बाह्यवायुप्रहारैश्च मोहसङ्गेन देहिनाम्॥

Verse 97

स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते

स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरः समुपजायते। तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते॥

Verse 98

संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च

संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः। स्मृतिभ्रंशात्ततः पूर्वकर्मवशेन च॥

Verse 99

रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते

तस्यैव जंतोस्तस्मिन्नेव जन्मनि रतिः संजायते; अयं लोकः रक्तो मूढश्च सन् अकार्ये संप्रवर्तते।

Verse 100

न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते

न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्; परं श्रेयः न शृणोति, सचक्षुरपि न पश्यति।

Verse 101

समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

समे पथि शनैर्गच्छन्नपि पदेपदे स्खलतीव; सत्यां बुद्धौ स्थितोऽपि बुधैर्बोध्यमानो न जानाति।

Verse 102

संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च

तस्मात् संसारे लोभवशानुगो नरः क्लिश्यते; गर्भस्मृतेरभावात् एतच्छास्त्रे शिवेनापि उक्तम्।

Verse 103

तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने

तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकमिदं वक्ष्ये; येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधनं सिध्यति।

Verse 104

न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः

न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयः—तदत्र महदद्भुतम्। अव्यक्तेन्द्रियबुद्धित्वाद् बाल्ये दुःखं महत् पुनः॥

Verse 105

इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा

इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती। दन्तजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा॥

Verse 106

बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति

बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि। तृड्बुभुक्षा परीताङ्गः क्वचित्तिष्ठति गच्छति॥

Verse 107

विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः

विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्। कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः॥

Verse 108

अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः

अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात्। प्रमत्तेन्द्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः॥

Verse 109

रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते

रोगार्दितस्य नित्यं कुतः सौख्यं भवेत्, यौवनेऽपि न हि। ईर्ष्यायां महद्दुःखं, मोहात् पुनर्दुःखमेव प्रजायते॥

Verse 110

तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः

तत्र कुपितस्यैव रागः केवलं दुःखाय भवति। कामाग्निना परिखिन्नो रात्रौ निद्रां न विन्दति॥

Verse 111

दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः

दिवापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिन्तया। स्त्रीष्वायासितदेहस्य पुंसः शुक्रबिन्दवो व्यर्था भवन्ति॥

Verse 112

न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च

ते बिन्दवः सुखाय न मन्तव्याः, स्वेदजा इव। कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च॥

Verse 113

कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

कण्डूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः। तथा अर्थोपार्जनचिन्तया यादृशं सौख्यं मन्यते जनः॥

Verse 114

तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः

स्त्रीविषये तादृशमनुभवमेव परमं मन्येत; तस्मादधिकं किञ्चिदपि न विद्यते। मर्त्यस्य सा एव वेदना, यां विना चित्तस्य निर्वृतिः न भवति।

Verse 115

ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्

अतः पुरा परस्परं यत् प्राप्तं, अन्ते तदेव अन्यथा भवेत्। एवं यत् प्रियं, तत् जरया ग्रस्तम्, आमयैश्च व्याप्तं भवति।

Verse 116

अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः

अपूर्ववत् स्वात्मानं जरया परिपीडितं पश्यन् यो न विरज्येत, तस्मात् अन्यः कोऽचेतनः स्यात्?

Verse 117

जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

जराभिभूतोऽपि जन्तुः पत्नीपुत्रादिबान्धवैः। अशक्तत्वात् दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते॥

Verse 118

न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

जरयायुतो जनो धर्मार्थकाममोक्षान् साधयितुं न शक्तः। तस्माद् यौवने एव धर्मं सम्यक् समाचरेत्।

Verse 119

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोऽयं परिकीर्तितः ॥

Verse 120

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च ॥

Verse 121

रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्

रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् ॥

Verse 122

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः ॥

Verse 123

ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति

ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति ॥

Verse 124

यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः

यदि ह्यपमृत्युर् न स्यात्, विषास्वादे नरः कथं भयम् अनुभवेत्। यतः स विषं न भुङ्क्ते, तस्माद् अपमृत्योरेव बिभेति सः॥

Verse 125

विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्

तत्र नानाविधा व्याधयः, सर्पादयश्च प्राणिनः। विषाण्यभिचाराश्च—एतानि देहिनां मृत्योर्द्वाराणि॥

Verse 126

पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा

सर्वरोगादिभिः पीडितं कालप्राप्तं जनं स्वयम् धन्वन्तरिरपि। स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति; न चान्यथा भवेत्॥

Verse 127

नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

नौषधं न तपो दानं न माता न च बान्धवाः। कालेन पीडितं नरं परित्रातुं शक्नुवन्ति॥

Verse 128

रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात्

रसायनतपो-जाप्य-योगसिद्धैर्महात्मभिः। अवान्तरितशान्तिः स्यात्, कालमृत्युमपि जयेत्॥

Verse 129

जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात्

कर्मवशात् मृतः पुनरपि योनिजेषु कीटेषु च जायते। यः तु देहभेदविवेकात् कर्मक्षयजन्यं देहवियोगं पश्यति, स सम्यग्दर्शी भवति।

Verse 130

मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु

तदेव ‘मरणम्’ इति विनिर्दिष्टं; परमार्थतः न नाशः। महातमः प्रविष्टस्य मर्मच्छेदेषु तदवस्था भवति।

Verse 131

यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः

मरणकाले जन्तोः यद् दुःखं, तस्येह क्वचिदपि उपमा नास्ति। ‘हा तात, मातः, कान्ते’ इति सुदुःखितः पुनः पुनः क्रन्दति।

Verse 132

मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

मण्डूक इव सर्पेण, तथा मृत्युना जगद् ग्रस्यते। स बान्धवैः परित्यक्तः, प्रियैश्च परितः स्थितैः अपि।

Verse 133

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः

दीर्घमुष्णं निःश्वसति, मुखं च परिशुष्यति। खट्वायां परिवर्तमानः, मुह्यते च मुहुर्मुहुः।

Verse 134

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

संमूढोऽसौ व्याकुलचित्तः हस्तपादौ इतस्ततः क्षिपति। खट्वात् भूमिं वाञ्छति, भूमेः पुनः खट्वाम्, एवं भूयः भूयः।

Verse 135

विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः

विवशो लज्जां त्यक्त्वा मूत्रविष्ठानुलेपितः। शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः सलिलं याचते जनान्॥

Verse 136

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः

स्ववित्तानि चिन्तयन्—‘कस्यैतानि मृते मयि?’ इति। यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्ष्यते॥

Verse 137

म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

एवं पश्यतामेव म्रियते; गलो घुरुघुरायते। जीवः तृणजलौकेव देहाद्देहं क्रमाद्विशेत्॥

Verse 138

प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम्

उत्तरमङ्गं प्राप्नोति, पूर्वकं देहं त्यजति च। मरणात् प्रार्थनाद्दुःखम् अधिकं हि विवेकिनाम्॥

Verse 139

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः

क्षणिकं मरणदुःखं, प्रार्थनाकृतफलमनन्तम्। अतः जगतां पतिः विष्णुः अर्थितत्वात् वामनरूपतां गतः॥

Verse 140

अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः

तस्मात् यो न यास्यति लाघवं तस्य कोपः अधिकतरः। इदानीं मया ज्ञातं—यद् मृत्योः अपि गुरुः भवति॥

Verse 141

न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्

भूयः परं न प्रार्थयेत् तृष्णालाघवकारणम्। आदौ दुःखं तथा मध्ये, दुःखमन्ते च दारुणम्॥

Verse 142

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु

निसर्गात् सर्वभूतानां दुःखपरम्परा भवति। वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु॥

Verse 143

न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम्

न नरः जन्म शोकयेत्, न तेन विरज्यति वै। अत्याहारात् महद्दुःखम्, अल्पाहारात् तदन्तरम्॥

Verse 144

त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

भोजने कण्ठः त्रुटति, भोजने च कुतः सुखम्? क्षुधा हि सर्वरोगाणां मध्ये श्रेष्ठतमा व्याधिरिति स्मृता।

Verse 145

सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी

सच्छान्तौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति; क्षुद्व्याधिवेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी।

Verse 146

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि

तयाभिभूतो नरः यथान्यैर्व्याधिभिर्म्रियते तथा म्रियते; तद्रसेऽपि किं सौख्यं, जिह्वाग्रपरिवर्तिनि?

Verse 147

तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्

तत्क्षणादर्धकालेन कण्ठं प्राप्य निवर्तते; इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्।

Verse 148

न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः

न तत्सुखाय मन्तव्यं परमार्थेन पण्डितैः; मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः।

Verse 149

तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः

तत्रापि तमसा चोदितात्मनः कुतः सौख्यं भवेत्? प्रबोधेऽपि कार्येषूपहतात्मनः कुतः सुखम्?

Verse 150

कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया

कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिपरिश्रमैः। प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया॥

Verse 151

तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे

तृप्ताः काम्येन बाध्यन्ते निद्रया निशि जन्तवः। अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे॥

Verse 152

नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि

नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम्। चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि॥

Verse 153

भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि

भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव। खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि॥

Verse 154

जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च

जले मत्स्यैर्भक्ष्यते; तथा सर्वत्र वित्तवान् बध्यते। संपत्सु विमोह्यते, विपत्सु च निवार्यते॥

Verse 155

खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः

अर्जने काले कदार्थाः खेदयन्ति; कथं ते सुखावहाः स्युः? प्राक् अर्थपतिरुद्विग्नः, पश्चात् सर्वार्थनिःस्पृहः॥

Verse 156

तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु

तयोः अर्थपतिः दुःखी; सुखी मन्ये विरक्तधीम्। वसन्तग्रीष्मयोस्तापो दारुणः, तथा वर्षापर्वसु॥

Verse 157

वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः

वातातपवृष्टिभिः कालेऽप्येवं कुतः सुखम्? विवाहविस्तरे दुःखं, तद्गर्भोद्वहने पुनः॥

Verse 158

सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्

सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुःखं विष्ठादिकर्मभिः। दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य—हा कष्टं! किं करोम्यहम्॥

Verse 159

गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान्

गावो मे नष्टाः, कृषिः भग्ना, भार्या च प्रपलायिता। इदानीं चेमे प्राघूर्णिकाः दुष्टाः मम गृहमागताः, मे भयम् इति शंसन्ति॥

Verse 160

बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत्

बालापत्या च मे भार्या; कः करिष्यति रन्धनम्? विवाहकाले कन्यायाः कीदृशो वरो भवेत्?

Verse 161

एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम्

एतादृशचिन्ताभिभूतानां कुटुम्बिनां कुतः सौख्यम्?

Verse 162

कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम्

कुटुम्बचिन्ताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे। अपक्वकुम्भे निहिता इवापः प्रयान्ति देहेन समं विनाशम्॥

Verse 163

राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्

राज्येऽपि हि कुतः सौख्यं सन्धिविग्रहचिन्तया? पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्?

Verse 164

स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम्

स्वजातीयादेव प्रायः सर्वेषां देहिनां भयं जायते। एकमेव द्रव्यं कामयमानाः श्वानामिव परस्परं वैरिणो भवन्ति॥

Verse 165

न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः

वनं न प्रविश्य कश्चिन्नृपो भूतले ख्यातिं न गतः। यः सर्वं तिरस्कृत्य निर्भयः सुखेन तिष्ठति स एव शान्तिमान्॥

Verse 166

युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान्

युद्धे स प्रतापवानृषिपुत्रः श्रीमतः कार्तवीर्यस्य सहस्रबाहून् भूतले पातयामास॥

Verse 167

ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः

ऋषिपुत्रस्य रामस्य वीर्यमतुलं सुमहात्मन ऊर्ध्वगं दशरथात्मजो रामो जघान॥

Verse 168

जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः

जरासन्धेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः। जरासन्धस्य भीमेन, तस्यापि पवनात्मजेन नाशितं यश इव॥

Verse 169

हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान्

हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः क्षितौ पतितः; स च निवातकवचान् सर्वदानवान् बलदर्पितान् प्रत्ययुध्यत्।

Verse 170

हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्

हतवानर्जुनः श्रीमान् गोपालैः स विनिर्जितः; सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्।

Verse 171

क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः

क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम्; दह्यन्ते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः।

Verse 172

तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने

तज्जलं सूर्यैः शोष्यते; ते सूर्याः सह वारिणा त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यन्ति ब्रह्मणो दिनेऽन्ते।

Verse 173

ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना

ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धम् उपसंह्रियते पुनः; परार्धद्वयकालान्ते शिवेन परमात्मना।

Verse 174

एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम्

एवं संसारे नैवास्ति यत्किञ्चित् सर्वोत्तमं बलम् । एकं विहाय जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम् ॥

Verse 175

ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा

सातिशयं सर्वं ज्ञात्वा स्वबुद्ध्यतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन् कः सुरः पण्डितोऽपि वा ॥

Verse 176

न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः

न ह्यस्ति सर्ववित् कश्चिन् न वा मूर्खोऽपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पण्डितः ॥

Verse 177

समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित्

समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित् क्वचित् ॥

Verse 178

दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः

दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्याश्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः ॥

Verse 179

एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम्

एवं नृपाणां वस्त्रयुगमेव, प्रस्थपरिमितमम्बुभोजनं च; यानं शय्यासनं चैव—एतदधिकं सर्वं केवलं दुःखहेतुः।

Verse 180

सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः

सप्तमेऽपि भवने खट्वामात्रः परिग्रहः; उदकुम्भसहस्रेभ्यः क्लेशायासः प्रविस्तरः।

Verse 181

प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे

प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः पुरनिवासिभिः समं; राज्याभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे।

Verse 182

सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्

सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम्; सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्।

Verse 183

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः; नृपाणां विग्रहे चिन्ता वान्योन्यविजिगीषया।

Verse 184

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम्

प्रायेण श्रीसमृद्धेर्मदलेपेन नहुषादयो महानृपाः स्वर्गं प्राप्यापि ततः पतिताः। केवलया श्रिया कः स्थिरं सुखं विन्दति?

Verse 185

स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम्

स्वर्गेऽपि कुतः सौख्यं, दीप्तां परश्रियम् आलोक्य? देवानाम् उपर्युपरि अन्योन्यातिशयस्थितौ सत्यमेव।

Verse 186

नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः

नरैः स्वर्गे पुण्यफलं मूलच्छेदेनैव भुज्यते; न चान्यत् कर्म क्रियते—अत्रैव सुदारुणो दोषः।

Verse 187

छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः

यथा छिन्नमूलतरुः किञ्चिद्दिवसानन्तरं क्षितौ पतति, तथा पुण्यसंक्षयात् दिवौकसोऽपि निपतन्ति।

Verse 188

सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम्

सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादिसम्प्लवे, अकस्मात् पतितं दुःखं स्वर्गेऽपि दिवौकसां महाकष्टकरम्।

Verse 189

इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम्

इति स्वर्गेऽपि देवानां विचारतः परमार्थसौख्यं न विद्यते। विषयासिद्धौ च भोगहेतुककर्मणां पुण्यं क्षीयते।

Verse 190

तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः

तत्र नरकाग्निषु देहिनां महद्दुःखं महत्कष्टं च भवति। वाङ्मनःकायसम्भवैर्घोरैर्विविधैर्भावैस्ते संतप्यन्ते।

Verse 191

कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना

तत्र कुठारैस्तीव्रं छेदनं वल्कलानां च तक्षणं भवति। चण्डेन वायुना पर्णशाखाफलानां च पातोऽपि क्रियते।

Verse 192

उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु

स्थावरजातिषु नद्युद्भिरुन्मूलनेन गजैरन्यैश्च देहिभिः। दावाग्निहिमशोषैश्च विविधं दुःखं प्रजायते।

Verse 193

तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम्

तद्वद्भुजङ्गसर्पाणां क्रोधोदये दारुणं दुःखं भवति। लोके दुष्टानां घातनं पाशेन च निबन्धनं च दृश्यते।

Verse 194

अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा

अकस्मात् कीटानां जन्ममरणं मुहुर्मुहुः भवति; सरीसृपनिकायानां च एवं नानाविधा दुःखपरम्परा जायते।

Verse 195

पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम्

पशूनाम् ‘आत्मशमनं’ दण्डताडनमेव; नासावेधेन संत्रासः, प्रतोदेन च सुताडनं भवति।

Verse 196

वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम्

वेत्रकाष्ठादिनिगडैः, अंकुशेन च अङ्गबंधनम्; भावेन मनसा क्लेशैः भिक्षां बलात् कारयन्ति, युवादीन् च पीडयन्ति।

Verse 197

आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः

आत्मयूथवियोगैः, बलात् नयन-बन्धने च; पशूनां देहिनां एवं दुःखान्यनेकशः सन्ति।

Verse 198

वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा

वर्षा-शीत-आतपैः दुःखं सुकष्टं गृहपक्षिणाम्; क्लेशमानाति देहिनां, एवं दुःखान्यनेकधा।

Verse 199

गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्

गर्भवासे महद्दुःखं, जन्मकालेऽपि दुःखमेव नृणाम्। बाल्येऽज्ञानजन्यं क्लेशं, कौमारे गुरोः शासनबन्धनं च॥

Verse 200

यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः

यौवने कामरागाभ्यां क्लेशो भवति, पुनरपि ईर्ष्यया दुःखम्। कृषिवाणिज्यसेवाद्यैः गोरक्षादिककर्मभिश्च परिश्रमदुःखं च॥