Adhyaya 16
Exposition of Sin and Merit (Sumanas Episode: Yama’s Realm and Rebirths)
अस्याध्याये पापिनां परलोकगतं दारुणं धर्मभूगोलं वर्ण्यते। दुष्टाः यमदूतैः कर्षिताः दग्धाङ्गारेषु नीयन्ते, द्वादशसूर्यसमतापेन दह्यन्ते, छायाविहीनपर्वतेषु धाव्यन्ते, ताड्यन्ते च; अनन्तरं शीतवातैः पीड्यन्ते। ते भीषणदुर्गेषु नीताः रोगसमाकीर्णे यमलोके चित्रगुप्तसहितं कृष्णं भयानकं धर्मराजं पश्यन्ति। धर्मकण्टकः पापी गुरुगदाभिः ताड्यते; सहस्रयुगपर्यन्तं नानानरकेषु पुनःपुनः पच्यते, कीटैः सह नरकयोनि-गर्भेऽपि प्रविशति इति कथ्यते। ततः कर्मफलरूपेण पुनर्जन्मानुक्रमः प्रदर्श्यते—श्वानादिपशुयोनिषु तथा च निन्दितेषु मानुषसमुदायेषु पुनःपुनर्जन्म पापस्य फलम्। अन्ते महादेवः प्रिये प्रति मरणकाले भयानुभवविस्तरं वक्ष्यामीति सूचयन् अन्यदेवताविषयेऽपि उपदेशस्य संकेतं करोति।
Shlokas
Verse 1
सुमनोवाच । अंगारसंचये मार्गे घृष्यमाणो हि नीयते । दह्यमानः स दुष्टात्मा चेष्टमानः पुनः पुनः
सुमनोवाच। अङ्गारसञ्चये मार्गे घृष्यमाणो हि नीयते। दह्यमानः स दुष्टात्मा चेष्टमानः पुनः पुनः॥
Verse 2
यत्रातपो महातीव्रो द्वादशादित्यतापितः । नीयते तेन मार्गेण संतप्तः सूर्यरश्मिभिः
तत्र द्वादशादित्यतापसदृशो महातीव्रस्तापः सूर्यरश्मिभिः संतप्तं जनं तेनैव मार्गेण नीयते।
Verse 3
पर्वतेष्वेव दुर्गेषु छायाहीनेषु दुर्मतिः । नीयते तेन मार्गेण क्षुधातृष्णाप्रपीडितः
छायाविहीनेषु दुर्गेषु पर्वतेषु क्षुधातृष्णाप्रपीडितो दुर्मतिः स तेन मार्गेण नीयते।
Verse 4
स दूतैर्हन्यमानस्तु गदाखड्गैः परश्वधैः । कशाभिस्ताड्यमानस्तु निंद्यमानस्तु दूतकैः
स दूतैर्गदाखड्गपरश्वधैर्हन्यमानो, कशाभिस्ताड्यमानो, दूतकैर्निंद्यमानश्च दुःखं प्राप्नोति।
Verse 5
ततः शीतमये मार्गे वायुना सेव्यते पुनः । तेन शीतेन दुःखी स भूत्वा याति न संशयः
ततः शीतमये मार्गे वायुना पुनः सेव्यते; तेन शीतेन दुःखी भूत्वा स न संशयं याति।
Verse 6
आकृष्यमाणो दूतैस्तु नानादुर्गेषु नीयते । एवं पापी स दुष्टात्मा देवब्राह्मणनिंदकः
दूतैः आकृष्यमाणः स नानादुर्गेषु नीयते; एवं पापी दुष्टात्मा देवब्राह्मणनिंदकः प्रचरति।
Verse 7
सर्वपापसमाचारो नीयते यमकिंकरैः । यमं पश्यति दुष्टात्मा कृष्णांजनचयोपमम्
सर्वपापसमाचारः पुरुषो यमकिंकरैर्नीयते; स दुष्टात्मा यमं पश्यति कृष्णाञ्जनचयोपमं तमोमयम्।
Verse 8
तमुग्रं दारुणं भीमं भीमदूतैः समावृतम् । सर्वव्याधिसमाकीर्णं चित्रगुप्तसमन्वितम्
स तदुग्रं दारुणं भीमं लोकं पश्यति, भीमदूतैः समावृतं; सर्वव्याधिसमाकीर्णं चित्रगुप्तसमन्वितम्।
Verse 9
आरूढं महिषं देवं धर्मराजं द्विजोत्तम । दंष्ट्राकरालमत्युग्रं तस्यास्यं कालसंनिभम्
द्विजोत्तम! अहं धर्मराजं देवं महिषमारूढं पश्यामि; दंष्ट्राकरालमत्युग्रं तस्यास्यं कालसंनिभम्।
Verse 10
पीतवासं गदाहस्तं रक्तगंधानुलेपनम् । रक्तमाल्यकृताभूषं गदाहस्तं भयंकरम्
पीतवाससं गदाहस्तं रक्तगन्धानुलेपनम्। रक्तमाल्यकृताभूषं गदाहस्तं भयंकरम्॥
Verse 11
एवंविधं महाकायं यमं पश्यति दुर्मतिः । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं सर्वधर्मबहिष्कृतम्
एवंविधं महाकायं यमं पश्यति दुर्मतिः; तं समनुप्राप्तं दृष्ट्वा सर्वधर्मबहिष्कृतः स्वं मन्यते।
Verse 12
यमः पश्यति तं दुष्टं पापिष्ठं धर्मकंटकम् । शासयेत्तु महादुःखैः पीडाभिर्दारुमुद्गलैः
यमः तं दुष्टं पापिष्ठं धर्मकण्टकं पश्यति; स तु महादुःखैः पीडाभिश्च दारुमुद्गलैः शासयति।
Verse 13
यावद्युगसहस्रांतं तावत्कालं प्रपच्यते । नानाविधे च नरके पच्यते च पुनः पुनः
यावद्युगसहस्रान्तं तावत्कालं स प्रपच्यते; नानाविधेषु नरकेषु च पुनः पुनः पच्यते।
Verse 14
नारकीं याति वै योनिं कृमिकोटिषु पापकृत् । अमेध्ये पच्यते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः
पापकृत् वै नारकीं योनिं याति, कृमिकोटिषु; अमेध्ये नित्यं पच्यते, हाहाभूतो विचेतनः।
Verse 15
मरणं च स पापात्मा एवं याति सुनिश्चितम् । एवं पापस्य संयोगं भुंक्ते चैव सु दुर्मतिः
एवं स पापात्मा निश्चितं मरणं याति; एवं च सुदुर्मतिः पापसंयोगस्य फलम् एव भुङ्क्ते।
Verse 16
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामैंद्रे सुमनोपाख्याने । पापपुण्यविवक्षानाम षोडशोऽध्यायः
इति श्रीपद्मपुराणे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रसंहितायाम् ऐन्द्रे सुमनोपाख्याने पापपुण्यविवक्षानां षोडशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 17
व्याघ्रो भवति दुष्टात्मा रासभीं याति वै पुनः । मार्जार शूकरीं योनिं सर्पयोनिं तथैव च
दुष्टात्मा व्याघ्रत्वं प्राप्नोति; पुनश्च रासभीयोनिं याति। मार्जार-शूकरी-योनिं तथा सर्पयोनिं चापि प्राप्नोति॥
Verse 18
नानाभेदासु सर्वासु तिर्यक्षु च पुनः पुनः । पापपक्षिषु संयाति अन्यासु महतीषु च
नानाभेदेषु सर्वेषु तिर्यक्षु पुनरपि पुनः। पापपक्षिषु संयाति अन्यासु महतीषु च योनिषु॥
Verse 19
चांडाल भिल्लयोनिं च पुलिंदीं याति पापकृत् । एतत्ते सर्वमाख्यातं पापिनां जन्म चैव हि
पापकृत् चाण्डाल-भिल्लयोनिं च पुलिन्दीं च याति। एतत्ते सर्वमाख्यातं पापिनां जन्म चैव हि॥
Verse 20
मरणे शृणु कांत त्वं चेष्टां तेषां सुदारुणाम् । पापपुण्यसमाचारस्तवाग्रे कथितो मया
मरणकाले तेषां सुदारुणां चेष्टां शृणु, कान्त। पापपुण्यसमाचारस्तवाग्रे मया पूर्वं कथितः॥
Verse 21
अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि यदि पृच्छसि मानद
यदि पृच्छसि, मानद, अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि॥