Adhyaya 64

Verse 1

पिप्पलौवाच । पितुःप्रसादभावाद्वै यदुना सुखमुत्तमम् । कथं प्राप्तं सुभुक्तं च तन्मे विस्तरतो वद

पिप्पल उवाच—पितुः प्रसादभावाद्वै यदुना यत् सुखमुत्तमम्। कथं प्राप्तं सुभुक्तं च तन्मे विस्तरतो वद॥

Verse 2

कस्मात्पापप्रभावं च रुरुर्भुंक्ते द्विजोत्तम । सकलं विस्तरेणापि वद मे कुंडलात्मज

कस्मात् पापप्रभावं च रुरुर्भुङ्क्ते द्विजोत्तम। सकलं विस्तरेणापि वद मे कुण्डलात्मज॥

Verse 3

सुकर्मोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं पापनाशनम् । नहुषस्य सुपुण्यस्य ययातेश्च महात्मनः

सुकर्मोवाच—श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं पापनाशनम्। नहुषस्य सुपुण्यस्य ययातेश्च महात्मनः॥

Verse 4

सोमवंशात्प्रभूतो हि नहुषो मेदिनीपतिः । दानधर्माननेकांश्च चका रह्यतुलानपि

सोमवंशात् प्रभूतः स नहुषो मेदिनीपतिः । दानधर्मान् बहून् चक्रे अतुलान् परिमाणतः ॥

Verse 5

मखानामश्वमेधानामियाज शतमुत्तमम् । वाजपेयशतं चापि अन्यान्यज्ञाननेकधा

मखानाम् अश्वमेधानाम् इयाज शतमुत्तमम् । वाजपेयशतं चैव अन्यान्यज्ञान् अनेकधा ॥

Verse 6

आत्मनः पुण्यभावेन इंद्रलोकमवाप सः । पुत्रं धर्मगुणोपेतं प्रजापालं चकार सः

आत्मनः पुण्यभावेन इन्द्रलोकम् अवाप सः । पुत्रं धर्मगुणोपेतं प्रजापालं चकार सः ॥

Verse 7

ययातिं सत्यसंपन्नं धर्मवीर्यं महामतिम् । एंद्रं पदं गतो राजा तस्य पुत्रः पदे स्वके

ययातिः सत्यसंपन्नो धर्मवीर्यो महामतिः । ऐन्द्रं पदं गतो राजा तस्य पुत्रः पदे स्वके ॥

Verse 8

ययातिः सत्यसंपन्नः प्रजा धर्मेण पालयेत् । स्वयमेव प्रपश्येत्स प्रजाकर्माणि तान्यपि

ययातिः सत्यसंपन्नः प्रजाः धर्मेण पालयेत् । स्वयमेव प्रपश्येत् स प्रजाकर्माणि तान्यपि ॥

Verse 9

याजयामास धर्मज्ञः श्रुत्वा धर्ममनुत्तमम् । यज्ञतीर्थादिकं सर्वं दानपुण्यं चकार सः

श्रुत्वा धर्ममनुत्तमं धर्मज्ञः स याजयामास; यज्ञतीर्थादिकं सर्वं दानपुण्यं च स चकार।

Verse 10

राज्यं चकार मेधावी सत्यधर्मेण वै तदा । यावदशीतिसहस्राणि वर्षाणां नृपनंदनः

तदा मेधावी नृपनन्दनः सत्यधर्मेण राज्यं चकार, यावदशीतिसहस्राणि वर्षाणाम्।

Verse 11

तावत्कालं गतं तस्य ययातेस्तु महात्मनः । तस्य पुत्राश्च चत्वारस्तद्वीर्यबलविक्रमाः

तावत्कालं ययातेर्महात्मनः आयुः गतं; तस्य पुत्राश्चत्वारो वीर्यबलविक्रमप्रसिद्धाः।

Verse 12

तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । तस्यासीज्ज्येष्ठपुत्रस्तु रुरुर्नाम महाबलः

तेषां नामानि वक्ष्यामि, शृणुष्वैकाग्रमानसः; तस्य ज्येष्ठपुत्रो रुरुर्नाम महाबलः आसीत्।

Verse 13

पुरुर्नाम द्वितीयोऽभूत्कुरुश्चान्यस्तृतीयकः । यदुर्नाम स धर्मात्मा चतुर्थो नृपतेः सुतः

पुरुर्नाम द्वितीयोऽभूत्, कुरुश्चान्यस्तृतीयकः; यदुर्नाम धर्मात्मा चतुर्थो नृपतेः सुतः।

Verse 14

एवं चत्वारः पुत्राश्च ययातेस्तु महात्मनः । तेजसा पौरुषेणापि पितृतुल्यपराक्रमाः

एवं महात्मनः ययातेः चत्वारः पुत्राः आसन्, ये तेजसा पौरुषेण च पितृतुल्यपराक्रमाः।

Verse 15

एवं राज्यं कृतं तेन धर्मेणापि ययातिना । तस्य कीर्तिर्यशो भावस्त्रैलोक्ये प्रचुरोभवत्

एवं ययातिना धर्मेण राज्यं कृतम्; तस्य कीर्तिर्यशो भावः त्रैलोक्ये प्रचुरोऽभवत्।

Verse 16

विष्णुरुवाच । एकदा तु द्विजश्रेष्ठो नारदो ब्रह्मनंदनः । एंद्रं लोकं गतो राजन्द्रष्टुं चैव पुरंदरम्

विष्णुरुवाच—एकदा, हे राजन्, द्विजश्रेष्ठो नारदो ब्रह्मनन्दनः, पुरन्दरं द्रष्टुम् ऐन्द्रं लोकं गतः।

Verse 17

सहस्राक्षस्ततोपश्यद्धुताशनसमप्रभम् । देवो विप्रं समायांतं सर्वज्ञं ज्ञानपंडितम्

ततः सहस्राक्षः हुताशनसमप्रभं सर्वज्ञं ज्ञानपण्डितं विप्रं समायान्तं ददर्श।

Verse 18

पूजितं मधुपर्काद्यैर्भक्त्या नमितकंधरः । निवेश्य चासने पुण्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम्

मधुपर्कादिभिः पूजितं भक्त्या नमितकन्धरः; पुण्ये आसने निवेश्य मुनिपुङ्गवं पप्रच्छ।

Verse 19

इंद्र उवाच । कस्मादागमनं तेद्य किमर्थमिह चागतः । किं ते हि सुप्रियं विप्र करोम्यद्य महामुने

इन्द्र उवाच—कस्माद् अद्य तव आगमनं, किमर्थं चेह समागतः? हे विप्र, हे महामुने, अद्य तव परमप्रीतिकरं किं करोमि?

Verse 20

नारद उवाच । देवराज कृतं सर्वं भक्त्या यच्च प्रभाषितम् । संतुष्टोस्मि महाप्राज्ञ प्रश्नोत्तरं वदाम्यहम्

नारद उवाच—देवराज, भक्त्या यत् कृतं सर्वं यच्च प्रभाषितं, तेनाहं संतुष्टोऽस्मि। हे महाप्राज्ञ, तव प्रश्नानां उत्तराण्यधुना वदामि।

Verse 21

महीलोकात्सुसंप्राप्तः सांप्रतं तव मंदिरम् । त्वामन्वेष्टुं समायातो दृष्ट्वा नाहुषमेव च

महीलोकात् सुसंप्राप्तः सांप्रतम् अहं तव मन्दिरम्। त्वामन्वेष्टुं समायातो दृष्टवान् नाहुषमेव च।

Verse 22

इंद्र उवाच । सत्यधर्मेण को राजा प्रजाः पालयते सदा । सर्वधर्मसमायुक्तः श्रुतवाञ्ज्ञानवान्गुणी

इन्द्र उवाच—सत्यधर्मेण को राजा प्रजाः पालयते सदा? सर्वधर्मसमायुक्तः श्रुतवान् ज्ञानवान् गुणी।

Verse 23

पृथिव्यामस्ति को राजा वेदज्ञो ब्राह्मणप्रियः । ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो यज्वा दाता सुभक्तिमान्

पृथिव्याम् अस्ति को राजा वेदज्ञो ब्राह्मणप्रियः? ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो यज्वा दाता सुभक्तिमान्।

Verse 24

नारद उवाच । एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो नहुषस्यात्मजो बली । यस्य सत्येन वीर्येण सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः

नारद उवाच—एतैर्गुणैः समन्वितो नहुषस्यात्मजो बली; यस्य सत्येन वीर्येण सर्वे लोकाः सुदृढं प्रतिष्ठिताः।

Verse 25

भवादृशो हि भूर्लोके ययातिर्नहुषात्मजः । भवान्स्वर्गे स चैवास्ति भूतले भूतिवर्धनः

भवादृशो हि भूर्लोके ययातिर्नहुषात्मजः; भवान् स्वर्गे स चैवास्ति भूतले भूतिवर्धनः।

Verse 26

पितुः श्रेष्ठो महाराज ह्यश्वमेधशतं तथा । वाजपेयशतं चक्रे ययातिः पृथिवीपतिः

पितुः श्रेष्ठो महाराज पृथिवीपतिर्ययातिः; अश्वमेधशतं चक्रे वाजपेयशतं तथा।

Verse 27

दत्तान्यनेकरूपाणि दानानि तेन भक्तितः । गवां लक्षसहस्राणि गवां कोटिशतानि च

भक्तितस्तेन दत्तानि दानान्यनेकरूपाणि; गवां लक्षसहस्राणि गवां कोटिशतानि च।

Verse 28

कोटिहोमांश्चकाराथ लक्षहोमांस्तथैव च । भूमिदानादि दानानि ब्राह्मणेभ्योददाच्च यः

कोटिहोमान् चकाराथ लक्षहोमान् तथैव च; भूमिदानादि दानानि ब्राह्मणेभ्योऽददाच्च यः।

Verse 29

सर्वं येन स्वरूपं हि धर्मस्य परिपालितम् । एवं गुणैः समायुक्तो ययातिर्नहुषात्मजः

येन सर्वथा धर्मस्य स्वरूपमेव सम्यक् परिपालितम्, स एव गुणैः समायुक्तो नहुषात्मजो ययातिः।

Verse 30

वर्षाणां तु सहस्राणि अशीतिर्नृपसत्तमः । राज्यं चकार सत्येन यथा दिवि भवानिह

अशीति-सहस्र-वर्षाणि नृपसत्तमः सत्येन राज्यं चकार; यथा त्वं दिवि इव इह भवान्।

Verse 31

सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य देवेंद्रो नारदात्स मुनीश्वरात् । समालोच्य स मेधावी संभीतो धर्मपालनात्

सुकर्मोवाच—एवं नारदात् मुनीश्वरात् श्रुत्वा देवेंद्रः समालोच्य; स मेधावी धर्मपालने संभीतः अभवत्।

Verse 32

शतयज्ञप्रभावेण नहुषो हि पुरा मम । एंद्रं पदं गतो वीरो देवराजोभवत्पुरा

शतयज्ञ-प्रभावेण मम वंशजः नहुषो वीरः पुरा एन्द्रं पदं गतः, देवराजोऽभवत् पुरा।

Verse 33

शची बुद्धिप्रभावेण पदभ्रष्टो व्यजायत । तादृशोयं महाराजः पितुस्तुल्यपराक्रमः

शची-बुद्धि-प्रभावेण स पदभ्रष्टः पुनरुत्थापितोऽभवत्; तादृशोऽयं महाराजः पितुस्तुल्यपराक्रमः।

Verse 34

प्राप्स्यते नात्र संदेहः पदमैंद्रं न संशयः । येन केनाप्युपायेन तं भूपं दिवमानये

प्राप्स्यते नात्र सन्देहः पद्मैन्द्रपदमुत्तमम्। येन केनाप्युपायेन तं भूपं दिवमानयेत्॥

Verse 35

इत्येवं चिंतयामास तस्माद्भीतः सुरेश्वरः । भूपालस्य नृपश्रेष्ठ ययातेः सुमहद्भयात्

इत्येवं चिन्तयामास तस्माद्भीतः सुरेश्वरः। भूपालस्य नृपश्रेष्ठ ययातेः सुमहद्भयात्॥

Verse 36

तमानेतुं ततो दूतं प्रेषयामास देवराट् । नहुषस्य विमानं तु सर्वकामसमन्वितम्

तमानेतुं ततो दूतं प्रेषयामास देवराट्। नहुषस्य विमानं तु सर्वकामसमन्वितम्॥

Verse 37

सारथिं मातलिं नाम विमानेन समन्वितम् । गतो हि मातलिस्तत्र यत्रास्ते नहुषात्मजः

सारथिं मातलिं नाम विमानेन समन्वितम्। गतो हि मातलिस्तत्र यत्रास्ते नहुषात्मजः॥

Verse 38

प्रहितः सुरराजेन समानेतुं महामतिम् । सभायां वर्त्तमानस्तु यथा इंद्र प्रःशोभते

प्रहितः सुरराजेन समानेतुं महामतिम्। सभायां वर्त्तमानस्तु यथेन्द्रः प्राशोभत॥

Verse 39

तथा ययातिर्धर्मात्मा स्वसभायां विराजते । तमुवाच महात्मानं राजानं सत्यभूषणम्

तथा धर्मात्मा ययातिः स्वसभायां विराजते स्म। ततः सत्यभूषणं महात्मानं राजानं तमुवाच॥

Verse 40

सारथिर्देवराजस्य शृणु राजन्वचो मम । प्रहितो देवराजेन सकाशं तव सांप्रतम्

अहं देवराजस्य सारथिः; शृणु राजन् वचो मम। देवराजेन प्रहितोऽहं तव सकाशं समागतः॥

Verse 41

यद्ब्रूते देवराजस्तु तत्सर्वं सुमनाः कुरु । आगंतव्यं त्वया देव एंद्रं लोकं हि नान्यथा

यद् ब्रूते देवराजस्तत् सर्वं सुमनाः कुरु। आगन्तव्यं त्वया देव इन्द्रलोकं हि नान्यथा॥

Verse 42

पुत्रे राज्यं विसृज्यैव कृत्वा चांतेष्टिमुत्तमाम् । इलो राजा महातेजा वसते नहुषात्मज

पुत्रे राज्यं विसृज्यैव कृत्वा चान्त्येष्टिमुत्तमाम्। इलो राजा महातेजा नहुषात्मजः तत्र वसति॥

Verse 43

पुरूरवा महावीर्यो विप्रचित्तिर्महामनाः । शिबिर्वसति तत्रैव मनुरिक्ष्वाकु भूपतिः

पुरूरवा महावीर्यो विप्रचित्तिर्महामनाः। शिबिश्च तत्र वसति मनुरिक्ष्वाकु-भूपतिः॥

Verse 44

सगरो नाम मेधावी नहुषश्च पिता तव । ऋतवीर्यः कृतज्ञश्च शंतनुश्च महामनाः

सगरो नाम मेधावी नहुषश्च तव पिता । ऋतवीर्यः कृतज्ञश्च शंतनुश्च महामनाः ॥

Verse 45

भरतो युवनाश्वश्च कार्तवीर्यो नरेश्वरः । यज्ञानाहृत्य बहुधा मोदंते दिवि भूभृतः

भरतो युवनाश्वश्च कार्तवीर्यो नरेश्वरः । यज्ञानाहृत्य बहुधा मोदंते दिवि भूभृतः ॥

Verse 46

अन्ये चैव तु राजानो यज्ञकर्मसु तत्पराः । सर्वे ते दिवि चेंद्रेण मोदंते स्वेन कर्मणा

अन्ये चैव तु राजानो यज्ञकर्मसु तत्पराः । सर्वे ते दिवि चेंद्रेण मोदंते स्वेन कर्मणा ॥

Verse 47

त्वं पुनः सर्वधर्मज्ञः सर्वधर्मेषु संस्थितः । शक्रेण सह मोदस्व स्वर्गलोके महीपते

त्वं पुनः सर्वधर्मज्ञः सर्वधर्मेषु संस्थितः । शक्रेण सह मोदस्व स्वर्गलोके महीपते ॥

Verse 48

ययातिरुवाच । किं मया तत्कृतं कर्म येन मय्यर्थिता तव । इंद्रस्य देवराजस्य तत्सर्वं मे वदस्व च

ययातिरुवाच । किं मया तत्कृतं कर्म येन मय्यर्थिता तव । इंद्रस्य देवराजस्य तत्सर्वं मे वदस्व च ॥

Verse 49

मातलिरुवाचमातलि उपरि टिप्पणी । यदशीतिसहस्राणि वर्षाणां हि त्वया नृप । दानपुण्यादिकं कर्म यज्ञैस्तु परिसाधितम्

मातलिरुवाच—नृप, त्वया ह्यशीतिसहस्राणि वर्षाणि दानपुण्यादिकं कर्म यज्ञैः सम्यक् परिसाधितम्।

Verse 50

दिवं गच्छ महाराज कर्मणा स्वेन भूपते । सखित्वं देवराजेन कुरु गच्छ सुरालयम्

महाराज, भूपते, स्वकर्मणा दिवं गच्छ; देवराजेन सखित्वं कुरु; सुरालयं गच्छ।

Verse 51

पंचात्मकं शरीरं च भूमौ त्यज महामते । दिव्यरूपं समास्थाय भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान्

महामते, पञ्चात्मकं शरीरं भूमौ त्यज; दिव्यरूपं समास्थाय मनोनुगान् भोगान् भुङ्क्ष्व।

Verse 52

यथायथा कृता भूमौ यज्ञा दानं तपश्च ते । तथातथा स्वर्गभोगाः प्रार्थयंते नरेश्वर

नरेश्वर, भूमौ यथायथा ते यज्ञा दानं तपश्च कृतं, तथातथा स्वर्गभोगाः प्रार्थ्यन्ते (लभ्यन्ते) च।

Verse 53

ययातिरुवाच । येन कायेन सिध्येत सुकृतं दुष्कृतं भुवि । मातले तत्कथं त्यक्त्वा गच्छेल्लोकमुपार्जितम्

ययातिरुवाच—येन कायेन भुवि सुकृतं दुष्कृतं च सिध्येत, मातले, तत्कायं कथं त्यक्त्वा उपार्जितं लोकं गच्छेत्?

Verse 54

मातलिरुवाच । यत्रैवोपार्जितं कायं पंचात्मकमिदं नृप । तत्तत्रैव परित्यज्य दिव्येनैव व्रजंति तम्

मातलिरुवाच—हे नृप! यत्रैव पञ्चात्मकं शरीरं लभ्यते, तत्रैव तत् परित्यज्य, दिव्येनैव सूक्ष्मदेहेन ते तं लोकं व्रजन्ति।

Verse 55

इतरे मानवाः सर्वे पापपुण्यप्रसाधकाः । तेऽपि कायं परित्यज्य अधऊर्ध्वं व्रजंति वै

इतराः सर्वे मानवाः पापपुण्यप्रसाधकाः; तेऽपि देहं परित्यज्य अधोर्ध्वं वा नूनं व्रजन्ति।

Verse 56

ययातिरुवाच । पंचात्मकेन कायेन सुकृतं दुष्कृतं नराः । उत्पाद्यैव प्रयांत्येव अधऊर्ध्वं तु मातले

ययातिरुवाच—पञ्चात्मकेन देहेन नराः सुकृतं दुष्कृतं च जनयित्वा, तत् कृत्वैव, हे मातले, अधोर्ध्वं प्रयान्ति।

Verse 57

को विशेषो हि धर्मज्ञ भूमौ कायं परित्यजेत् । पापपुण्यप्रभावाद्वै कायस्य पतनं भवेत्

हे धर्मज्ञ! भूमौ देहपरित्यागे को विशेषः? पापपुण्यप्रभावादेव देहस्य पतनं (मरणं) भवति।

Verse 58

दृष्टांतो दृश्यते सूत प्रत्यक्षं मर्त्यमंडले । विशेषं नैव पश्यामि पापपुण्यस्य चाधिकम्

हे सूत! मर्त्यमण्डले प्रत्यक्षं दृष्टान्तो दृश्यते; तथापि पापपुण्ययोः अधिकं विशेषं न पश्यामि।

Verse 59

सत्यधर्मादिकं कर्म येन कायेन मानवः । समर्जयति वै मर्त्यस्तं कस्माद्विप्रसर्जयेत्

येन देहेन मानवः सत्यधर्मादिकं कर्म समाचरन् पुण्यं समर्जयति, तं देहं मर्त्यः कस्मात् परित्यजेत्?

Verse 60

आत्मा कायश्च द्वावेतौ मित्ररूपावुभावपि । कायं मित्रं परित्यज्य आत्मा याति सुनिश्चितः

आत्मा कायश्च—एतौ द्वावपि मित्ररूपौ; तथापि कायं मित्रं परित्यज्यात्मा निश्चयेन प्रयाति।

Verse 61

मातलिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया राजन्कायं त्यक्त्वा प्रयाति सः । संबंधो नास्ति तेनापि समं कायेन चात्मनः

मातलिरुवाच—सत्यं त्वयोक्तं राजन्; कायं त्यक्त्वा स प्रयाति। अतस्तस्यात्मनः कायेन सह न सम्बन्धोऽस्ति, न च काय आत्मसमः।

Verse 62

यस्मात्पंचत्वरूपोऽयं संधिजर्जरितः सदा । जरया पीड्यमानस्तु व्याधिभिर्दूषितः सदा

यस्मादयं देहः पञ्चत्वरूपः, सन्धयश्च सदा जर्जरिताः; जरया निरन्तरं पीड्यते, व्याधिभिश्च नित्यं दूष्यते।

Verse 63

जरादोषैः प्रभग्नोऽसौ अत्र स्थातुं स नेच्छति । आकुलव्याकुलो भूत्वा जीवस्त्यक्त्वा प्रयाति सः

जरादोषैः प्रभग्नो जीवोऽत्र स्थातुं नेच्छति; आकुलव्याकुलो भूत्वा देहं त्यक्त्वा स प्रयाति।

Verse 64

सत्येन धर्मपुण्यैश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैस्तीर्थैः संयमनैस्तथा

सत्येन धर्मपुण्यकर्मभिश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादियज्ञैस्तीर्थसेवनसंयमैस्तथा—इष्टं पुण्यफलमवाप्यते ॥

Verse 65

सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैश्च महाराज द्रवते कायमेव सा

सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैस्तु महाराज द्रवते काय एव सा ॥

Verse 66

ययातिरुवाच । कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम

ययातिरुवाच । कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम ॥

Verse 67

मातलिरुवाच । हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम

मातलिरुवाच । हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम ॥

Verse 68

पंचभूतात्मकः कायो विषयैः पंचभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन्स कायः परिधक्ष्यते

पञ्चभूतात्मकः कायो विषयैः पञ्चभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन् स कायः परिधक्ष्यते ॥

Verse 69

वह्निना दीप्यमानस्तु सरसो ज्वलते नृप । तस्माद्विजायते धूमो धूमान्मेघाश्च जज्ञिरे

हे नृप! वह्निना दीप्यमाने सति सरोऽपि ज्वलतीव दृश्यते। तस्माद् धूमः प्रजायते, धूमात् मेघाश्च समुत्पन्नाः।

Verse 70

मेघादापः प्रवर्तंते अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्पते । जलमायाति साध्वी सा यथा नारी रजस्वला

मेघाद् आपः प्रवर्तन्ते, अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्प्यते। सा साध्वी भूमिर् जलमायाति, यथा नारी रजस्वला।

Verse 71

तस्मात्प्रजायते गंधो गंधाद्रसो नृपोत्तम । रसात्प्रभवते चान्नमन्नाच्छुक्रं न संशयः

तस्माद् गन्धः प्रजायते, गन्धाद् रसो नृपोत्तम। रसात् प्रभवते चान्नम्, अन्नाच्छुक्रं न संशयः।

Verse 72

शुक्राद्धि जायते कायः कुरूपः काय एव च । यथा पृथ्वी सृजेद्गंधान्रसैश्चरति भूतले

शुक्राद्धि जायते कायः, कुरूपः सुरूप एव वा। यथा पृथ्वी गन्धान् सृजेत्, रसैश्च भूतले चरति।

Verse 73

तथा कायश्चरेन्नित्यं रसाधारो हि सर्वशः । गंधश्च जायते तस्माद्गंधाद्रसो भवेत्पुनः

तथा कायश्चरेन्नित्यं, रसाधारो हि सर्वशः। तस्माद् गन्धश्च जायते, गन्धाद् रसो भवेत् पुनः।

Verse 74

तस्माज्जज्ञे महावह्निर्दृष्टांतं पश्य भूपते । यथा काष्ठाद्भवेद्वह्निः पुनः काष्ठं प्रकाशयेत्

तस्मात् महावह्निः समुत्पन्नः। भूपते, दृष्टान्तं पश्य—यथा काष्ठात् वह्निः जायते, स एव पुनः काष्ठं प्रकाशयति।

Verse 75

कायमध्ये रसादग्निस्तद्वदेव प्रजायते । तत्र संचरते नित्यं कायं पुष्णाति भूपते

कायमध्ये रसात् अग्निः तद्वदेव प्रजायते। स तत्र नित्यं संचरन् कायं पुष्णाति, भूपते।

Verse 76

यावद्रसस्य चाधिक्यं तावज्जीवः प्रशांतिमान् । चरित्वा तादृशं वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते

यावद्रसस्याधिक्यं तावज्जीवः प्रशान्तिमान्। तत् चरित्वा वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते।

Verse 77

अन्नमिच्छत्यसौ तीव्रः पयसा च समन्वितम् । प्रदानं लभते चान्नमुदकं चापि भूपते

असौ तीव्रः अन्नं इच्छति पयसा समन्वितम्। स च अन्नं उदकं चापि प्रदानरूपेण लभते, भूपते।

Verse 78

शोणितं चरते वह्निस्तद्वद्वीर्यं न संशयः । यक्ष्मरोगो भवेत्तस्मात्सर्वकायप्रणाशकः

शोणिते वह्निः चरति, तद्वद्वीर्यं न संशयः। तस्मात् यक्ष्मरोगः भवति सर्वकायप्रणाशकः।

Verse 79

रसाधिक्यं भवेद्राजन्नथ वह्निः प्रशाम्यति । रसेन पीड्यमानस्तु ज्वररूपोभिजायते

राजन्, रसोऽधिक्ये सति जठराग्निः प्रशाम्यति; रसेन पीड्यमानस्य तु ज्वररूपो व्याधिरभिजायते।

Verse 80

ग्रीवा पृष्ठं कटिं पायुं सर्वास्वेव तु संधिषु । आरुध्य तिष्ठते वह्निः काये वह्निः प्रवर्तते

ग्रीवां पृष्ठं कटिं पायुं सर्वासु च संधिषु आरुह्य वह्निः तत्र तिष्ठति; एवं काये सर्वत्र देहाग्निः प्रवर्तते।

Verse 81

तस्याऽधिक्यं चरेन्नित्यं कायं पुष्णाति सर्वतः । रसस्तु बंधमायाति बलरूपो भवेत्तदा

तस्य नित्यं चरेदधिक्यं, तेन कायः सर्वतः पुष्यति; तदा रसः सुबद्धो भूत्वा बलरूपो भवति।

Verse 82

अतिरिक्तो बलेनैव वीर्यान्मर्माणि चालयेत् । तेनैव जायते कामः शल्यरूपो भवेन्नृप

अतिरिक्तं वीर्यं बलेनैव मर्माणि चालयेत्; तेनैव कामो जायते, नृप, शल्यरूपो भवति।

Verse 83

सकामाग्निः समाख्यातो बलनाशकरो नृप । मैथुनस्य प्रसंगेन विनाशत्वं कलेवरे

सकामाग्निरिति ख्यातोऽयं बलनाशकरो नृप; मैथुनप्रसङ्गेन कलेवरे विनाशत्वं भवति।

Verse 84

नारीं च संश्रयेत्प्राणी पीडितः कामवह्निना । मैथुनस्य प्रसंगेन मूर्छितः कामकर्शितः

कामवह्निना पीडितः प्राणी नारीं संश्रयेत्; मैथुनप्रसङ्गेन आकृष्टः मूर्छितः, कामकर्शितो भवति।

Verse 85

तेजोहीनो भवेत्कायो बलहानिश्च जायते । बलहीनो यदा स्याद्वै दुर्बलो वह्निनेरितः

तेजोहीनः कायो भवति, बलहानिश्च जायते; यदा बलहीनो भवति, तदा वह्निनेरित इव दुर्बलो भवेत्।

Verse 86

स वह्निः प्रचरेत्काये शोणितं शुक्रमेव च । शुक्रशोणितयोर्नाशाच्छून्यदेहोभिजायते

स वह्निः काये प्रचरति, शोणितं शुक्रमेव च भक्षयति; शुक्रशोणितयोर्नाशात् शून्यदेहोऽभिजायते।

Verse 87

अतीव जायते वायुः प्रचंडो दारुणाकृतिः । विवर्णो दुःखसंतप्तः शून्यबुद्धिस्ततो भवेत्

ततोऽतीव प्रचण्डो दारुणाकृतिर् वायुर् जायते; विवर्णो दुःखसंतप्तः, ततः शून्यबुद्धिर्भवेत्।

Verse 88

दृष्टा श्रुता तु या नारी तच्चित्तो भ्रमते सदा । तृप्तिर्न जायते काये लोलुपे चित्तवर्त्मनि

दृष्टा श्रुता वा या नारी, तच्चित्तः सदा भ्रमति; लोलुपे काये चित्तवर्त्मनि तृप्तिर्न कदाचन जायते।

Verse 89

विरूपश्च सुरूपश्च ध्यानान्मध्ये प्रजायते । बलहीनो यदा कामी मांसशोणितसंक्षयात्

विरूपश्च सुरूपश्च गर्भाधानकृतात् कर्म्णो ध्यानान्मध्ये प्रजायते। कामी च यदा बलहीनः स्यात् मांसशोणितसंक्षयात्, तदा तादृशा एव फलप्राप्तिः॥

Verse 90

पलितं जायते काये नाशिते कामवह्निना । तस्मात्संजायते कामी वृद्धो भूत्वा दिनेदिने

कामवह्निना काये नाशिते पलितं जायते। तस्मात् कामी दिनेदिने वृद्धो भूत्वापि कामपरायणो भवति॥

Verse 91

सुरते चिंतते नारीं यथा वार्द्धुषिको नरः । तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर

सुरते नारीं चिन्तते यथा वार्द्धुषिको नरः। तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर॥

Verse 92

तस्मात्प्रजायते कायो नाशरूपं समृच्छति । अग्निः प्रजायते भूयो जरारूपो न संशयः

तस्मात् प्रजायते कायो नाशरूपं समृच्छति। अग्निश्च भूयो प्रजायते जरारूपो न संशयः॥

Verse 93

प्राणिनां क्षयरूपेण ज्वरो भवति दारुणः । स्थावरा जंगमाः सर्वे ज्वरेण परिपीडिताः

प्राणिनां क्षयरूपेण ज्वरो भवति दारुणः। स्थावरा जङ्गमाः सर्वे ज्वरेण परिपीडिताः॥

Verse 94

नाशमायांति ते सर्वे बहुपीडा प्रपीडिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

ते सर्वे बहुपीडाभिः प्रपीडिताः शनैः शनैः नाशं यान्ति। एतत् सर्वं तवाख्यातं; अन्यत् किं ते वदाम्यहम्॥

Verse 95

एवमुक्तो महाराजो मातलिं वाक्यमब्रवीत्

एवं संबोधितो महाराजः मातलिं प्रति वाक्यमिदं अब्रवीत्॥