Netherworld Book (Rāma-Aśvamedha / Rāmāyaṇa Recension and Related Narratives)

Adhyaya 1

Bharata’s Austerity at Nandigrāma and Rāma’s Sight of Nandigrāma

अथ पातालखण्डे रामाश्वमेधप्रसङ्गे प्रथमाध्याये मङ्गलाचरणपूर्वकं कथाप्रवेशः क्रियते। ऋषयः सूतं प्रति श्रीरामचरितं श्रोतुमिच्छन्ति; सूतः स्मारयति यथा पातालस्थे वत्स्यायनेन शेषं प्रति शिष्टपुराणवृत्तान्ताः, विशेषतः रामाश्वमेधकथा, पृष्टा। शेषो भक्तिं प्रशंसति, रामकथाश्रवण-स्मरणयोः पापक्षयकरत्वं च प्रतिपादयति। रावणवधोत्तरं रामः विभीषणं लङ्कायां राज्ये प्रतिष्ठाप्य सीतया सह पुष्पकेण प्रत्यावर्तते। मार्गे तीर्थानि आश्रमांश्च दर्शयन् अयोध्योपान्ते नन्दिग्रामं पश्यति, यत्र भरतः विरहदुःखेन दग्धः कठोरतपसा वर्तते, पुनःपुनः रामकथां जपति। तत्र रामः वनवासे सीताया दुःखं स्मृत्वा शोकं प्रकटयति।

42 verses

Adhyaya 2

The Vision of Rāma’s Royal Capital (and the Meeting at Nandigrāma)

अस्याध्याये हनूमतः दूतकार्येण भरतस्य तपोमय-राज्यपालनं च निरूप्यते। दीर्घविरहात् रामः करुणया कम्पितः सन् हनूमन्तं भरतं प्रति स्वागमनं निवेदयितुं प्रेषयति। सीता अपि विरहवेदना-वचनैः भरतस्य शोककृशतां वर्णयति। हनूमान् सुसंस्थिते नन्दिग्रामे गत्वा धर्मेण रक्षितं राज्यं पश्यति, वल्कलधारीं जटिलं च भरतं तपसा क्षीणं ददर्श। स रामस्य सन्निधिं निवेदयति; ततः मन्त्रिणो वसिष्ठश्च रामं प्रतिगन्तुं प्रयान्ति। रामः भरतं मन्त्रिणश्च वल्कल-जटाधरान् दृष्ट्वा दशरथस्य कीर्तिं आदर्शराजधर्मं च मनसि चिन्तयति। अन्ते भरतः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य रामं क्षमापयन् आत्मनिन्दां करोति; रामः स्नेहेन तमालिङ्गति। भरतः सीतां सादरं नमस्करोति; ततः सर्वे पुष्पकविमानेन पितृनगरं प्रति प्रस्थिताः।

40 verses

Adhyaya 3

Raghunātha’s Entry into the City (Ayodhyā Festival Preparations and Procession)

शेषो वत्स्यायनं प्रति कथयति—रामस्य चिरप्रतीक्षितं राजधानीदर्शनं जातम्, अयोध्या च सर्वथा महोत्सवभूमिरिवाभवत्। भरतो मन्त्रीं सुमुखं समादिशति—देवालयाः समलङ्क्रियन्ताम्, वीथयः चन्दनगन्धोदकेन सिञ्च्यन्ताम्, पुष्पराशयः स्थाप्यन्ताम्, धूपाः प्रज्वाल्यन्ताम्, गजाश्वाश्च चित्रितालङ्कृताः क्रियन्तामिति। सौभाग्यवत्यः पौराङ्गनाः पूजोपकरणैः सह आरात्रिकं कुर्वन्ति, सर्वे वर्णाः—ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः—समूहहर्षेण राजानं प्रति समुपयान्ति। देवैः परिवृतो रामो दीप्तिमद्भिर्वानरैः अनुगतः पुष्पकादवतार्य मानुषवाहनेन प्रविशति; तूर्यनिनादैः सूतस्तुतिभिश्च नगरं पूर्यते। प्रासादतलात् स्त्रियः तस्य सौन्दर्यं भक्त्या स्तुवन्ति, पूर्वं तं दृष्टवन्तः धन्याः इति मन्यन्ते; रामश्च स्नेहपूर्णैर्दृष्टिभिः मातृगृहं प्रति प्रयाति।

34 verses

Adhyaya 4

Raghuvara’s Royal Consecration (Rāma’s Coronation and Familial Reconciliation)

शेष-वात्स्यायनसंवादेऽस्मिन्नध्याये श्रीरामस्यागमनाभिषेकयोः प्रसङ्गे धर्मभावयोः पुनःप्रतिष्ठा वर्ण्यते। विरहदुःखेन कृशा मातृस्वरूपा रामागमनवार्तया सञ्जीविता भवति; गृहजनानां अश्रु-रोमाञ्च-स्तब्धहर्षादयः भक्तिमनोविज्ञानरूपेण प्रकटन्ते। रामः कैकेयीं समुपगम्य तस्याः लज्जया मौनं दृष्ट्वा नम्रतया सान्त्वयति—वनवासधर्मो मया निर्विघ्नं समापितः, न मे कश्चिद्वैरभाव इति। ततः पितृमातृसेवायाः, कुलबन्धनसम्मानस्य च नीतिधर्मोपदेशः प्रसार्यते; सीता पतिव्रता इति आशीर्भिः कुलं पावयन्ती प्रशंस्यते। भरतः राज्यं समर्पयति, मन्त्रिणः ज्योतिषिभिः सह शुभमुहूर्तं विचारयन्ति, ततः मङ्गलाभिषेकः क्रियते। अन्ते रामराज्यं धर्मपर्यावरणरूपेण निरूप्यते—सज्जनानां हर्षः, दुष्टानां ग्लानिः, प्रजानां अभयम्, सर्वभूतानां रामाज्ञापालनं च।

54 verses

Adhyaya 5

The Meeting with Agastya (Rāma Praised by the Gods; Phalaśruti; Ideal Reign; Prelude to Agastya’s Arrival)

rāvaṇavadhe rāmasyābhiṣekānantaraṃ devā brahmendrādayaḥ samāgatāḥ śrīrāmaṃ acyutaṃ viṣṇuṃ ca manyamānāḥ paramāṃ stutiṃ cakruḥ। tatra pralaya-pratibhāsaḥ, saṃsāra-duḥkha-nivṛttiḥ, nāma-smaraṇasya pāvana-śaktiś ca varṇitā। stuteḥ pāṭha-śravaṇayoḥ phalaśrutiḥ—parājaya-dāridrya-vyādhi-bhayān nivṛttiḥ, bhakti-prabodhaś ca—rāmeṇa pratijñātaḥ। tataḥ rāmasya dharmarājyaṃ nirūpyate—samṛddhiḥ, akāla-mṛtyu-abhāvaḥ, prajāsu sauhārdaṃ ca। paścāt rajaka-vākya-nindā-prasaṅgaḥ, sītā-tyāgaś ca sūcitaḥ। ante rāja-sabhāyāṃ vasiṣṭhādi-muni-saṅghe kumbha-sambhavo mahāmunir agastyaḥ samāgacchati, uttara-kathāyāḥ prastāvanā bhavati।

50 verses

Adhyaya 6

The Origin of Rāvaṇa

शेष–वात्स्यायनसंवादे रामस्य अश्वमेधप्रसङ्गे महती सभा आगस्त्यमृषिं सत्कृत्य तस्य तपो धर्मं च स्तौति। तत्र रामोऽपि रावणहन्ता पावनश्चेति प्रशस्यते। ततः रामः आगस्त्यं रावणस्य तत्त्वं जन्म च पप्रच्छ। आगस्त्यः पुराणप्रसिद्धां वंशपरम्परां कथयति—ब्रह्मणः पुलस्त्यः, तस्माद् विश्रवा। विश्रवसः पत्न्यौ मन्दाकिनी कैकसी च; मन्दाकिन्यां कुबेरो धनदः, कैकस्यां रावणः कुम्भकर्णो विभीषणश्च जाताः। अनन्तरं मात्सर्यं कुलकलहश्च वर्ण्यते; कैकस्याः क्रुद्धा वाणी, रावणस्य गर्वयुक्तो निश्चयश्च—कुबेरात् श्रेष्ठत्वाय घोरं तपः करिष्यामीति। अध्यायः तपसः शक्तिमूलत्वं दर्शयति, धर्मवियुक्ता तु शक्तिः जगदुपद्रवकारिणीति चेतयति।

43 verses

Adhyaya 7

Ravana’s Austerities, the Gods’ Refuge, and the Decree of Rama’s Incarnation

अध्यायेऽस्मिन् रावणः कुम्भकर्णविभीषणाभ्यां सह घोरं तपः कृत्वा देवैः सन्तोषितः, वरप्राप्त्या च त्रैलोक्यं क्षोभयति। तस्य अत्याचारपीडिताः देवाः प्रथमं ब्रह्माणं शरणं यान्ति, शोकाकुलाः स्वदुःखं निवेदयन्ति। ततः ब्रह्मणा सह कैलासं गत्वा नन्दिनः पुरतः शम्भुं स्तुवन्ति, महादेवं प्रार्थयन्ति च। शिवः तेषां व्यथां श्रुत्वा देवैः सह हरिं प्रति गच्छति। तत्र विष्णुः सर्वान् आश्वास्य अवतारनीतिं प्रकाशयति—अयोध्यायां दशरथस्य पुत्रत्वेन स्वयं अवतीर्य रावणवधं करिष्यति; देवाश्च अंशतः कपिभल्लूकादिरूपेण प्रादुर्भूय सहायाः भविष्यन्ति। अन्ते धर्मस्य पुनः प्रतिष्ठा, दिव्यराज्यस्य प्रशंसा, सभायां च भावोद्रेकः प्रदर्श्यते, कथितवृत्तान्तस्य परिसमाप्तिश्च सूच्यते।

38 verses

Adhyaya 8

Agastya’s Instruction to Raghunātha (Rāma): Sin, Remorse, and the Aśvamedha Remedy

शेष-वात्स्यायनसंवादेऽस्मिन्नध्याये अन्तर्निविष्टे प्रसङ्गे राघुनाथो रामो दुःखविह्वलः मूर्च्छितः शयितः; तं कुम्भजन्मा अगस्त्यः समाश्वास्य प्रबोधयति। रामः ब्राह्मणापराधं कामदोषजनितं स्वदोषं च निवेदयन् वन्द्यब्राह्मणवधं नरकभीतिं च अशौचस्यापरिहार्यतां च शङ्कते। तत्र ब्राह्मणस्य वेदधर्ममूलत्वं धर्मतत्त्वं च प्रबलं निरूप्यते। अगस्त्यः पुनः आश्वासयति—रामस्य दुष्टनिग्रह एव नियोगः, तस्मात् पापलेपो न भविष्यति इति। रामस्तु साङ्कल्पिक-असाङ्कल्पिकपापभेदं विविच्य, जानबूझकृतदोषस्य निश्चितं प्रायश्चित्तं आवश्यकम् इति दृढं वदति। तदा मुनिः वाजिमेधम्/अश्वमेधं प्रायश्चित्तं निर्दिशति, दिलीप-मनु-सगर-मरुत्तादीनां तथा इन्द्रस्य शतयज्ञानां दृष्टान्तैः समर्थयन्। रामः तं यज्ञं कर्तुं निश्चिनोति, विधिविधानं पृच्छति, एवं शोकात् धर्मपुनःस्थापनायां प्रवर्तते।

37 verses

Adhyaya 9

Instruction on All Dharma (in the context of Rāma’s Aśvamedha)

अध्यायेऽस्मिन् श्रीरामोऽगस्त्यं प्रति अश्वमेधविधिं पृच्छति—योग्याश्वलक्षणं, पूजाक्रमः, यज्ञस्य निर्वाहः, शत्रुविजयश्च। अगस्त्यः शुभलक्षणयुक्तं अश्वं निर्दिशति; वैशाखपूर्णिमायां ललाटे चिह्नपत्रं कृत्वा रक्षितैः सह मुक्त्वा विचरणं, गृहीते तु बलात् प्रत्याहरणं च विधत्ते। एषो यज्ञो वर्षपर्यन्तं नियमसेवया दीनदुर्बलानां प्रति सततदानसमन्वितः कर्तव्य इति कथ्यते। ततः रामः स्वाश्वशालां दर्शयति; अगस्त्यः यज्ञाश्वान् दृष्ट्वा विस्मितः पूर्णानुष्ठानाय प्रेरयति। सरयूतीरे वसिष्ठस्य नेतृत्वेन महती सिद्धिः, महर्षीणां निमन्त्रणं च भवति। शेष-वात्स्यायनसंवादे धर्मोपदेशः प्रवर्तते—ऋषयः वर्णाश्रमधर्मान्, गृहस्थाचारस्य सूक्ष्मनियमांश्च (संयमः, विवाहमर्यादा, अतिथिसत्कारः, शौचाचारः, निषेधाः) विस्तरेण वदन्ति; एते धर्माः सर्वलोकहिताय प्रवर्तिताः इति निष्कर्षः।

63 verses

Adhyaya 10

Instruction to Śatrughna and the Mobilization for Rāma’s Aśvamedha

वसन्तसमागमे यज्ञकालः शुभ इति वसिष्ठो रामं निवेदयति—अश्वमेधस्य पूजितोऽश्वः प्रस्रवणीयः। तदा यज्ञोपकरणसज्जीकरणं, श्रेष्ठब्राह्मणानामाह्वानं, दयापूर्वकदानं, भूमिशयनं ब्रह्मचर्यं त्यागश्च व्रतवत् कर्तव्य इति विधीयते। रामो लक्ष्मणं अश्वानयनाय आज्ञापयति; लक्ष्मणः सेनां सम्यगुद्योज्य रक्षणव्यवस्थां स्थापयति। अथ शोभनया यात्रया अश्वस्य प्रस्थानं, महता सैन्यवैभवेन घोषगर्जितं समागमदर्शनं च वर्ण्यते। यज्ञमण्डपः प्रतिष्ठाप्यते; वसिष्ठोऽगस्त्यश्च प्रमुखाः, वाल्मीकिरध्वर्युः, कण्वो द्वारपालकः; नाम्ना निर्दिष्टैर्मुनिभिः सर्वद्वाराणि रक्षितानि। अन्ते रामः शत्रुघ्नं प्रति उपदिशति—अश्वस्य रक्षणं कुरु, हिंसां निगृह्णीहि, धर्मं पालय; विशेषतः अशस्त्रं भीतं सुप्तं शरणागतं च मा हन्याः। ततः वैष्णवधर्मनीतिः प्रसार्यते—भक्तेषु करुणा, सर्वत्र भगवद्भावः, अद्वैतवत् आदरभावश्च प्रतिपाद्यते।

74 verses

Adhyaya 11

The Meeting with Puṣkala’s Wife

अस्मिन्नध्याये रामाś्वमेधकथायां राजसभायाः परामर्शः, यज्ञविधिः, गृहस्थजीवनस्य सौम्यदृश्यं च समन्वितं दृश्यते। राघुनाथः सुमन्त्रं पृच्छति—यज्ञाश्वरक्षणाय के के समर्थाः सेनापतयो नियोक्तव्याः इति; तत्र नानाराजानां वीराणां च सेनासहितानां, अस्त्रविद्यापारगाणां नामानि क्रमशः निर्दिश्यन्ते। राजधर्मस्य शुद्धता प्रतिपाद्यते—निरस्त्रान्, बालान्, स्त्रियः, प्रमत्तान् वा न हन्तव्यमिति रामस्य उपदेशः। यज्ञारम्भे गुरुभ्यः ऋत्विग्भ्यश्च आदर्शदानानि वर्ण्यन्ते। वसिष्ठः मन्त्रेण स्पर्शेन च अश्वं विधिवत् विमोचयति; शुभनिमित्तैः सह सेना प्रस्थितेति। अन्ते पुष्कलः स्वगृहं प्रविश्य पतिव्रतां भार्यां समागच्छति; तत्र गृहधर्मः, कर्तव्यनिष्ठा, वृद्धपूजा च युद्धयात्रायाः पूर्वं सुस्पष्टं निरूप्यते।

83 verses

Adhyaya 12

Account of Kāmākṣā (Bhavānī) at Āhicchatrā

अध्यायेऽस्मिन् रामस्याश्वमेधयज्ञस्य सैन्य-यागोपकरणे विजयार्थं मङ्गलाशिषः, स्मरण-पूजा-रक्षणकवचधारणादयश्च वर्ण्यन्ते। धर्मेण शौर्येण च देवताप्रसादेन जयः प्रार्थ्यते, यज्ञरक्षणं च मुख्यं कर्तव्यं दर्श्यते। ततः शत्रुघ्नः सचिवैः सैन्यैश्च सह आहिच्छत्रां प्रविश्य, रम्यां पुरीं वनं च दृष्ट्वा, तेजोमयं देवालयं पश्यति। स सुमतिं पृच्छति; सुमतिः तं कथयति—एषा कामाक्षा भवानी परमधाम, चतुर्विधपुरुषार्थप्रदा, सर्वलोकवन्द्या इति। अनन्तरं सुमदराजस्य पूर्ववृत्तान्तः प्रवर्तते—महावियोगेन पीडितः स हेमकूटे घोरं तपः चकार। तस्य तपसा शक्रः सन्त्रस्तः, विघ्नार्थं वसन्तसहितं कामं अप्सरोगणैः सह प्रेषयामास; एवं इन्द्रिय-निग्रहस्य देवमोहस्य च सङ्घर्षः प्रसङ्गतः प्रतिष्ठाप्यते।

86 verses

Adhyaya 13

Śatrughna’s Entry into Ahicchatrā (Temptation of Sumada and the Goddess’s Boon)

शेषः वत्स्यायनं प्रति कथयति—राजा सुमदः दीर्घतपसा कामगणात् प्रेषिताः अप्सरसः (रम्भा-तिलोत्तमा-घृताचीमुख्याः) आकर्षयामास। ताः नन्दनवनविहारान्, दिव्यभोगान्, स्वर्गसुखं च प्रदर्श्य तपोभङ्गाय प्रलोभयन्ति; सुमदस्तु विचार्य स्वर्गं ‘अल्पं चानित्यं’ मन्यते, जगन्मातुः अम्बिकायाः शरणं गत्वा भक्तिं दृढीकुरुते। कामस्य शराः, स्त्रीणां कलाः, इन्द्रस्यापि विघ्नप्रयत्नः—सर्वं तस्य धैर्यं न चलयति; इन्द्रः निराशः सेवाभावं प्राप्नोति। ततः प्रसन्ना महादेवी अम्बिका तेजोमयी प्रादुर्भवति; सुमदः स्तुत्या तां ज्ञानरूपां मायाशक्तिं जगद्धारिणीं च वर्णयति। देवी वरं ददाति—सुमदः स्वराज्यप्रतिष्ठां, भगवत्यां अविचलां भक्तिं, मोक्षं च याचते। तदा देव्या (कामाक्षस्वरेण) भविष्यवाणी—रामस्य अश्वमेधाश्वं रक्षन् शत्रुघ्नः अहिच्छत्रां आगमिष्यति; सुमदः तस्मै राज्यं समर्प्य रामकार्ये पूर्णतया नियोजयिष्यति। अन्ते शत्रुघ्नस्य अहिच्छत्राप्रवेशः सत्कारपूर्वकः, सुमदस्य रामपरायणता च सम्यग् उपसंह्रियते।

67 verses

Adhyaya 14

The Episode of Cyavana (Cyavana’s Hermitage and the Power of Tapas)

अध्यायेऽस्मिन् राजा सुमदः शत्रुघ्नं सत्कार्य रघुनाथदर्शनलालसां निवेदयति। त्रिरात्रं तत्र स्थित्वा शत्रुघ्नः सुमदस्य सहाय्येन दानैः सुव्यवस्थितपरिवारैश्च सह नदीमार्गेण मुनिसङ्कुलदेशान् अतिक्रम्य प्रयाति; मार्गे मार्गे रामगुणाः स्तूयन्ते। ततः वेदघोषयुतं यज्ञचिह्नसमन्वितं निरुपद्रवनिर्जनचराचरं चाश्रमं प्राप्य शत्रुघ्नः सुमतिं पृच्छति—कस्यायमाश्रम इति। सुमतिः च्यवनस्येति निर्दिश्य तस्य महिमानं कथयति। अनन्तरं च्यवनोत्पत्तिस्तपश्च वर्ण्यते—भृगोर्भार्यां गर्भिणीं राक्षसः अपहरति; गर्भः पतति, अपराधी भस्मीभवति। भृगुशापेन अग्नौ दोषे जाते, ऋषिवरेण वरदानेन ‘सर्वभुक्’ सन्नपि अग्निः शुद्ध एव भवतीति प्रतिष्ठाप्यते। रेवातटे च्यवनः महत्तपः करोति; कस्यचित् राजकन्यया तपस्विनोऽपकारे कृते घोरनिमित्तानि जायन्ते, यानि राज्ञा कन्यादानेन प्रायश्चित्तं कृत्वा शमं यान्ति—तपसः विश्वव्यापिनी शक्तिर्धर्मेण च प्रतिकर्तव्यता च प्रदर्श्यते।

65 verses

Adhyaya 15

Description of Cyavana’s Austerity and Enjoyment

अस्याध्याये शुकन्याया दीर्घकालीनं तपोमयं परिचर्याव्रतं वर्ण्यते। सा शर्यातिपुत्री पतिव्रता, जरा-अन्धत्वोपहतं मुनिं च्यवनं शुश्रूषमाणा स्त्रीधर्मस्य योगशुद्धेश्च आदर्शरूपेण प्रकाशते। तस्मिन्नेव काले अश्विनीकुमारौ दिव्यवैद्यौ आगत्य सत्कारं प्राप्य वरं दातुमिच्छतः; शुकन्या पत्या दृष्टिं (तदनुगुणं कल्याणं च) याचते। यज्ञभागविषये च्यवनस्य अनुमतिः कथ्यते—यज्ञे अश्विनोर्भागदानं धर्मतः प्रतिष्ठाप्यते, तयोश्च प्रत्युपकाररूपेण च्यवनस्य रूपपरिवर्तनं यौवनप्राप्तिश्च भवति। ततः त्रयाणां समरूपसुन्दराणां प्रसङ्गेन शुकन्यायाः पतिव्रतपरिक्षा दर्श्यते, सा च निश्चलया निष्ठया स्वपतिं एव परिचिनोति। अनन्तरं तपोबल-देवकृपयोः फलरूपेण च्यवनः कामगं दिव्यविमानं मणिमयं च भोगायतनं प्रादुर्भावयति। एवं तपः, धर्मः, देवप्रसादश्च भोगं च निर्भय-निःशोकत्वरूपां आध्यात्मिकनिश्चयसम्पत्तिं च जनयन्तीति अध्यायार्थः।

54 verses

Adhyaya 16

The Horse’s Journey (to Cyavana’s Hermitage)

अस्मिन्नध्याये शेषः वात्स्यायनं प्रति द्विधा कथाप्रवाहं निवेदयति। प्रथमं च्यवन–सुकन्योपाख्यानं वर्ण्यते—च्यवनस्य तीव्रतपसा इन्द्रः पराभूतः, अश्विनौ यज्ञभागं लब्धवन्तौ, ब्राह्मणतेजसो महिमा च सभायां प्रकाशीकृतः। द्वितीयं रामाश्वमेधस्य विधानक्रमः कथ्यते—यज्ञाश्वस्य गमनं, शत्रुघ्नस्य च्यवनाश्रमप्राप्तिः, तत्र मुनिना रामयज्ञे समाह्वानं, हनूमता दूतत्वेन संदेशप्रेषणं च। अत्र रामनामस्मरणं पापनाशकं, कर्मकाण्डातीतं च स्तूयते; यज्ञोऽपि धर्मेण महर्षिसान्निध्येन च पवित्रो भवतीति प्रतिपाद्यते। अन्ते रामेण च्यवनस्य सत्कारः कृतः, तस्य सङ्गेन यज्ञः शुद्ध इति निर्णीतः।

54 verses

Adhyaya 17

Glory of Nīla Mountain and the Prelude to King Ratnagrīva’s Legend

अस्मिन्नध्याये शत्रुघ्नः च्यवनस्य तपोबलसमुत्थितं योगवैभवं दृष्ट्वा विस्मितो भवति। ततः स अश्वमेधाश्वस्य पुनरन्वेषणार्थं प्रवर्तते, मार्गे च विमलराज्ञा सत्कारपूर्वकं गृह्यते। यात्रावृत्तान्ते सुमतिना सह संवादः, धर्ममार्गस्य महत्त्वं च सूचितम्। अनन्तरं स नीलं नाम पर्वतं पश्यति—पुरुषोत्तमस्य निवासं, हरिपरायणानां पुण्यवतां च एव दृश्यं दिव्यतेजसा विराजमानम्। तत्र पापाचाराणां, सामाजिकदोषाणां च निरूपणेन शुद्धाचारस्य तीर्थदर्शनहेतुत्वं प्रतिपाद्यते। पुलस्त्यः भिष्मं प्रति नीलपर्वते स्थितं पुरुषोत्तमं परमपूज्यतमं देवतारूपेण प्रतिष्ठापयति। अथ प्राचीनाख्यानस्य प्रस्तावना—काञ्च्यां रत्नग्रीवो नाम राजा धर्मेण प्रजाः पालयन् वृद्धावस्थायां परमं तीर्थं गन्तुमिच्छति। स कश्चन तपस्वी ब्राह्मणं पृच्छति; स च रामचन्द्रस्य स्तुतिं कृत्वा काशी-कुरुक्षेत्र-द्वारका-आदीनि तीर्थानि वर्णयन् नीलपर्वते दृष्टं अद्भुतं च उपसंहरति।

82 verses

Adhyaya 18

Instruction to the Brahmin (The Greatness of Piṇḍa and Prasāda on Mount Nīla)

नीलपर्वते—गङ्गासागरप्रक्षालिते—एको ब्राह्मणः साक्षी भिल्लकिरातान् अद्भुतान् पश्यति। ते चतुर्भुजाः शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गपद्मादिवैष्णवचिह्नधारिणः, वैकुण्ठसदृशरूपा इव दृश्यन्ते। तदद्भुतं दृष्ट्वा स ब्राह्मणो राजानं प्रति निवेद्य तान् पप्रच्छ—देवैर्दुर्लभं रूपं कथं यूयं प्राप्तवन्तः इति। ते हसन्तः प्राहुः—एतत् सर्वं पिण्डस्य प्रसादस्य च महिम्ना। ते कथयन्ति—पूर्वं पृथुकनामकः बालकः शिखरमारुह्य तेजोमणिमयं मन्दिरं प्रविष्टः, यत्र हरिः देवासुरैः समर्च्यते। तत्र नैवेद्यनिराजने कृते देवपूजाशेषः प्रसादः पतितः; तं भुक्त्वा स बालकः, पश्चात् समुदायोऽपि, चतुर्भुजत्वं वैष्णवलक्षणं च प्राप्तवान्। अनेन अध्यायेन पिण्डप्रसादरूपेणोपनतं भगवत्कृपां, श्रद्धया हरिसंयोगेन, अपि चान्त्यजनसमुदायान् वैकुण्ठचिह्नितपरिणतिं नयतीति उपदिश्यते।

30 verses

Adhyaya 19

Ratnagrīva’s Pilgrimage and the Prescribed Procedure for Visiting Sacred Tīrthas

अध्यायेऽस्मिन् पूर्वोक्तवृत्तान्तश्रवणात् जातविस्मयः कथकः पुरूषोत्तमस्य नीलपर्वतस्य च तीर्थयात्राविधिं नृपायोपदिशति। दर्शनमात्रेण चतुर्भुजत्वप्राप्तिः पुनर्जन्मविनिवृत्तिश्च फलत्वेन निगद्यते, तस्मात् नृपं यात्रायै प्रेरयति। मृत्योरनिवार्यत्वं स्मारयित्वा हरौ शरणागमनं विधीयते; कीर्तन-श्रवण-प्रणाम-पूजाभिः भक्तिवृद्धिः, सत्सङ्गः, तथा तीर्थेषु संयम-वैराग्ययुक्ता प्रवृत्तिः प्रशस्यते। स्नानं, मुण्डनं (केशेषु पापानां संलग्नत्वात्), दण्ड-कमण्डलु-मृगचर्मधारणं, पादचारिणा हरिनामोच्चारणपूर्वकं गमनं, साधूनां सत्कारश्च निर्दिश्यते। अनन्तरं नगरव्यापिनी यात्रासंरचना वर्ण्यते—नृपः सर्वान् जनान् तीर्थयात्रायै आज्ञापयति, मन्त्री घोषयति, सर्ववर्णाश्रमसमूहाः ‘जय’ इति घोषैः पुरूषोत्तमं प्रति प्रस्थिताः।

60 verses

Adhyaya 20

The Greatness of the Gaṇḍakī River and the Śālagrāma Stone

राजा वैष्णवकीर्तनसमन्वितः तीर्थानि बहूनि सेवित्वा चक्राङ्कितशिलाभिरलङ्कृतां पापहन्त्रीं नदीं प्राप। स तां दृष्ट्वा विस्मितः कस्येयं नदीति तपस्विनं ब्राह्मणं पप्रच्छ। स मुनिः ‘एषा गण्डकी’ इति निगदितवान्—अस्याः दर्शनस्पर्शनस्नानपानैः मनोवाक्कायजं पापं दह्यते। ततः शालग्राममहात्म्यं विस्तरेणोक्तम्—चक्रचिह्निताः शिलाः साक्षाद् भगवान् विष्णुरेव; तेषां पूजनं मोक्षप्रदम्। शालग्रामस्नातं जलं पादामृतं क्षणादेव शुद्धिकरम् इति, पूजाविधिः, आवश्यकद्रव्याणि, नियमाः सावधान्यश्च निर्दिष्टाः। उदाहरणे महापापी यमदूतैर्गृहीतः; किन्तु दयालुर्वैष्णवः तुलसीसेवनं ‘राम’नामोच्चारणं शालग्रामसम्पर्कं च कृत्वा तं मोचयति। ततः विष्णुदूताः आगत्य शालग्रामस्य तत्क्षणमोक्षदायिनी शक्तिं प्रतिपादयन्ति।

49 verses

Adhyaya 21

The Vision of the Renunciate (Yati-darśana)

अस्मिन्नध्याये भक्तराजः रत्नग्रीवः गण्डकी-माहात्म्यं श्रुत्वा तत्र स्नात्वा पितृभ्यः तर्पणं दत्त्वा बहूनि शालग्राम-शिलाः सम्यगर्चयति, दीनान् ददाति च। ततः नीलपर्वते पुरुषोत्तमस्य धाम प्रति गन्तुमुद्यतः स गङ्गासागर-सङ्गमे तपस्विनं ब्राह्मणं पृच्छति—कथं नीलं हरिं च द्रष्टुं शक्यते इति। तपस्वी तं प्रति निवासं कृत्वा पुरुषोत्तमस्य स्तुतिं कुर्यात्, दर्शनपर्यन्तं उपवास-व्रतं गृह्णीयादिति उपदिशति। राजा तदनुसृत्य पञ्चदिनानि घोरं व्रतमाचरन् अहर्निशं हरिगुणान् गायत्। तदा करुणया प्रेरितः हरिः त्रिदण्डि-संन्यासीवेषेण प्रादुर्भूय पूजां गृह्णाति, मध्याह्ने दुर्लभं दर्शनं पञ्चसहचरैः सह नीलारोहणं च भविष्यतीति वरं ददाति; निरन्तर-स्तुति-व्रताभ्यां तीर्थे देवस्य स्वयम्प्रकाशनं रक्षणं च प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 22

Description of the Glory of Nīlagiri (Nīlā/Nīlaprastha) and Puruṣottama’s Saving Vision

गङ्गातटे हरिस्मरणकीर्तनपरायणो राजा रत्नग्रीवः रात्रौ स्वप्ने चतुर्भुजं विष्णुसदृशं रूपं प्राप्य पुरुषोत्तमस्य दिव्यसभां ददर्श। वाडवब्राह्मणेन नीतः स दानं कृत्वा गङ्गासागर-स्नानं तर्पणं चाचरत्; तदा देवदुन्दुभयो ननदुः, पुष्पवृष्टिश्चाभवत्, दिव्यानुग्रहस्य सूचनार्थम्। ततः तेजोमयं नीलगिरिं नीलप्रस्थं च दृष्ट्वा रत्नकाञ्चनमन्दिरं समारुह्य सिंहासने स्थितं पुरुषोत्तमं ददर्श। अभिषेकाद्यर्घ्यपाद्यवस्त्रगन्धधूपदीपनैवेद्यैः पूर्णां पूजां समाप्य स तत्त्वार्थस्तवं जगौ—भगवतः परत्वं, अवतारहेतुं च प्रतिपादयन्। पुरुषोत्तमोऽस्य प्रसादं दत्त्वा भविष्यत्स्तोत्रपाठकानां दर्शनं प्रतिजज्ञे; ततः सपरिवारो राजा विमानमारुह्य वैकुण्ठं जगाम, नीलगिरेर्दर्शनश्रवणयोर्मोक्षप्रदत्वं प्रतिष्ठापयन्।

Adhyaya 23

Account of the Battle of the Princes

रामाश्वमेधप्रसङ्गे पत्रचिह्नितो यज्ञाश्वो यक्षचामरसेवितः शीघ्रं चरति, शत्रुघ्नेन सह वीरैः परिरक्षितः। सुभाहुवंशसम्बद्धे पुरे दमनः नाम राजकुमारोऽश्वं समासाद्य बद्ध्वा गृह्णाति; ततो क्षत्रियाणां संग्रामहेतुः समुत्पद्यते। दूतैश्चरैश्चाश्वग्रहणवृत्तान्ते निवेदिते सेनाः सज्जीकृताः। दमनस्य प्रतापाग्र्यस्य च मध्ये महायुद्धं प्रवर्तते—गजाश्वरथपत्तिसमूहैः, शरवर्षैः, पुराणोक्तया रणकाव्यशैल्या च भीषणं समरचित्रणं भवति। अन्ते दमनः तेजोमयं निर्णायकमस्त्रं प्रेषयति; तेन प्रतापाग्र्यः प्रहृतः पतति, अनुचरैः समुद्धृत्य नीयते। शत्रुसेना भग्ना निवर्तते शत्रुघ्नं प्रति; दमनः तु विजयी स्थित्वा शत्रुघ्नागमनं प्रतीक्षते, अश्वमेधवैरस्य परवृद्धिं सूचयन्।

Adhyaya 24

The Victory of Puṣkala (Aśvamedha Battlefield Episode)

अश्वमेधाश्वस्य हरणं श्रुत्वा शत्रुघ्नः क्रोधसमन्वितो रणभूमिं जगाम, यत्र भग्नसैन्यपशुसङ्कुलं दृश्यते। तत्र सुभाहोः पुत्रो दमनः (दमनकः) अश्वशिक्षकः पराक्रमी च शत्रुनिषूदनः प्रसिद्धः। भरतपुत्रः पुष्कलः तं जेतुमिति प्रतिज्ञाय सैन्यैः सहाभ्यपतत्। मन्त्रबलसमन्वितानामस्त्राणां परस्परप्रतिघातोऽभवत्—अग्न्यस्त्रं वरुणजलैः शमितम्, वाय्वस्त्रं पर्वतास्त्रेण निरुद्धम्, वज्रसदृशप्रहारेण च एकः कुमारोऽतिगुरुतरं व्रणं प्राप्य निवृत्तिं चकार। तथापि पुष्कलः रणजयसमर्थोऽपि रामाज्ञां स्मरन् धर्मनियमितं विजयमिति मन्वानः पुनराक्रमणं न्यवारयत्। अन्ते जयघोषः प्रववृते, शत्रुघ्नश्च हृष्टः पुष्कलस्य स्तुतिं चकार।

Adhyaya 25

The Mustering (Assembly) of Subāhu’s Army

पुराणप्रबन्धस्य बहुपुटेऽस्मिन् शेषवात्स्यायनयोः कथने अश्वमेधसम्बद्धो रणवृत्तान्तः प्रवर्तते। यज्ञाश्वस्य समीपे घोरसङ्ग्रामं श्रुत्वा सुभाहुः स्वपुत्रस्य दमनस्य वृत्तं विषण्णचित्तः पश्यति। दमनः पुनःपुनः जयमाप्नोति; किन्तु शत्रुघ्नपक्षसम्बद्धेन महास्त्रेणाभिहतः स पतति। ततः सुभाहोः शोकक्रोधसमुद्भवेन सर्वसेनासमाह्वानं भवति। गजाश्वरथपत्तिसहितं चतुरङ्गबलं भूमिं कम्पयन् अग्रे प्रसरति; सुकेतुश्चित्राङ्गो विचित्रादयश्च वीराः स्वस्वस्थानेषु व्यवस्थिताः। अनन्तरं दमनः पुनरुत्थाय दर्पयुक्तं वचनं ब्रूते। सुभाहुः शत्रुभेददुर्जयां क्रौञ्चव्यूहव्यवस्थां आज्ञापयति; नामनिर्दिष्टैः स्थानैः सावधानं विन्यस्यते, शत्रुघ्नसेनया सह महासङ्घट्टाय समुपक्रमः क्रियते।

Adhyaya 26

The Club-Fight (Mace Combat Episode)

rāmasya aśvamedhayātrāyāṃ śatrughnaḥ cakrāṅkānagarasya samīpe caturvidhaṃ balam atibhīṣaṇaṃ dadarśa। sumatiḥ tatra deśādhipaṃ subāhuṃ paricārayati—sa viṣṇubhakti-parāyaṇaḥ, satyavrataḥ, nyāyena karaṃ gṛhṇan, vaiṣṇava-brāhmaṇān satkṛtya dharmarājyaṃ pālayati iti praśaṃsati। tataḥ krauñca-vyūhe yuddha-paṅktayaḥ saṃsthāpyante, śatrughnaś ca vīrān puṣkala-riputāpa-nīlaratna-ugrāśva-vīramardanādīn vyūha-bhedāya preṣayati। lakṣmīnidhiḥ suketoḥ saha samaraṃ prārabhate। śara-saṃpāte suketoḥ ratha-dhvajaṃ bhagnaṃ kṛtvā yuddhaṃ gadāyuddhe parivartate; tataḥ bāhubalena mallayuddhaṃ, muṣṭi-prahārāś ca pravartante। ubhayor api jayo na sulabhaḥ; adbhuta-sahiṣṇutā-bala-parākramaṃ darśayatoḥ prekṣakāḥ ubhau vīrau śaurya-rājadharma-sampattibhyāṃ praśaṃsanti।

Adhyaya 27

The Slaying of Citrāṅga

रामाश्वमेधवृत्तान्ते चित्राङ्गो रणभूमौ प्रगत्य भरतपुत्रेण पुष्कलेन सह समरं चकार। उभयोः शीघ्रशरवृष्टिः, रथचातुर्यं, आयुधकौशलं च प्रववृते; पुष्कलः पुनःपुनश्चित्राङ्गस्य रथान् भित्त्वा तं संक्लेशयामास। युद्धमध्ये संवादोऽपि जातः—चित्राङ्गः पुष्कलस्य पराक्रमं प्रशंस्य प्रतिज्ञां चकार, यया बलपराक्रमात् धर्मसत्यवचनपर्यन्तं स्पर्धा प्रवृत्ता। ततः पुष्कलः रामभक्त्या पतिव्रतधर्मेण च प्रतिष्ठितां सत्यक्रियां कृत्वा निर्णायकं शरं मुमोच। शत्रुरपि प्रत्यस्त्रं प्राहिणोत्, किन्तु सत्यबलसमन्वितः शरः प्रबलः सन् चित्राङ्गस्य शिरश्छित्त्वा पपात; तस्य सैन्यं त्रस्तं पलायितम्, पुष्कलश्च व्यूहं भित्त्वा जयमवाप—धर्मसमर्थितं शौर्यं प्रकाशयन्।

Adhyaya 28

The Defeat of Subāhu (within the Rāma-Aśvamedha account)

अध्यायेऽस्मिन् रामाश्वमेधवृत्तान्ते रणयज्ञसङ्कटप्रसङ्गः प्रकटते। युद्धभूमौ कश्चित् राजा हतपुत्रं दृष्ट्वा शोकविह्वलः करुणं विलपति; अन्ये पुत्रा योद्धारश्च तं शोकं त्यक्त्वा क्षात्रधर्मे स्थितिं, रणप्रवृत्तिं च बोधयन्ति। ततः सुभाहुः हनूमन्तं समभ्येति। शरवृष्टयः परस्परं नश्यन्ति, रथाः गृहीत्वा भग्नाः, हनूमता प्रहारेण राजा पतित्वा मूर्च्छां गच्छति। मूर्च्छितस्य स्वप्नदर्शने अयोध्यायां रामः देवर्ष्यप्सरोभिः वेददेहैश्च स्तूयमानः दृश्यते; तेन युद्धं दिव्यसत्तया सह सङ्घर्ष इति बोधः जायते। प्रबुद्धः स राजा पूर्वशापं स्मरति, असिताङ्गमुनिना दत्तं चोपदेशं—रामः परं ब्रह्म, सीता च चिन्मयी; तर्कमात्रेणैतदगम्यमिति। अन्ते स संयमं, प्रत्यर्पणं, रामस्य परात्परत्वस्वीकारं चाभिमुखीभवति।

Adhyaya 29

The Departure of Śatrughna along with Subāhu (Rāma’s Aśvamedha Cycle)

अस्मिन्नध्याये रामस्याश्वमेधप्रसङ्गे शोभनालङ्कृतो यज्ञाश्वः सम्यक् सज्जीकृत्य राजचिह्नैः, परिचारकैः, बहुधनसमृद्ध्या च सह नीयते। विविधा नृपाः याचकाः च विनयसमर्पणवाक्यैः रामचन्द्रं प्रति रत्नानि निधीन् च समर्पयन्ति, स्वपुत्रान् स्वपरिजनांश्च प्रत्यर्पयितुं प्रार्थयन्ति। शत्रुघ्नः सुबाहुं सहान्यैः राजभिः स्वीकृत्य तेषां वचनं शृणोति—अश्वग्रहणे कृतं दोषं ते निवेदयन्ति, क्षमां च याचन्ते। अत्र रामो देवातीतः परं ब्रह्मेति स्पष्टं प्रतिपाद्यते। क्षत्रियधर्मः—युद्धसज्जता, राज्यप्रतिष्ठापनं, अन्त्येष्टिकर्म, शासनव्यवस्था—भक्तिभावेन सह मिश्र्यते; रामदर्शनलालसा, रामनाम्नः मोक्षप्रदत्वस्तुति, तथा अयोध्यायाः पुण्यत्वं रामस्य पद्ममुखदर्शनात् इति वर्ण्यते।

Adhyaya 30

Janaka’s Liberation of Beings in Hell (within the Satyavād Narrative; Rama’s Aśvamedha Context)

अस्याध्याये रामस्याश्वमेधाश्वः तेजःपुरं नाम नगरं प्राप्नोति—यत्र सर्वत्र धर्मप्रभा, देवालयबहुलता, तपस्विनां निवासः, गृहस्थाग्निहोत्रधूमेन च पावनता दृश्यते। शत्रुघ्नः सुमतिमन्त्रिणं नगराधिपतिं पृच्छति; स च ऋतंभरो नाम राजा, सत्यव्रतैः गोसेवापरम्परया च प्रसिद्ध इति कथयति। ततः उपदेशः प्रवर्तते—सन्तानार्थं विष्णोः प्रसादः, गोमातुः आशीर्वादः, अथवा शिवानुग्रहः प्रार्थनीयः। गोपूजा विधीयते; गवां हिंसा-तिरस्कार-उपेक्षादिषु महादोषाः प्रतिपाद्यन्ते। अनन्तरं पुरातनाख्यानं जनकस्योच्यते। योगेन देहं त्यक्त्वा स नरकसमीपं गच्छति; तस्य देहवायुः पीडितानां यातनां शमयति। करुणया प्रेरितः स धर्मराजं यमं प्रार्थयते—एते पापिनो मोच्यन्तामिति। धर्मः दण्डविधानं निवेदयति, तथा ‘राम राम’ इति नामोच्चारणादिजन्यं पुण्यं परेषां प्रति दातुं शक्यमिति शिक्षयति। जनकः स्वसंचितं पुण्यं ददाति, तत्क्षणादेव ते सर्वे दिव्यदेहान् प्राप्य मुक्तिं यान्ति।

Adhyaya 31

Description of the Dhenu-vrata (Cow Vow) and the Ethics of Cow-Protection

अध्यायेऽस्मिन् (पातालखण्डे) नरकयात्रावृत्तान्तेन सह धर्मनीतिः व्रतविधिश्च सम्यग् निरूप्यते। यमपुर्यां कश्चित् राजा पृच्छति—कथं महापुण्यवान् रामभक्तोऽपि यमसमीपं प्राप्नोति? तदा धर्मराजो वदति—पूर्वं चरन्तीं गां निरुद्ध्य तृणभक्षणे विघ्नं कृतम्; तस्य सूक्ष्मपापशेषेण यमपुरीसन्निधिः जातः, यद्यपि भक्तेः महिमा महान्। अनन्तरं सुमतिः गोपूजां धेनुव्रतं च पृच्छति। जाबालिः प्रतिदिनं गोसेवा-रक्षणं, स्नापन-पूजनं, यथाविधि तृण-जल-भोजनदानं च कथयति। ततो रक्षिताया गवां सिंहहतेः प्रसङ्गे प्रायश्चित्तविचारः प्रवर्तते—सङ्कल्पेन गोहिंसा प्रायशः अप्रायश्चित्त्या, अकामहिंसायां तु शान्तिः शक्या इति भेदः प्रदर्श्यते। अन्ते रघुनाथपूजनं, गोसंरक्षणं, ब्राह्मणाय सुवर्णदानं चोपदिश्यते। सुरभिः कामधेनुः ऋतंभरराजाय रामभक्तं पुत्रं दत्त्वा, तं च हरिधामप्राप्तिं नयति।

Adhyaya 32

The Arrival/Meeting with Vatsa (Vatsa-māgama)

अध्यायेऽस्मिन् सत्यवान्नाम राजा स्वधर्मनिष्ठया कीर्तितः, रघुनाथप्रसादलभ्यया दुर्लभया भक्त्या च विभूषितः। एकादशीव्रतपालनं, भक्तस्य शिरसि तुलसीदलनिक्षेपेणापि अक्षयपुण्यत्वं च दर्श्यते; संचितपुण्यादपि भक्तिरेव श्रेष्ठेति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं रामस्याश्वमेधयज्ञे यज्ञाश्वः शुभलक्षणैः सह नगरं प्रविशति। जनाः तं राज्ञे निवेदयन्ति; रामनामश्रवणेन राजा हृष्यति, शत्रुघ्नरक्षितोऽयमश्व इति च ज्ञात्वा रामपादसेवायै निश्चयं करोति। स कोषं सेनां च समादाय शत्रुघ्नं द्रष्टुं प्रयाति; शरणागतिभावेन राज्यं समर्पयति। शत्रुघ्नः तस्य भक्तिं ज्ञात्वा पुत्रं रुक्मं राज्ञि स्थापयति; हनूमत्सुबाह्वादयः भक्ताः परिष्वज्यन्ते, अश्वः पुनरपि यात्रां प्रवर्तयति।

Adhyaya 33

Narration of the Heroic Vow (Aśvamedha Horse Seizure and the Warriors’ Oaths)

अश्वमेधयात्रायां प्रवृत्तायां सहसा घोरं तमः समभवत्। धूलिधूसरितं नभः, गर्जितं, दुर्गन्धवृष्टयश्च—एवं निमित्तैः सर्वे जनाः संमूढाः। तस्मिन्नन्तरे पातालात् रावणसहायो राक्षसः विद्युन्माली लोहविमानेन आगत्य यज्ञाश्वं अपहृत्य वेगेन पलायितवान्। अश्वापहारं श्रुत्वा शत्रुघ्नः क्रोधेन दग्ध इवाभवत्, मन्त्रिणं सुमतिं पप्रच्छ—केन वीरैः शीघ्रं प्रतिकारः कर्तव्यः इति। सुमतिः पुष्कलं लक्ष्मीनिधिं हनूमन्तं चान्यांश्च वानरमानववीरान् प्रेषयितुं न्यवेदयत्। ततः सर्वे सभायां सत्यधर्मरामभक्तिं साक्षिणं कृत्वा दृढाः प्रतिज्ञाः अकुर्वन्, विष्णुशिवयोर्भेदवादं निन्दन्तः। अन्ते सेना अश्वापहारिणं अन्वेष्टुं प्रतिज्ञापूरणाय च सज्जा बभूव।

Adhyaya 34

Vidyunmālī and the Defeat of the Demon (Amarā/Amarā-like foe): Battle over Rāma’s Aśvamedha Horse

अत्र शेषः वत्स्यायनं प्रति कथयति—रावणसम्बद्धो राक्षसाधिपः विद्युन्माली रामाश्वमेधाश्वस्य रक्षण-प्रत्याहरणार्थं स्थितान् राघवपक्षीयान् समभ्येत्य प्रतिशोधं गर्जयन् रामसहायानां रुधिरपानं धमयति। तदा राघवसेवकः पुष्कलः क्षात्रधर्मेण प्रत्युवाच—शौर्यं शस्त्रैरेव परीक्ष्यते, न वाग्भिः। ततः घोरः संग्रामः प्रवृत्तः—शूल-तोमर-गदा-शरवर्षैः परस्परं प्रहाराः; पुष्कलः व्रणितो मूर्च्छितश्च। हनूमान् तदा प्रविश्य राक्षससेनां विनाशयति, शूलं दन्तैर्दष्ट्वा चूर्णयित्वा सहते। विद्युन्माली भयङ्करीं मायां प्रसारयति—तमः, शोणितवृष्टिः, पतितशिरांसि च। अथ शत्रुघ्नः समागत्य रामं स्मृत्वा मोहनास्त्रेण तां मायां निवारयति; प्रत्यस्त्रैः राक्षसान् विद्रावयति। अन्ते विद्युन्माली छिन्नाङ्गो निहतः; शिष्टा राक्षसाः शरणं यान्ति, अश्वं समर्पयन्ति, जयशब्दाश्च प्रवर्तन्ते।

Adhyaya 35

The Dialogue of Lomaśa and Āraṇyaka (Forest-Hermitage Episode) — Supreme Rāma-Bhakti and Meditation

विध्युनमालिनं दैत्यं हत्वा शत्रुघ्नेनाश्वमेधाश्वः पुनरुद्धृतः; तेन जगति मङ्गलमाववृते—नद्यः शुद्धाः, सूर्यः पावनः, वायवः प्रसन्नाः। वीरैः प्रेरितः स अश्वं उत्तरदिशि गन्तुं पुनरनुज्ञातवान्। रेवातटे (नर्मदायां) प्राप्तः शत्रुघ्नः पलाशपत्रकुटीराश्रमं ददर्श। सुमतिमन्त्रिणा नीतः स वनवासीं मुनिम् आरण्यकं समुपससर्प। आरण्यकः भोगोपकरणसमृद्धान् यज्ञान् अल्पफलान् क्षयिष्णुपुण्यप्रदान् च निन्दति; हरि-रामभक्तिं तु नित्यफलां परां च प्रशंसति। अनन्तरं लोमशोपदेशरूपेणान्तःशिक्षा प्रवर्तते। कश्चिद् साधकः ‘कथं संसारं तरामि’ इति पृच्छति; लोमशः गुह्यं पात्रपरिगृहीतं धर्मं प्रकाशयति—राम एव परं देवतत्त्वम्, रामस्मरण-जप-पूजा-ध्यानानि व्रत-योग-यज्ञादिभ्यः श्रेष्ठानि। अन्ते अयोध्यायां सिंहासने स्थितस्य श्रीरामस्य विस्तीर्णं ध्यानं निरूप्य साधनारूपेण समापयति।

Adhyaya 36

Narration of Rāma’s Deeds (with calendrical chronology of key events)

शिष्यवत् प्रश्नेन प्रेरितः—“यं रामं त्वं ध्यायसि स कः, किमर्थं चावततार?”—इति; लोमशः करुणया दुःखमग्नानां प्राणिनां हितार्थं श्रीरामावतारं वर्णयति। तत्र रामायणकथासारः संक्षेपेण निरूप्यते—ताटकाशमनम्, अहल्योद्धारः, विश्वामित्रयज्ञरक्षणम्, सीताविवाहः, वनवासः, सीताहरणम्, लङ्कायां सेतुबन्धादि-युद्धप्रयाणम्, रावणवधश्च। अस्याध्यायस्य वैशिष्ट्यं यत् बहवः प्रसङ्गाः तिथिपक्षमासैः सह निर्दिश्यन्ते; इत्थं महाकाव्यकथा यज्ञकर्मानुष्ठानवत् कालक्रमेण “धर्म-कालपञ्जिका” इव रूपं लभते। अन्ते भक्ति-फलम् उपदिश्यते—श्रीरामस्य पद्मपादयोः स्मरण-पूजनमेव संसारसागरात् तारकं साधनम्। तथा रामाश्वमेध-प्रसङ्गे पुनः सम्बन्धः क्रियते—अगस्त्योपदेशः, अश्वस्याश्रमप्राप्तिः, अयोध्यायां मुनिभिः रामकथाप्रवचनं च।

Adhyaya 37

The Sage Kamu’s (Kamo’s) Journey to Viṣṇu’s World

शेष–वात्स्यायनसंवादे मुनयः श्रीरामचरितस्य अद्भुतत्वं श्रवणमात्रेण पावनत्वं च वर्णयन्ति। अगस्त्याज्ञया रामो ब्रह्महत्यादोषशमनार्थं महायागं कर्तुं प्रवर्तते; तत्र हनूमता सह वनस्थो महर्षिरारण्यकः (वाडवेन्द्र इति प्रसिद्धः) भक्तिभावेन प्रकाशते। शत्रुघ्नः सहचरैः सह तस्याश्रमं गच्छति; ऋषिः रामदर्शनलालसया हृष्टः सन् अयोध्यां नीयते। सरयूतीरे दानशीलैर्मुनिभिः परिवृतं रामं दृष्ट्वा स पूज्यते; रामस्य अतिशयविनयः प्रकटते—स ऋषेः पादौ प्रक्षाल्य तज्जलं शिरसा धारयति। आरण्यकः उपदिशति—रामनामैव सर्वपापहरं, ब्रह्महत्यामपि नाशयति। अन्ते भक्तऋषेः तेजः रामे प्रविश्य सायुज्यं प्राप्नोति; दिव्यदुन्दुभिनिनादैः पुष्पवृष्ट्या च तदनुगृह्यते।

Adhyaya 38

Shatrughna’s Vision of the Yoginīs and the Recovery of the Horse (Marriage/Boons from the Waters)

वात्स्यायनस्य रामगुणश्रवणे अतृप्तिं दृष्ट्वा शेषोऽनन्तः अश्वमेधप्रसङ्गं कथयति। रेवाया गम्भीरकुण्डे यज्ञाश्वो लुप्तो भवति। तत्रागतः शत्रुघ्नः स्तब्धान् सैनिकान् पृच्छति; मन्त्रिणां वचनात् हनूमता पुष्कलेन च सह जलमध्ये अवतीर्य पातालं प्रविशति। पाताले ते तेजोमयीं पुरीं ददृशुः; मणिमयस्वर्णस्तम्भे बद्धं यज्ञाश्वं च। तत्र महाशक्तिमती स्त्री, योगिनीगणैः सह, आगन्तुकान् भक्षयितुं वदन्ती दृश्यते। संवादे ते अश्वं रामभद्रस्येति निवेदयन्ति, मोचनं याचन्ति; सङ्घर्ष-मोहलक्षणा स्थितिः प्रादुर्भवति। अन्ते हनूमान् परमं वरं याचते—जन्मजन्मान्तरेषु रामस्य नित्यदास्यं। सा देवी वरान् दत्त्वा भाविविवाहव्यवस्थां सूचयति, शत्रुघ्नाय योगिनीप्रदत्तं आयुधं च ददाति। शत्रुघ्नः अश्वं नीत्वा रेवातटे प्रत्यागच्छति; सेना हृष्टा भवति, सर्वे तद्वृत्तान्तं श्रुण्वन्ति, रेवातीर्थस्य माहात्म्यं च प्रकाशते।

Adhyaya 39

The Seizing of the Sacrificial Horse by Maṇiputra

नागानां शिवस्य च तेजोमये मणिनिर्मिते दिव्यपुरे प्रति महती यात्रा प्रवर्तते। तत्र वीरणिमहाराजः, तस्य च पुत्रो रुक्माङ्गदः, षडृतुसम्पन्ने रम्ये वने स्त्रीभिः सह भोगैः परिवृतः क्रीडति। तस्मिन्नन्तरे सुवर्णपत्रलिखितचिह्नाङ्कितः परमशोभनः अश्वः समायाति। स्त्रियः तं गृहाणेति प्रेरयन्ति; रुक्माङ्गदः तमश्वं गृहीत्वा पुरं प्रत्यागत्य रामभूमिपतेः स्वातिशय्यं गर्वेण प्रख्यापयति। एष कर्मणो धर्माधर्मसन्दिग्धता जनानां मनसि जायते; वृत्तान्तः चन्द्रचूडशिवाय निवेद्यते। शिवः आगामिसङ्ग्रामं रामपादपङ्कजदर्शनस्य अवसरं मन्यते, तथा क्षत्रियधर्मं—रक्षणं, मर्यादा, स्वामिनं प्रति युद्धस्य सीमा—इति उपदिशति। अन्ते शिवरक्षणे युद्धनिश्चयः क्रियते।

Adhyaya 40

Vīramaṇi’s Resolve to Fight (and the Seizure of the Aśvamedha Horse)

rāmasya aśvamedhe śatrughnaḥ saha sainyaiḥ yajña-aśvasya haraṇaṃ jñātvā sevakān pṛcchati। te vanamadhye kenacit sa ānīta iti vadanti; nipuṇā api padānusārakāḥ taṃ na prāpnuvaṃs tasmāt kāryasya tvarā jāyate। sa sumatiṃ dhīmatīṃ mantrīṇīṃ paripṛcchati; sā devapurīṃ kathayati—śivena rakṣitāṃ durjayaṃ purīṃ, yatra vīramaṇiḥ śūraḥ rājā vartate। atha nāradaḥ samāgacchati, satkṛtaḥ san aśvahartā vīramaṇeḥ putra iti nirdiśya ghora-yuddhasya bhaviṣyad-vāṇīṃ karoti। vīramaṇiḥ bherī-ghoṣeṇa nagare sarvān yoddhṝn āhūya ājñāṃ dadāti; anājñākāriṇāṃ daṇḍaṃ pratijānāti। tataḥ sarve mahārathāḥ kavacāyudhadhārinaḥ samāgacchanti; ubhayasainyayoḥ vyūhāḥ saṃniveśyante, dharma-bhakti-rāja-kṛtya-prabhāvitam yuddhaṃ samīpam upasarpati।

Adhyaya 41

Defeat and Puṣkala’s Victory (The Episode of Rukmāṅgada)

रामाश्वमेधकथाप्रवाहे शत्रुघ्नस्य सैन्यैर्वीरमणेः सेनां प्रविश्य रणं घोरतरं जातम्। हतगजैः भग्नरथैश्च भूमिः पूरिता; तदा हानिदुःखक्रुद्धो रुक्माङ्गदः रत्नभूषितरथमारुह्य शत्रुघ्नपक्षं समाह्वयत्, पुष्कलश्च प्रतियुद्धाय समाकृष्टः। तयोः शीघ्रबाणप्रहारैः परस्परं द्वन्द्वं प्रवृत्तं, कुमारतारकयोरिवोपमितम्। पुष्कलः रथभङ्गकौशलं प्रदर्श्य अश्वान् सारथिं ध्वजं च निहत्य राजपुत्रं बिभेद; स भूमौ पपात, तत्र शोकनिनादोऽभवत्। अनन्तरं मन्त्रबलसमायुक्ताः शस्त्रास्त्रवर्षा अभवन्। एकः प्रचण्डः शरः रथं योजनमात्रं नीत्वा ततः स्वर्गमार्गेण सूर्यलोकं प्रति निनाय, यत्र स दग्धः; पतितो योद्धा दग्धाङ्गः मूर्च्छितोऽभवत्। ततः क्रुद्धो वीरमणिः पुष्कलं प्रति अभ्यधावत्, पृथिवी चचाल—शत्रुसैन्यस्य मनोभङ्गे पुष्कलविजयस्य संकेतः।

Adhyaya 42

Defeat/Overthrow (Parābhava): Puṣkala’s Battle and the Vīramaṇi Episode

अध्यायः ४२ ‘पराभव’ इति पातालखण्डे अश्वमेधसम्बद्धे रणविस्तारे कथ्यते। सेनासु समायातासु हनूमान् राजा पुष्कलस्य समीपं प्रसरति। पुष्कलः तस्य बलं परीक्ष्य वीरमणिराजेन तुलयित्वा गर्वं प्रकाशयति; मध्ये भक्ति-निश्चयः प्रवर्तते—रघुनाथस्मरणेन शोकसागरः शुष्यति, रामकृपया च दुस्तरं तरणीयं भवति। हनूमान् तु साहसवर्जनं बोधयन् वीरमणिं पराक्रान्तं रक्षितं च वर्णयति; तथापि संग्रामः रथयुद्धे प्रवर्तते। क्षत्रियधर्मे वयोबलविचारः, युवनि दया, मानमर्यादा इत्यादयः शरवर्षैः सह विवाद्यन्ते। ततः पुराणोचितं घोरं रणदर्शनं—योगिन्यः पिशाचाः शृगालाश्च—प्रादुर्भवति। अन्ते पुष्कलस्य युक्तिः, धैर्यं, देवभक्तिप्रतिज्ञा च प्रबलं भवति; प्रतिपक्षी मूर्छां गत्वा पलायते, इति पुष्कलविजयः भक्तिरससमन्वितः प्रतिष्ठाप्यते।

Adhyaya 43

The Defeat of Śatrughna (and the fall of Puṣkala)

रामाश्वमेधवृत्तान्ते हनूमता वीरसिंहादिभिः सह समरारम्भः क्रमेण शत्रुघ्नसेनया महायुद्धरूपेण प्रवर्धते। तत्र पुष्कलः प्रधानवीरः सञ्जज्ञे; स शिवगणान् समरे निघ्नन् पश्चाद् वीरभद्रेण सह बहुदिनपर्यन्तं घोरं बाहुयुद्धं चकार। अन्ते वीरभद्रः शूलेन पुष्कलस्य शिरश्छित्त्वा पातयामास; तेन शत्रुघ्नशिबिरे त्रासः शोकश्च समजायत। शोकाकुले शत्रुघ्ने रुद्रः स्वयम् उपदिश्य तं सम्बोधयति; ततः शत्रुघ्न-शिवयोः प्रत्यक्षसमरः प्रवृत्तः। अस्त्राणि परस्परं प्रक्षिप्यन्ते, दिव्यदर्शिनः सर्वे विस्मयं यान्ति; द्वादशेऽहनि शत्रुघ्नः ब्रह्मनामकमस्त्रं मुमोच, तद् रुद्रेण शमितम्। अनन्तरं शत्रुघ्नो मूर्च्छितः पतति; अध्यायान्ते हनूमान् पुनरग्रे गत्वा रामस्मरणेन सैन्यानि समुत्साहयति।

Adhyaya 44

The Defeat of the Devas (Hanumān’s Clash with Rudra and the Deva-Host)

शेषो वत्स्यायनं प्रति रामाश्वमेधप्रसङ्गे रणवृत्तान्तं कथयति। हनूमान् रुद्रं/महेश्वरं प्रति धर्मविरुद्धताम् आरोप्य रामपक्षे आक्रमणं निन्दति। तयोः घोरः संग्रामः प्रवर्तते—शिलाभिः, त्रिशूलेन, शक्त्या, गदया च प्रहाराः; किन्तु हनूमान् शिवायुधानि पुनःपुनरतिक्रम्य हरिं स्मरन् निर्भयः स्थितः। अन्ते विनाशेन न, प्रत्यभिज्ञानात् शान्तिः—शिवो हनूमन्तं प्रशंस्य वरं ददाति। हनूमान् वरं याचते—पतितानां वीराणां रक्षणं, पुष्कलस्य तथा मूर्च्छितस्य शत्रुघ्नस्य च पुनरुत्थानं, यावत् स द्रोणगिरितः संजीवनी-औषधीन् आनयति। स द्रोणं गृहीत्वा लोकान्तराणि लङ्घयन् गच्छति। तदा पर्वतदेवपालकाः तं निवारयितुं यत्नं कुर्वन्ति, पराजिताः सन्तो इन्द्रं प्रति निवेदयन्ति। इन्द्रो बृहस्पतिना सह मन्त्रयित्वा ज्ञातवान्—एष हनूमान् बलैर्न जेतव्यः; अतः शान्त्या तुष्ट्या च औषधिप्राप्त्युपायः करणीय इति।

Adhyaya 45

The Meeting with Śrī Rāma

इन्द्रः दिव्यं महापात्रं हर्तुं शक्यते इति शङ्कितः, रामकार्ये नियोजितं हनूमन्तं ज्ञात्वा तस्य प्रसादनाय प्रवर्तते। बृहस्पतिना नीताः देवाः कपिन्द्रं प्रणम्य तस्य उग्रप्रतिज्ञावचनानि श्रुत्वा सञ्जीवनी-औषधिं ददुः। हनूमान् रणभूमिं प्रत्यागत्य प्रथमं पुष्कलं, ततः शत्रुघ्नं च सञ्जीवयति; अत्र सत्यवचनस्य ब्रह्मचर्यस्य च महिमा प्रकाश्यते। पुनर्जीवितौ वीरौ समरं प्रविशतः, अस्त्रप्रतिस्त्रप्रयोगाः क्रमशः प्रवर्धन्ते—आग्नेय-वरुण-वायु-शैल-वज्रादयः। शिवेन पीड्यमानः शत्रुघ्नः रामं शरणं प्रार्थयते; तदा रणमध्ये श्रीरामः साक्षात् प्रादुर्भवति। एवं युद्धसङ्कटात् दिव्यसन्निधिं प्रति अध्यायस्य तात्त्विकपरिवर्तनं भवति।

Adhyaya 46

The Departure of the Aśvamedha Horse

अध्यायेऽस्मिन् शेष–वात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधप्रसङ्गः प्रवर्तते। रामः समागत्य शत्रुघ्नेन सत्कृतः; हनूमतः सन्निधिः भक्तानां श्रद्धां वर्धयन् रामं भक्तरक्षकं प्रकाशयति। ततः स्तोत्ररूपेण परः पुरुषः प्रकृतेः परोऽपि सृष्टि–स्थिति–प्रलयकर्तेति, शिवसमन्वितत्रिकर्मवाच्यैः पदैश्च निरूप्यते। प्रायश्चित्तस्य मर्यादा कर्मकाण्डस्य च सीमा कथ्यते, अनन्तरं मतभेदशमनायोपदेशः—शिवविष्ण्वोर्भेदकल्पना नरकहेतुरिति पार्वतीशिवयोः एकत्वबोधेन प्रतिपाद्यते। शिवः वीरमणिराजानं तस्य पुत्रांश्च पुनर्जीवयति, रामाय नमस्कर्तुं नियोजयति; राजा राज्यं परित्यजति। अश्वमेधाश्वः विसृष्टोऽनुगम्यते; मणिरथात् रामोऽन्तर्धीयते। एतत्कथाश्रवणं संसारशोकनाशकमिति अध्यायः समाप्यते।

Adhyaya 47

Recital of the Curse (Cause of the Hayastambha and Release through Kīrtana)

हेमकूटं प्राप्ते रामाश्वमेधाश्वे रम्ये महावने सहसा स हयः स्तम्भवत् स्थिरोऽचलोऽभवत्—हयस्तम्भ इति प्रसिद्धः। वाहरक्षकाः पुष्कलश्च, हनूमानपि पराक्रमवान्, तं चलयितुं न शेकुः; तेन ज्ञातं यत् केवलबलात् परं किञ्चित् कर्मबन्धनं निहितम्। शत्रुघ्नः सुमतिमन्त्रिणं पप्रच्छ; स च विवेकिनं मुनिं शरणं गन्तुमुपदिदेश। ततः शौनकस्याश्रमं प्रापुः—गङ्गास्नानपवित्रं, तपोऽग्निहोत्रनिरतैः साधुभिः सेवितं। शत्रुघ्नः शौनकं प्रणम्य कारणं पप्रच्छ; स मुनिः पूर्ववृत्तान्तं—तपः, मदः, ऋषिशापः, राक्षसत्वप्राप्तिश्च—वक्तुं प्रतिजज्ञे। अस्याध्यायस्य सिद्धान्तः—रामकथाश्रवणं, पावनकीर्तनं च शापबलं क्षपयति; तेन हयस्तम्भो निवर्तते, अश्वः मुक्तो भवति, धर्ममार्गे पुनः प्रवर्तते।

Adhyaya 48

The Liberation of the Horse (Haya-nirmukti)

अध्यायेऽस्मिन् कर्मणां वैचित्र्ये विस्मयात् आरभ्य पापकर्मणां फलविन्यासः क्रमशः प्रतिपाद्यते। तामिस्रान्धतामिस्ररौरवमहाराुरवकालसूत्रावीचिकुम्भीपाकादीनि नरकाणि, यमदण्डविधानं, ततः पतितयोनि-प्राप्तिः तथा देह-समाजचिह्नैः पूर्वपापपरिचयश्च निरूप्यते। अनन्तरं मोक्षोपायः प्रदर्श्यते—हरि-रामस्तुतिः पावनी सरितेव पापं क्षालयति, हरिनिन्दा तु शुद्धिं निरुणद्धि। अन्ते रामाश्वमेधप्रसङ्गे हनुमान् अश्वसमीपे रामकथां पठति; तया दिव्यसत्त्वस्य विमोचनं भवति, अश्वस्य च स्वधर्मगतिः पुनः प्रतिष्ठाप्यते—कथाश्रवणस्य मुक्तिदायित्वं दर्शयन्।

Adhyaya 49

King Suratha Captures the Aśvamedha Horse

रामस्याश्वमेधाश्वः बहून् मासान् भारतवर्षे विचरन् रामवीर्येण रक्षितः सर्वैर्नृपैः पूजितश्च। स कुण्डलाख्यां सुरथनगर्यां प्राप; सा नगरी तुलसी-अश्वत्थपूजननित्यत्वेन, राममन्दिरैः, सत्यवृत्त्या, कलहाभावेन च भक्तिराज्यवत् वर्ण्यते। रामदर्शनलाभाय सुरथो नृपोऽश्वं ग्रहीतुं निश्चिनोति। तत्र यमदूताः प्रवेष्टुं न शक्नुवन्ति; अतः यमोऽन्तकः मुनिवेषेणागत्य कर्मफलानां क्षयित्वं रामभक्तेस्त्वक्षयत्वं च विषयीकृत्य विवादं प्रवर्तयति। सुरथः रामसेवायाः पराङ्मुखं वचनं न सहते, भक्तिविरोधं निगृह्य स्वनिश्चयं दृढयति; तेन परीक्षितः सन् यमं तोषयति। प्रसन्नो यमः वरं ददाति—रामदर्शनात् पूर्वं मृत्युर्न तं हरिष्यति, रामश्च तस्य मनोरथान् पूरयिष्यति। ततः सुरथः अश्वं गृहीत्वा पुत्रान् सेनां च समाहूय आगामिसङ्ग्रामाय सज्जीभवति।

Adhyaya 50

Dialogue of Suratha and the Messengers (Embassy over the Aśvamedha Horse)

rāmasyāśvamedhe pravṛtte śatrughnasya puruṣāḥ yajña-aśvaṃ gṛhītaṃ ca svān apamānitaṃ ca nivedayanti। tataḥ sa roṣaṃ prāpnoti; sumatimantrī tu dūta-nītiṃ smārayati—dūtaḥ balena asādhyam api sādhayituṃ śaknoti। tataḥ śatrughnaḥ vāliputraṃ aṅgadaṃ hariśvaraṃ vā dūtaṃ kṛtvā kuṇḍalanagarīṃ preṣayati, yatra dhārmikaḥ kṣatriyaḥ surathaḥ rājā rāmapādabhakti-prasiddhaḥ। sabhāyāṃ dūtaḥ svātmānaṃ prakāśayati; aśva-prasaṅge vivādaḥ pravardhate, aśvaṃ na dīyate cet mahāyuddha-vināśaḥ syād iti bhīṣaṇāni uktāni। aṅgadaḥ surathasya garvaṃ nigṛhṇan śatrughnasya parākramān vānarāṇāṃ ca rāmapakṣa-niṣṭhāṃ varṇayati, śaraṇāgatiṃ ca aśva-pratyarpanaṃ ca yācate। ante rāme dharmataḥ śaraṇāgatiḥ paramā gatiḥ iti pratipādyate, dūta-vākyenaiva śatrughnāya nirṇayaḥ pratyāhriyate।

Adhyaya 51

The Battle of Suratha’s Sons and the Puṣkala–Campaka Duel

सुरथस्याज्ञया रणभूमौ भेरीशङ्खनिनादः, रथगजसमाकुलो महान् कोलाहलश्च प्रववृते। सुरथः पुत्रैः सह महता सैन्येनाभ्ययात्; सेनापतयः पुष्कलादीन् प्रबलान् वीरान् प्रति यथायोग्यं संग्रामव्यूहान् न्ययोजयन्। तत्र पुष्कल-कम्पकयोः प्रधानो द्वन्द्वयुद्धप्रसङ्गः। उभौ परस्परं नामगोत्रादि कथयित्वा, भक्त्यात्मपरिचयं च प्रदर्शयतः—एकः स्वं रामदासं, रामसेवकं चाभिधत्ते। ततः शरवर्षैः, अस्त्रप्रयोगैश्च घोरं युद्धं प्रवृत्तम्; पुष्कलः ब्राह्ममस्त्रं मुमोच, कम्पकः प्रत्यस्त्रैः शमयित्वा पश्चात् दुर्धर्षं रामास्त्रं प्राहिणोत्, येन पुष्कलः निगृहीतः। तस्मिन् पराजये शत्रुघ्नः हनूमन्तं (मारुतिं पवनोद्भूतं) पुष्कलमोचनाय न्ययुङ्क्त। हनूमान् कम्पकेन सह नभसि भूमौ च समरं चकार; प्रहारप्रतिप्रहारैः पतन-उत्थानादयः परावृत्तयश्च जाताः। अध्यायान्ते कम्पकानुचराः शोकं कुर्वन्ति, पुष्कलश्च कम्पकपाशबद्धं नरं विमोचयति।

Adhyaya 52

Suratha’s Victory (Binding of Hanūmān and Battle with Śatrughna)

चम्पकस्य पतने शोकाकुलोऽपि क्रोधदीप्तः सुरथो हनूमन्तं समाहूय समरे समुपतस्थे। हनूमान् स्वं रामदासत्वं निवेद्य अबलैर्बन्धनैर्न बद्धो भवितुमर्हतीति, राम एव मां मोचयिष्यतीति चावदत्। ततः सुरथस्य प्रहारान् प्रत्युद्यतं हनूमन्तं स बहूनि धनूंषि चिच्छेद, रथान् च बहून् विध्वंसयामास, युद्धं च तीव्रतरं बभूव। सुरथेन महास्त्राणि प्रयुक्तानि—पाशुपतेन क्षणं बद्धोऽपि हनूमान् रामस्मरणेन बन्धनं भित्त्वा विमुक्तोऽभवत्; ब्रह्मास्त्रं तु स निगीर्य शमयामास। अन्ते सुरथो रामास्त्रं प्रायुङ्क्त; तद्गुरोः शक्तित्वात् हनूमान् तेनैव बद्धोऽभवत्। ततः पुष्कलः सुरथेन सह युयुधे, पराजितः पतितश्च; शत्रुघ्नोऽपि प्रविश्य अग्नि-वरुणाद्यस्त्र-प्रतिस्त्रैः, मोह-निद्राशरेण च समरः प्रववृते। अस्याध्याये जयः स्थैर्यं च केवलं बाहुबलात् न, किं तु रामस्मरणाधीनमिति प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 53

The Meeting with Raghunātha (Śrī Rāma)

रामाश्वमेधप्रसङ्गे भग्नसेनायां रणभूमौ सुग्रीवः सुरथराजेन सह समरं करोति। सुरथः तीक्ष्णैः शरैः प्रत्यवस्थाति; सुग्रीवस्तु अतिमानुषबलं प्रदर्श्य “राम” इति भीषणायुधेन तं प्रहृत्य बद्ध्वा पश्चात् रामदासत्वेन तं प्रत्यभिजानाति। हनूमान् चान्ये च बद्धाः पीडिताश्च दृश्यन्ते; सभायां रघुनाथस्मरणमेवैकं मोक्षसाधनमिति बोध्यते। हनूमान् समीरजः रामचन्द्रं तीव्रभक्त्या प्रार्थयते। ततः श्रीरामः पुष्पकेन लक्ष्मणभरतसहितो व्यासप्रमुखैर्मुनिभिश्च सह शीघ्रमागत्य हनूमन्तं विमोचयति, पतितान् योद्धॄन् स्वदृष्ट्या पुनर्जीवयति। सुरथः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य राज्यं समर्पयितुमिच्छति; अश्वमेधाश्वरक्षणे क्षत्रियधर्मपालनात् प्रशस्यते, आशीर्वादं च लभते। अनन्तरं शत्रुघ्नसेनया सह अश्वमेधस्य प्रवृत्तिः प्रवर्धते, वाल्मीक्याश्रमाभिमुखं च गमनं निरूप्यते।

Adhyaya 54

The Binding of the Horse by Lava

रामस्याश्वमेधयज्ञे प्रवृत्ते जनक्याः पुत्रो लवः ऋषिपुत्रैः सह समिधाहरणाय वनं गतः। तत्र सुवर्णपट्टिकाचिह्नितं दिव्यगन्धलेपितं दीक्षितं यज्ञाश्वं ददर्श। आश्रमवासिनः कश्चित् तस्यागमनकारणं पप्रच्छ; लवः समीपं गत्वा पट्टिकास्थं घोषणापत्रं पठति, यत्र सूर्यवंशस्य कीर्तिः तथा रामस्य यज्ञार्थः प्रकाशितः। ततः केषाञ्चन गर्वोक्तिभिः रामं शत्रुघ्नं च तिरस्कुर्वद्भिः वाक्यैः लवः क्रुद्धः। स ऋषिपुत्राणां निवारणं तिरस्कृत्य अश्वं बद्ध्वा स्थापयति। शत्रुघ्नस्य परिचराः मोचयितुं प्रयतन्ते; लवः शरैः प्रहृत्य तेषां बाहून् छित्त्वा निवारयति। ते शत्रुघ्नाय वृत्तान्तं निवेदयन्ति, यतो यज्ञविघ्नस्य परं संघर्षं, राजधर्मसीम्नां च युवक्षत्रियपराक्रमस्य च परीक्षा, उपस्थाप्यते।

Adhyaya 55

The Examination of Spies (Testing Public Opinion of Rāma)

अध्यायेऽस्मिन् सीतापरित्यागस्य कारणं तथा तयोः पुत्रयोः परं गतिं विषये प्रश्नः कृतः; ततः शेषः अयोध्यायां रामराज्यस्य वृत्तान्तं कथयति। सीताया गर्भधारणं वर्ण्यते, अनन्तरं गृहे रामेण तस्या दोहदः पृष्टः; सा तपस्विनीस्त्रीणां दर्शनं पूजनं च कर्तुमिच्छां निवेदयति। तस्यां रात्रौ रामः प्रजाजनवाक्यं ज्ञातुं चारान् प्रेषयति। ते विविधगृहेषु स्त्रीपुरुषान् रामस्य देवत्वं पुण्यं रक्षणशीलं च राजधर्मं प्रशंसतः शृण्वन्ति; स्तन्यपानं, रतिविहारः, अक्षक्रीडा इत्यादिष्वपि रामस्मरणस्य प्रसङ्गः दृश्यते। अथ रजकस्य कठोरवचनं—परगृहे स्थितां भार्यां न स्वीकुर्यामिति—लोकापवादस्य निमित्तं भवति। चाराः रामाज्ञया हिंसां न कुर्वन्ति, तद्वाक्यं दुष्टं मन्यमानाः तदनिवेदनीयमिति निश्चिन्वन्ति।

Adhyaya 56

Bharata’s Counsel (Bharatavākya)

प्रातःकृत्येषु समाप्य सभामध्ये जनान् समालोक्य राघवो राजा ततः परं रहसि प्रविश्य छन्नवेषधारिणः चारान् लोकवृत्तान्तं श्रोतुम् उपविवेश। पञ्च चाराः तस्य कीर्तिं पराक्रमं च प्रशशंसुः; षष्ठस्तु किञ्चिद् भीतः शिल्पिजनानां वचनं न्यवेदयत्—धोबिकः कश्चित् सीताया राक्षसगृहे वासानन्तरं रामेण स्वीकृतत्वं निन्दन् तदुदाहरणेन स्वभार्यां परित्यजामीति वदतीति। तदाकर्ण्य रामोऽतिदुःखेन मूर्च्छितः, पुनः सञ्ज्ञां लब्ध्वा भरतं समाह्वयत्। भरतः सीतायाः शुद्धिं वह्निपरीक्षया, लङ्कायां च तस्या अनपायितया मर्यादया, ब्रह्मणोऽपि प्रमाणवचनेन च दृढयामास। तथापि राघवः लोकापवादभीत्या, राजधर्मस्य कीर्तिभारं मन्यमानः, स्वयम् अविदितदोषां सीतां परित्यक्तुम् एव निश्चिनोति—एष राज्ञः प्रतिष्ठाधर्मयोः कठोरः परीक्षाकाल इति।

Adhyaya 57

Sītā and the Parrot Pair: Prophecy of Rāma, Rāma’s Form, and the Curse Causing Separation

अध्यायेऽस्मिन् वात्स्यायनः पृच्छति—कथं भगवता जानक्याः वाक्यप्रादुर्भावः तस्य च पाठः कृत इति। शेषोऽनन्तः मिथिलायां जनकनृपतेः प्रसङ्गं स्थापयित्वा सीतायाः भूमिजातत्वं नामकरणं च निवेदयति। अनन्तरं सीता दिव्यं शुकयुग्मं समुपलभ्य तयोः वाणीं शृणोति, यत्र भविष्यवाणी दृश्यते—रामस्य भाविराज्याभिषेकः, सीतायाः स्वपरिचयः, वाल्मीक्याश्रमे भविष्यति रामायणपाठश्च। तौ शुकौ रामस्य वंशानुक्रमं भ्रातॄणां च परिचयं कथयतः, तथा रामस्य मङ्गलमूर्तेः सौन्दर्यं तेजश्च भक्त्या वर्णयतः, स्तुतिवाक्यानां तस्य महिम्नि अपूर्णत्वं च दर्शयतः। अथ सीता शुकीं धारयति; ततो विरहशोकक्रोधौ प्रवर्धेते, शापश्च निष्पद्यते, यः पश्चात् रामसीतयोर्वियोगस्य कारणरूपेण पुराणे निरूप्यते। अन्ते वाक्दोषक्रोधयोः अनर्थप्रसवत्वं बोधयन् उपदेशः प्रदीयते।

Adhyaya 58

Janaki’s Vision of the Ganga (Gaṅgā-Darśana and the Prelude to Abandonment)

अस्याध्याये जनकतनयायाः सीतायाः विषये लोकापवादः प्रवर्तते—नीचजनस्य (रजकस्य) वचनमिति प्रसिद्धम्। तेन रामस्य भ्रातॄणां मूर्च्छा शोकश्च जायते। शत्रुघ्नः जानकीं निर्दोषामिति दृढं प्रतिपादयन् गङ्गायाः सर्वपावनत्वदृष्टान्तेन तस्याः शुद्धिं वर्णयति, रामं च त्यागं मा कार्षीरिति याचते। रामस्तु स्वकीर्तेर्निर्मलतां लोकनिन्दापरिहारं च परमं मन्यमानः लक्ष्मणं आज्ञापयति—गर्भिण्याः सीतायाः मनोरथपूर्त्यर्थं तपस्विनी-दर्शनाय वनं नयेत्युपधाय, तत्रैव तां परित्यजेत्। लक्ष्मणो दुःखाकुलोऽपि आज्ञां शिरसा गृह्णाति। रथप्रयाणे निमित्तानि दारुणानि दृश्यन्ते—नेत्रस्फुरणं, अशुभमृगपक्षिणां विचेष्टितं, पक्षिणां मार्गपरिवर्तनं च। अन्ते सीता जाह्नवीं गङ्गां पश्यति—सर्वपापप्रशमनीं दिव्यां पावनीं—यत्र लक्ष्मणः तां अवतरणाय प्रार्थयन् राजाज्ञा-वनवासयोः सीमां सूचयति।

Adhyaya 59

The Origin Narrative of Kuśa and Lava (Sītā’s Exile and Vālmīki’s Refuge)

रामाज्ञया सौमित्रिः सीतां जह्नवीं तरित्वा घोरारण्यं निनाय। तत्र कण्टकक्षताः, दावाग्निः, व्यालपक्षिणां निनादाः च सीतायाः शोकविस्मयौ प्रतिबिम्बयन्ति। सा लक्ष्मणं सत्यं पृच्छति; त्यागकारणं श्रुत्वा मुहुर् मूर्च्छां गत्वा रामस्य वैषम्यं लोकापवादस्य चान्यायं विललाप। तस्याः क्रन्दनं श्रुत्वा महर्षिर्वाल्मीकिः शिष्यैः सहागत्य तां सान्त्वयामास, स्वं जनकस्य आध्यात्मिकगुरुमिति निर्दिश्य आश्रमे शरणं ददौ। तत्र सीता रामपरायणा तपसा वसति, कालेन च द्वौ पुत्रौ प्रसूते। वाल्मीकिः संस्कारान् कृत्वा कुशलवदर्भयोः सम्बन्धेन तयोर्नाम्नी कुशः लवः इति न्यधात्; ततः तौ वेदधनुर्वेदरामायणादिषु शिक्षितौ बभूवतुः।

Adhyaya 60

Defeat of the Army and the Death of the Commander Kāla-jit

शेष–वात्स्यायनसंवादेऽस्मिन्नध्याये अश्वमेधाश्वस्य लवेन बालकेन ग्रहणानन्तरं संग्रामवृद्धिः वर्ण्यते। पूर्वहानिभिः विस्मिताः शत्रुघ्नस्य सैनिकाः कालजित्-नाम सेनापतिना सह समायान्ति। कालजित् लवं प्रति किञ्चिद् सौम्यवाक्यैः किञ्चिद् विस्मयेन च उपसर्पति, बालस्य देवत्वं शङ्कमानोऽपि युद्धमेव प्रवर्तते। लवः वाल्मीकिनः स्मरणेन जानक्याश्च कृपया च बलवान्, अद्भुतं शौर्यं प्रदर्शयति—शस्त्राणि भङ्क्ति, अश्वान् गजान् च निःशक्तान् करोति, अन्ते च कालजितं निहन्ति। ततो भीताः सैनिकाः पलायन्ते; केचित् शेषाः शत्रुघ्नं प्रति वृत्तान्तं निवेदयन्ति। शत्रुघ्नः क्रोधविस्मयाभ्यां ‘कालजित्’ इति ख्यातः सेनापतिः कथं बालकेन निहतः इति पृच्छन्, परं निर्णयं कर्तुं प्रवर्तते।

Adhyaya 61

The Fall (Feigning/Collapse) of Hanumān

रामाश्वमेधप्रसङ्गे शत्रुघ्नः केनाश्वो गृहीतः इति जिज्ञासमानो वाल्मीक्याश्रमप्रदेशं नीयते, यत्र क्षत्रियाणां प्रवेशोऽनुचित इति सूचितम्। तत्र लवः निर्भयः सन्नग्रेण सैन्यसमूहेन सह समागतं बहुवलयव्यूहं महाशरवर्षैर्भित्त्वा विदारयति। पुष्कलः लवं समाह्वयति रथं च दातुमिच्छति; लवस्तु धर्मं स्मरन् प्रतिजग्राह न, युद्धार्थं दानग्रहणं पापं क्षत्रियधर्मविरुद्धं चेति ब्रुवन्। स पुष्कलस्य रथं भङ्क्त्वा तं पराजयति। ततः मारुतिरहनुमान् वृक्षशिलाभिराक्रम्य युद्धे प्रविशति; किन्तु लवस्य तीक्ष्णैः शरैः प्रतिबद्धः सन् अन्ते पतति—वरप्रभावात् मूर्च्छा वा कपटपतनं वेति व्याख्यायते। इति ‘हनूमतः पतनम्’ इति नाम्ना अध्यायः समाप्यते।

Adhyaya 62

Lava’s Fainting (The Battle with Śatrughna in the Aśvamedha Cycle)

अथ पातालखण्डे रामाश्वमेधप्रसङ्गे रणवर्णनं प्रवर्तते। मारुतिः (हनूमान्) मूर्च्छित इति श्रुत्वा शत्रुघ्नो व्याकुलो भवति, ततः स बालरूपेणापि रामसदृशतेजसा लवेन सह सम्मुखीभवति। उभयोः परस्परं गर्वोक्तिः, परिचयप्रश्नः, युद्धनिश्चयश्च जायते। ततः दीर्घो धनुर्विद्यायुद्धः। लवस्य अक्षयशरपञ्जरं दिगन्तरं पूरयति, शत्रुघ्नस्तु महाशरवृष्टिं छित्त्वा प्रत्यवस्थाति। लवः पुनः पुनः शत्रुघ्नस्य धनुः भङ्क्ति, रथं च निष्क्रियं करोति। तदा सुरथ-विमल-वीरमणि-सुमद-रिपुतापादयः सहायकनृपाः अन्यायेन लवं परितोऽवगाहन्ति; स तु दश-दशशरैः सर्वान् निरोधयति। अनन्तरं शत्रुघ्नः चेतनां प्राप्य गर्वं प्रकाशयन् भीषणं अस्त्रं प्रक्षिपति। लवः कुशं स्मरन् कालसदृशेन शरेणाभिहतः सहसा मूर्च्छां गतः—इति अध्यायस्य नाम्ना सूचितो नाट्यपरिणामः, यतः परं परिचय-प्रसङ्गोऽश्वमेधवैरस्य च प्रवाहः प्रवर्तते।

Adhyaya 63

Śatrughna’s Fainting (The Victory of Kuśa)

rāmasyāśvamedhayātrāyāṃ yuddhe lavaḥ mūrcchitaḥ kṛtvā gṛhītaḥ. etad vṛttāntaṃ duḥkhitābhiḥ bālābhiḥ sītāyai niveditam; sā bālaṃ prati rājñaḥ yuddhaṃ nyāyam atikrāntam iti vilapya śokāt patitā mūrcchām agamat. ujjayinīṃ gatvā mahākālaṃ samarcya kuśaḥ punar āgacchan lava-grahaṇaṃ śrutvā mocanāya pratijajñe. sītā tasmai āśīrvādaṃ dattvā divyāstrāṇi samarpya yuddhabhūmiṃ preṣayāmāsa. ubhau bhrātarau senāṃ viprakarṣataḥ, tataḥ śatrughnaḥ kuśaṃ samāgamya paricayaṃ papraccha. sītāputratvaṃ jñātvāpi sa yuyudhe; agnyastra–varuṇāstra, vāyvastra–parvatāstra, vajrāstra, nārāyaṇāstrādi pratyastraiḥ saṅgharṣaḥ pravṛttaḥ. ante kuśaḥ tribhiḥ śaraiḥ śatrughnaṃ pātayiṣyāmīti śapathena tam abhijaghāna; śatrughnaḥ nipapāta, kuśasya jayaḥ prakhyātaḥ—ata eva adhyāyaḥ ‘kuśajaya’ iti kathyate.

Adhyaya 64

Sainyajīvana — The Life/Conduct (and Revival) of the Army

śeṣa–vātsyāyana-saṃvāde ’sminn adhyāye aśvamedha-kṣetre yuddhaṃ prabalībhavati। surathaḥ kuśaṃ samākrāmati, sa tu kuśena nipātitaḥ। hanūmān kuśena saha yuyudhe; ghoraśastreṇa saṃhataḥ sa mūrcchām agamat। tataḥ sugrīvo ’pi samāpatat, kuśasya varuṇapāśena baddhaḥ sa babhūva। lavaḥ bahūn yodhān jitvā kuśena saha saṃmilati। ubhau bhrātarau mukuṭābharaṇāni saṃgṛhya baddhau hanūmantam sugrīvaṃ ca āśramaṃ prati nayataḥ। sītā jānaki tān bandīn dṛṣṭvā smitvā mocanaṃ prārthayate, rāmasya yajña-aśvasya grahaṇaṃ ca nindati। kuśa-lavau kṣatriya-dharmaṃ gurūpadeśaṃ ca nirdiśya sva-kṛtyaṃ samarthayataḥ, paścāt bandi-mocanaṃ aśva-pradānaṃ ca kurutaḥ। ante rāma-bhakti-niṣṭhāyāṃ satya-kriyāyāḥ prabhāvena rājñaḥ prāṇa-rakṣā pratipādyate, kevala-balaṃ prati bhakteḥ śreṣṭhatā ca prakāśyate।

Adhyaya 65

Sumati’s Report (Account of the Horse’s Wanderings and Return)

युद्धे शत्रुघ्नस्य मूर्च्छायां सेनायाश्च व्याकुलतायां जातायां, दयया यज्ञाश्वः प्रत्यर्प्यते, येनाश्वमेधः सम्यक् परिसमाप्येत। ततः सर्वे रामं प्रति निवर्तन्ते; सरयूतीरे राजमार्गे महोत्सव-यात्रा, मण्डप-रचना, वेदपाठः, अतिथिसत्कारश्च बहुभिः पान-भोज्यैः सह विस्तरेण वर्ण्यते। रामः शत्रुघ्नेन सह करुण-हर्षमिश्रितं पुनर्मिलनं कृत्वा पुष्कलं सहायकान् नृपान् च सम्मानयति। अनन्तरं सुमतिं मन्त्रिणं पृच्छति—अश्वस्य कः पन्थाः, के के नृपाः समागताः इति। सुमतिः विनयेन प्रणम्य क्रमशः निवेदनं आरभते—अश्वस्य गमनक्रमः, नृपाणां समर्पणम्, अहिच्छत्रे वृत्तान्तः, सुभाहोः पुरे प्रसङ्गः, रेवातटे सरसि मोहनास्त्र-लाभः, देवापुरे च घटना; अन्ते वाल्मीकेराश्रमे रामसदृशो युवाऽश्वं गृहीत्वा सेनां जित्वा पुनः प्रत्यर्पयामास इति।

Adhyaya 66

The Recitation of the Ramayana

अध्यायेऽस्मिन् कुशलवौ—सीतायाः वनत्यागानन्तरं वाल्मीक्याश्रमे संवर्धितौ—वेदाध्ययनधनुर्विद्याम् संगीतविद्यां च सम्यगधीत्य रामायणगानकौशलात् लोके विख्यातौ भवतः। तयोः मधुरगानं श्रुत्वा वरुणादयः लोकपालाश्च हृष्टाः सन्तः सीतायाः शुद्धिं धर्मतः प्रतिष्ठापयन्ति, तां पुनः रामस्य समीपं नेतुं च प्रेरयन्ति। वाल्मीकिवचनात् रामो लक्ष्मणं प्रेषयति—सीतां पुत्रौ च आनयितुम्। लक्ष्मणोऽपि पश्चात्तापेनाश्रमं गत्वा सीतां प्रणमति; सा दुःखेनापि सत्यनिष्ठया पुत्रौ पितृपूजार्थं प्रेषयति, स्वयम् तु तपःपरायणत्वं वरणं करोति। राजसभायां तौ कुमारौ रामायणं गायन्ति; रामः तान् स्वपुत्रानिति प्रत्यभिजानाति। ततः वत्स्यायनः पृच्छति—कदा किमर्थं च वाल्मीकिः रामायणं चकार; तेन क्रौञ्चवधप्रसङ्गः, ब्रह्मसरस्वत्योः प्रेरणा च उपन्यस्यते।

Adhyaya 67

Commencement of Rāma’s Aśvamedha Sacrifice

अस्याध्याये रामस्याश्वमेधयज्ञस्य विधिविस्तारः कथ्यते। सौमित्रिर्लक्ष्मणो वाल्मीक्याश्रमात् सीतां नीत्वा अयोध्यां प्रत्यानेत्; सा समन्वयं स्वीकृत्य राजमातृभिः आशीर्भिः पूजिता रामेण सह यज्ञमण्डपे उपविवेश। नगरं हृष्टं बभूव, ऋषयः राजानश्च समागच्छन्। वसिष्ठो ब्राह्मणपूजां दानं च यज्ञपरिपूरकं निर्दिशति। ततो रामोऽगस्त्यं व्यासं च्यवनादीन् अन्यांश्च महर्षीन् सुवर्णवस्त्रगवादिभिः महादानैः सन्तोषयामास; सर्वे यज्ञस्य सिद्धिं प्रशशंसुः। यज्ञकाले दीक्षितखड्गस्पर्शेन अश्वः सहसा दिव्यदेवस्वरूपो बभूव। स देवः स्वपूर्वजन्मनि ब्राह्मणत्वे कपटाचारं, दुर्वाससः शापेन पशुत्वप्राप्तिं, रामस्पर्शेन मोक्षं च निवेदयामास। अन्ते हरिरामस्मरणस्य अतिशयितं तारकबलं प्रतिपाद्य, वसिष्ठः कर्पूरं आहूय देवतानां हविर्दानार्थं आवाहनं चकार।

Adhyaya 68

Description of the Merit of Hearing and Reciting (Rāma-kathā)

अध्यायेऽस्मिन् रामाश्वमेधकथायाः परिसमाप्तिः प्रदर्श्यते। देवसन्निधौऽपि विधिवत् हवन-होमाः, ब्राह्मणेभ्यो दानानि, सरयूतीरेऽवभृथस्नानं च कृत्वा यज्ञस्य समापनं निश्चीयते। वसिष्ठोऽन्त्यकर्माणि निर्दिशति, लोकान् आशीर्भिः प्रसादयति; रामः सीतया सह मुनिभिः राजभिः उत्सवजनैश्च सह सरयूं स्नात्वा महोत्सवशोभया स्तूयते। अनन्तरं फलश्रुतिः—रामस्य पुण्यां कथां श्रवण-पठनाभ्यां महापापान्यपि, विशेषतः ब्रह्महत्यादीनि, नश्यन्ति; पुत्र-धन-आरोग्य-समृद्धिः, मोक्षः, परं पदं च लभ्यते। गो-वस्त्र-अन्नादिदानं, गुरुपूजनं, तथा राम-सीतयोः सुवर्णप्रतिमादानं च कृत्वा यज्ञफलस्य सिद्धिः दृढीभवतीति।

Adhyaya 69

The Greatness of Vṛndāvana: Gokula as a Thousand-Petalled Lotus and the Sacred Map of Vraja

ऋषयः कृष्णस्य परमं माहात्म्यं श्रोतुमिच्छन्ति; तदा सूतः शिवपार्वत्योः अन्तःसंवादं प्रवर्तयति। पार्वती पृच्छति—कृष्णस्य परमं प्रियतमं धाम किम्? महादेवः प्राह—वृन्दावनं गोकुलं च परमं रहस्यं, ब्रह्माण्डकोशातीतं, यत्र वैकुण्ठादयः लोकाः केवलं अंशप्रतिबिम्बतया दृश्यन्ते। अनन्तरं मथुराव्रजयोः पवित्रं मानचित्रं कमलरूपेण निरूप्यते—सहस्रदलपद्मं, तस्य कर्णिका-आसन-प्रतिमा, दिग्व्यवस्थितदलानि च, यत्र लीलास्थानानि, सिद्धपीठानि, तीर्थानि च क्रमशः निर्दिश्यन्ते। यमुनातटे द्वादश वनानि उभयतटे विभागेन कथ्यन्ते। अन्ते धाम्नः परमानन्दस्वरूपं, गोविन्दस्य मन्त्रयोगेन द्रष्टव्यं दिव्यरूपं, तथा ‘धूलिस्पर्श’मात्रेणापि मोक्षप्रदत्वं प्रतिपाद्यते; राधा च कृष्णस्य आद्यप्रिया पराशक्तिरिति श्रेष्ठतया प्रकाश्यते।

Adhyaya 70

Description of Govinda’s Divine Assembly: Rādhā, Attendants, Vyūhas, and Mantra-Bhakti

अध्यायेऽस्मिन् गोविन्दस्य दिव्यसभाया दर्शनं वर्ण्यते। स राधया सह सिंहासने विराजते; ललिताद्याः प्रधानशक्तयः परिचारिकाः प्रकृतिरूपेण निर्दिश्यन्ते, राधिकैव मूलप्रकृतिरिति प्रतिपाद्यते। दिक्प्रदेशेषु द्वारेषु च सखीनां गणाः, गोप्यः सुराङ्गनाश्च कृष्णविरहविह्वलाः प्रेम्णा निमग्नाः परितः स्थिताः। ततः सुवर्णमण्डप-प्राकार-उद्यान-कल्पवृक्षादिभिः मन्दिरसदृशी विश्वरचना निरूप्यते। अनन्तरं वासुदेवादिव्यूहस्वरूपाणि सह देव्योः प्रकाश्यन्ते, शुद्धसत्त्वमयाः वैष्णवश्रेष्ठाश्च तत्र समुपस्थिताः। अन्ते मन्त्रभक्तेः अन्तर्मुखी साधना, मन्त्रचूडामणिः सर्वमन्त्रजननीति च उपदिश्यते; पठतां शृण्वतां च गोविन्दे प्रेममयः परमानन्दः फलमिति प्रतिज्ञायते।

Adhyaya 71

The Greatness of Śrī Rādhā and Kṛṣṇa

पार्वत्याः प्रश्नेन प्रेरितो महादेवः कथां प्रवर्तयति। कृष्णावतारं श्रुत्वा नारदः गोकुलं समायाति, बालकृष्णं व्रजजनानां भक्तिं च दृष्ट्वा विस्मितो भवति। ततः स लक्ष्म्याः लीलावतारं गोपगृहेषु अन्वेष्टुं प्रवृत्तः। भानुगृहे स दिव्यां स्त्रीशक्तिं प्रत्यभिज्ञाय दीर्घं स्तवं करोति—तां शक्तिं महामायां हरिप्रियामिति च वर्णयन्, विश्वशक्तेः व्रजरसस्य च ऐक्यं प्रकाशयति। अनन्तरं सा कन्या मनोहरं यौवनरूपं धारयति; सख्यः नारदं गोवर्धनसमीपे कुसुमसरसि अशोकलतायां मध्यरात्रिसमागमस्य रहस्यं बोधयन्ति। तत्र अशोकमालिनी स्वस्य वसन्तोत्सवपूजां हरौ निवेद्य, हरिप्रियायाः गुह्यतत्त्वं नारदं प्रति सूचयति। भक्ति-दर्शनयोः दुर्लभत्वं कृपाप्रसादलभ्यत्वं च प्रतिपाद्य, अन्तर्मुखतया रहस्यं ग्रहीतव्यमिति उपदिशति।

Adhyaya 72

Gopāla-vidyā and Vraja-bhakti: Ascetics, Mantras, and Rebirth among the Gopīs

अस्याध्याये महादेवः पार्वतीं प्रति गोपालविद्यायाः रहस्यं तथा व्रजभक्तेः महिमानं कथयति। तपसा दीप्ताः केचन मुनयः—उग्रतपाः, सत्यतपाः, हरिधामः, जाबालिश्च—कृष्णमन्त्रजपेन कामबीजसंयोजनेन च सिद्धिं, दर्शनं, स्वप्नदिव्यसंवादं च प्राप्नुवन्ति; अन्ते गोकुले नन्दवने च गोपीभिः सहचर्यं वा गोपीत्वं वा पुनर्जन्मना लभन्ते। तत्र दश-पञ्चदश-अष्टादश-विंशति-पञ्चविंशत्यक्षरमन्त्राणां जपः, वृन्दावनकेन्द्रितं ध्यानं च निरूप्यते—रासलीला, वेणुनादः, पीताम्बरधारणं, वैजयन्तीमाला, इत्यादि दिव्यचित्रणैः सह। सुनन्दा, भद्रा, रङ्गवेणी इत्यादीनां गोपिकानां दृष्टान्तैः व्रजसेवाभावः पुष्यते। मुख्योपदेशस्थले ब्रह्मविद्येति स्वयमभिमन्यमाना एका बाला तपस्विनी मुनिं प्रति वदति—केवलं ज्ञानं न पर्याप्तं, कृष्णे प्रेमभक्तिरहितं तु अपूर्णमेव; ततः सा पूजाविधिं मन्त्रार्थं च प्रकाशयति। अन्ते पुण्यश्रवसः पुत्रस्य च शिवप्रसादेन गोपालविद्याप्राप्तिः, तथा ज्योतिर्मयद्वीपरूपस्य वृन्दावनस्य मानकध्यानवर्णनं च भवति। फलश्रुत्या अस्याध्यायपाठेन वासुदेवधामप्राप्तिर्मोक्षश्च प्रतिज्ञायते।

Adhyaya 73

Narration of the Glory of Vṛndāvana and the Sacred Places Beginning with Mathurā

अध्यायेऽस्मिन् देवाः अपि मोहिताः स्युः इति भगवतो वचनात् आरभ्य रहस्योपदेशः कथ्यते। अम्बरीषो नाम राजा बदर्याश्रमे मुनिमुपसृत्य विष्णुधर्मं पप्रच्छ; तत्र ब्रह्मणः सच्चिदानन्दरूपता, मनसः परमा गतिः च गुह्यतया निरूप्यते। तपसा प्रसन्नो हरिः भक्ताय स्वस्वरूपं प्रकाशयति, ततः व्रजदर्शनं भवति—वृन्दावने कदम्बकुञ्जे गोपालबालकृष्णः, यमुना, गोवर्धनः, गोप्यः च दिव्यरूपेण दृश्यन्ते। अनन्तरं व्रजतत्त्वानां प्रतीकार्थव्याख्या क्रियते—गोप्यः वेदाः ऋचश्च इव निरूप्यन्ते। कर्मफलप्रदर्शकं यज्ञावमानादिदोषजन्यं नैतिक-ऐतिह्यं प्रसङ्गं च कथयित्वा, मथुरामाहात्म्यं विस्तरेण प्रतिपाद्यते। हरिभक्त्या सह शिवसम्मानः आवश्यकः इति, विशेषतः भूतेश्वरस्य पूजनं विना पूर्णता न स्यात् इति निश्चीयते। श्रवणपठनयोः फलश्रुत्या मोक्षप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।

Adhyaya 74

Arjuni’s Entreaty: The Secret Vision of the Supreme Abode and Devī-mediated Access to Kṛṣṇa-līlā

अध्यायेऽस्मिन् गोविन्दस्य परमक्रीडाधाम्नः रहस्योपदेशः बहु-प्रसङ्ग-रूपेण प्रवर्तते। प्रश्नकर्ता गोपीभिः सह नित्यं क्रीडतः गोविन्दस्य धाम कुतः, कीदृशं च इति पृच्छति; किन्तु तत् ब्रह्मादिभिरपि देवैः अदृश्यं, केवलं वर्णनेन न ग्राह्यम् इति प्रतिपाद्यते। अर्जुनः विनीतः सन् दर्शनमेव साध्यं मन्यते। तत्र देवी त्रिपुरसुन्दरी/परमेश्वरी मध्यस्थाधिकारिणी भवति। अर्जुनः तीर्थस्नानं, न्यासं, मुद्रां, मन्त्रजपं, पुरश्चरण-सदृशं तपः च कृत्वा परमां विद्यां लभते; तया सा तम् गोलोकात् अप्युत्तरं नित्यवृन्दावनं नयति, यत्र निरन्तररासः प्रवर्तते। भगवतो मायया अर्जुनः ‘अर्जुनी’ इति कन्याभावं प्राप्य व्रजसखिभिः स्वीकृतः, ताभिः समूह-नामानि कथ्यन्ते, गोुकुलनाथ-सम्बद्ध-व्रत-मन्त्रविधयश्च उपदिश्यन्ते। अन्ते सः कृष्णलीलायां रहसि प्रविश्य पुनः गोपनव्रतं करोति; अस्याध्यायस्य श्रवण-पठनयोः हरौ रतिः जायते इति फलश्रुतिः।

Adhyaya 75

The Glory and Secret Theology of Vṛndāvana (in the context of Nārada’s supplication)

पार्वती महेश्वरं पृच्छति—वृन्दावनस्य रहस्यं श्रुत्वा नारदः कथं स्वस्वरूपं प्राप्तवान् इति। शिवः रहस्य-परम्परां कथयति—ब्रह्मा श्रीकृष्णं समुपगम्य ‘द्वात्रिंशद्वन’ इति विख्यातं वृन्दारण्यं पृच्छति, यत्र प्राणिनः साक्षाद् दिव्यभावेन वसन्ति, तत्र देहत्यागेन च कृष्णसन्निधिं लभन्ते। अनन्तरं नैमिषारण्ये शौनकादिभ्यः नारदस्य उपदेशः, ततः गौतमेन सह संवादः च वर्ण्यते। महाविष्णोः आज्ञया नारदः अमृतसरसि स्नात्वा स्त्रीरूपं प्राप्य वृन्दावनधामसेवायां प्रविशति; ललितादेवी स्वात्मपरिचये कृष्णलीलायां पुंस्त्रीतत्त्वयोः अभेदं/अत्यन्तसाम्यं प्रकाशयति। एतद्राहस्यं अयोग्येषु प्रकाशयितुं निषिद्धम्—अतिक्रमणेन शापादिदोषः स्यात्; श्रोतृपाठकयोः परं सिद्धिं फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।

Adhyaya 76

The Liberation of Vraja (Vṛndāvana Māhātmya: Kṛṣṇa grants Vaikuṇṭha to Nanda’s Vraja)

शिशुपालवधेऽनन्तरं दन्तवक्त्रो मथुरां कृत्वा कृष्णेन सह युद्धाय समायाति। भगवान् वासुदेवः तं समभ्येत्य रणमध्ये निहत्य यमुनां तीर्त्वा नन्दस्य व्रजं प्रत्यागच्छति। स पितरौ गुरून् वृद्धांश्च प्रणम्य सान्त्वयति, वस्त्राभरणादीनि वितरति, तथा कालिन्दीतटे रमणीयप्रदेशे गोपीभिः सह त्रिरात्रं क्रीडां करोति। वासुदेवस्य प्रसादात् नन्दः, समस्तं व्रजजनसमूहः कुटुम्बैः सह, पशवोऽपि दिव्यरूपाणि प्राप्य विमानैः स्वर्गमार्गेण आरोहन्ति, वैकुण्ठं परमं पदं च प्राप्नुवन्ति। ततः कृष्णो द्वारवतीं प्रविश्य यदुभिः सहचरैश्च नित्यं पूज्यमानः स्वराज्यदैवीलीलां महिषीभिः सह अनुभूयते। अध्यायस्यावसाने मोक्षप्रधानो भावः प्रकाश्यते—व्रजद्वारकावासिनः परमे धाम्नि प्रतिष्ठाप्य भगवान् कृष्णः सर्वान् प्रति उपदेशं घोषयति वा प्रवर्तयति।

Adhyaya 77

Description of the Form of Śrī Kṛṣṇa (Vṛndāvana Vision and Rādhā’s Manifestations)

पार्वती ईश्वरं पृच्छति—दिव्यनाम्नां विस्तरं, तेषां अर्थान्, ईश्वरस्य स्वरूपं च पवित्रधाम्नां महिमानं कथयेत् इति। आदौ अन्तःसंवादरूपेण प्रश्नोऽपि श्रूयते—विष्णोः परं पदं, हरेर्व्यूहाः, निर्वाणस्य तत्त्वं च किमिति। तदा महादेवः प्रत्युवाच—वृन्दावनं परमानन्दवनं, यत्र श्रीकृष्णो रत्नमयवैभवे सिंहासने विराजते, गोपीभिः परिवृतः, उत्सवहर्षसमृद्ध्या च शोभते। अथोपदेशः तत्त्वदर्शनं प्रति तीव्रतरो भवति—कृष्णः गुणातीतः, न भौतिकः, नश्वररहितः, नित्यदिव्यविग्रहवान्; तस्य सारं मापयितुं न शक्यते। राधा वृन्दावनेश्वरीरूपेण तथा प्रधानशक्तिरूपेण प्रादुर्भवति; तस्याः नाम्नां रूपाणां च सूची वृन्दावने, द्वारकायां, वाराणस्यां, पुरुषोत्तमक्षेत्रे चादिषु तीर्थनगरिषु निरूप्यते। अन्ते ध्यानविधिः प्रदर्श्यते—स्मरणेन, नामानुस्मरणेन, मनोहरगीतकीर्तनैश्च शुद्धप्रेम (प्रेम) उदेति इति।

Adhyaya 78

Determination and Worship of Śālagrāma (Vaiṣṇava Purifications and Fivefold Pūjā)

अध्यायेऽस्मिन् पार्वती वैष्णवानां तं धर्मं पृच्छति येन ते संसारसागरं तरन्ति। ईश्वरः वैष्णवशुद्धिं निरूपयति—भक्तिरेव गृहस्याङ्गानां वाचः इन्द्रियाणां च शुद्धिकरी; प्रदक्षिणा, पादप्रक्षालनम्, पुष्पसंग्रहः, नामकीर्तनम्, हरिलीलामहोत्सवश्रवण-दर्शनादिभिः शुद्धिः सिध्यति। ततः पूजाविधानं पञ्चविधं व्यवस्थितं—अभिगमनम् (देवालयोपसर्पण-मार्जनादि), उपादानम् (द्रव्यसंग्रहः), योगः (अन्तर्ध्यान-समाधिः), स्वाध्यायः (अर्थसहितजपः स्तोत्र-संकीर्तनं च), इज्या (विधिवत् अर्चनम्)। अनन्तरं शालग्रामपूजा वर्ण्यते—चतुर्भुजमूर्तीनां आयुधक्रमेण केशव-नारायण-माधव-गोविन्दादिनामनिर्णयः, नमस्कारविधिः, शिलाचिह्नैः व्यूहावतारलक्षणनिर्णयः, देवतास्थापनानुक्रमः च; अन्ते पुरुषार्थप्राप्तिफलश्रुतिः प्रदर्श्यते।

Adhyaya 79

Determination of Tilaka and Associated Vaiṣṇava Practices (Śālagrāma, Tīrtha, Etiquette, and Offerings)

अध्यायेऽस्मिन् हरिः शालग्रामशिलायां मण्डले मूर्तौ च साक्षादाविर्भवतीति तत्त्वं निरूप्यते। गण्डकीतीर्थे शालग्रामसम्भवः, द्वारावत्यां (द्वारकायां) च भगवतो विशेषप्रसादः, तत्र स्नानदानपूजादिभिः पुण्यवृद्धिः मोक्षप्राप्तिश्च प्रतिज्ञायते। शालग्रामस्य क्रयविक्रयादि-वाणिज्यं निषिद्धं, तस्य सेवायां श्रद्धा-शौचयोः प्रधानता चोच्यते। ततः द्वादशनाम-तिलकविधिः शरीरस्थानेषु विन्यस्यते, ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य श्रेष्ठता, तस्य सम्यग्रूप-प्रमाण-नियमाश्च प्रतिपाद्यन्ते। शङ्खोदकस्य (तुलसीमिश्रितस्य) ग्रहण-प्रयोगः, देवालयाचारः, विष्ण्वपराधानां गणना, क्षमाप्रार्थन-मन्त्रः साष्टाङ्ग-प्रणामश्च निर्दिश्यते। अन्ते ऋतु-आहारनियमाः, तुलस्याः आमलकीफलस्य च महिमा, तथा तुलसीस्तुतिः पावनी मोक्षसाधनी चेति उपसंह्रियते।

Adhyaya 80

The Glory of Vṛndāvana (Hari-nāma and Vaiṣṇava Observances in Kali-yuga)

उमा पृच्छति—कलियुगे विषयासक्तचित्तानां गृहदुःखपीडितानां च कथं जीवनं धार्यते? महेश्वर उवाच—अत्र परमौषधं हरिनामैव; “हरे राम हरे राम, राम राम हरे हरे। हरे कृष्ण हरे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण हरे हरे॥” इति मन्त्रेण तथा रामकृष्णयोः सततस्मरणेन सर्वदुःखक्षयः। नामस्मरणेन शुद्धिः, हरिनामोच्चारणपूर्वकं गङ्गास्नानं, गोविन्दशरणागत्या महापातकनाशश्च निरूप्यते। ततः व्रत-उत्सवविधयः—ज्येष्ठे अभिषेकः, एकादश्यां शयन-प्रबोधनकर्म, कार्तिके दीपदानं, ब्राह्मण-वैष्णवभोजनं च—वर्ण्यन्ते। शोभायात्रा-दोलोत्सव-गन्धलेपन-नानोपहारविधानैः सह अन्ते व्रज-वृन्दावनभक्तिः सर्वोत्कृष्टा परा साधना इति प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 81

The Mantra-cintāmaṇi of Kṛṣṇa and the Dhyāna of Rādhā-Kṛṣṇa in Vṛndāvana (Provisional Title)

ऋषयः सूतं स्तुत्वा कृष्णलीलानां दिनदिनकथनं याचन्ति, विशेषतः गुरोः शिष्यस्य मन्त्रस्य च लक्षणं विधिं च पृच्छन्ति। सूतः यमुनातटे अन्तःप्रसङ्गं निरूपयति—नारदः जगद्गुरुं सदाशिवं समुपगम्य रहस्यं पृच्छति, तदा शिवः ‘मन्त्रचिन्तामणि’ इति ख्यातं कृष्णमन्त्रं प्रकाशयति; पञ्चपद-रूपं, दशाक्षर-रूपं, षोडशाक्षर-रूपं च भेदान् निर्दिश्य, एकवारजपेनापि सिद्धिदं फलप्रदं चेति आश्वासयति। भक्त्याधारितां व्यापकाधिकारितां प्रतिपाद्य, अश्रद्धालु-अभक्तेषु तस्योपदेशं निषेधति। ऋषि-छन्दो-देवता-विनियोगादि, बीज-शक्ति-न्यास-पूजादीनि च सहायकाङ्गानि कथयित्वा, वृन्दावने राधाकृष्णयोः विस्तीर्णं ध्यानं प्रददाति। मन्त्रार्थः युगलार्थत्वेन—सर्वं राधाकृष्णयोरेव, तयोः शरणागतिरेव परमं—इति निरूप्यते।

Adhyaya 82

Initiation Rite, the Five Vaiṣṇava Saṃskāras, and the Dharma of Surrender (within the Greatness of Vṛndāvana)

अध्यायोऽयं वैष्णवदीक्षाशरणागतिमार्गं निरूपयति। जगतोऽनित्यत्वं त्रिविधदुःखं च ज्ञात्वा वैराग्यं जायते; ततो जिज्ञासुः सद्गुरुमेव शरणं गच्छति। गुरोः शिष्यस्य च लक्षणानि कथ्यन्ते, दीक्षाचिह्नानि निर्दिश्यन्ते, तथा वैष्णवपञ्चसंस्काराः—शङ्खचक्राङ्कनं, ऊर्ध्वपुण्ड्रधारणं, मन्त्रग्रहणं, दासनामप्राप्तिः, यागश्च (गुरुवैष्णवपूजारूपः)—विस्तरेण प्रतिपाद्यन्ते। अनन्तरं शरणागतिधर्मः शिक्ष्यते—हरौ एकान्ताश्रयः, अन्यदेवतापूजावर्जनं, वैष्णवानां परमादरः, सेवाभावश्च। अन्ते वृन्दावनमहिम्नि शिवस्य दिव्यदर्शनकथा प्रवर्तते; तत्र भगवान् कृष्णः रुद्रं प्रति निगूढं तत्त्वं (निर्गुणस्य परमार्थत्वं सगुणलीलास्वरूपं च) तथा राधाभावस्य परमोत्कर्षं प्रकाशयति। पश्चात् युगलमन्त्रः परमः शिवाय प्रदीयते, अभिषेकादिसंस्कारैः सह दीक्षासिद्धिः समाप्यते।

Adhyaya 83

The Glory of Vṛndāvana and the Daily Līlā of Hari

अध्यायेऽस्मिन् नारदः ‘भावस्य अनुत्तमं मार्गम्’ पप्रच्छ। तदा महेश्वरः गोप्यं रहस्यं संप्रकाश्य, हरिदिनचर्यालीलाविशेषान् ज्ञातुं वृन्दां प्रति तं प्रेषयति। वृन्दा च रहस्यरूपेण निगूढां कथां निरूप्य वृन्दावने श्रीकृष्णराधयोः सुव्यवस्थितं दिनचक्रं वर्णयति—प्रबोधनं, अलङ्कार-प्रसाधनं, भोजनं, गोचारणाय निर्गमनं, वने मिलनं, जलक्रीडा, क्रीडाकलाः (अक्षक्रीडा, परिहासः, आलिङ्गनादि), व्रजं प्रत्यागमनं, सायंकालीनसंवादाः, तथा रात्रौ रहस्यमिलनं विश्रान्तिपर्यन्तम्। कथा पुनः पुनः साधनरूपेण परिणम्यते—श्रोता ब्राह्ममुहूर्तादारभ्य स्वं सेवकभावेन चिन्तयेत्, अन्तर्बहिः सेवां च आचरेत् इति उपदिश्यते। अन्ते फलश्रुतिः—श्रवण-पाठाभ्यां शुद्धिः, पुण्यवृद्धिः, विष्णुलोकप्राप्तिश्च; तथा कृष्णात् रुद्रं प्रति, रुद्रात् नारदं प्रति, ततः परम्परया प्रसारणं इति गुरुपरम्पराप्रमाणं प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 84

Description of Meditation on the Lord (Twofold Dhyāna: Nirguṇa and Saguṇa)

ऋषयः सूतं कृष्णकथाश्रवणे प्रशंसन्ति, पुनश्च व्रतदानपूजाविधानं तथा पूर्वस्नानविधिं च पृच्छन्ति। सूतः भक्तेः परमं मोक्षप्रदत्वं प्रतिपाद्य नूतनां पुण्यकथां प्रवर्तयति—मथुरायां नारदः अम्बरीषराजानं समागत्य तेन परं ब्रह्म निराकारं साकारं च कथं ज्ञेयम्, सर्वार्थसाधनं पूजनं च किमिति प्रश्नितः। नारदः हरिभक्तिं परं धर्मं निरूपयति, केवलकर्मकाण्डात् श्रेष्ठतां दर्शयन् वैष्णवाचारान् व्यवस्थितान् वदति—यम-नियमाः, मनोनिग्रहः, सत्यवाक्यं, नामस्मरण-जपः इत्यादयः। स्त्रीशूद्रादीनामपि आगमिकपूजया दिव्यनाम्ना च सुलभा भक्तिरिति प्रतिपाद्य, अन्ते द्विविधं ध्यानं उपदिशति—निर्गुणध्यानं दीपोपमया स्थिरान्तःप्रकाशं जनयित्वा कैवल्यप्रदं, तथा सगुणध्यानं शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं चतुर्भुजं विष्णुं भूषणैः सह चिन्तयित्वा शुद्धिं विष्णुलोकप्राप्तिं च ददाति।

Adhyaya 85

The Glory of Vaiśākha (with a Classification of Bhakti)

अध्यायस्यारम्भे अम्बरीषः भक्ति-स्वरूपं साधनं च यथाविधि कर्तव्यतां च पप्रच्छ। आचार्यः भक्तिं मनोवाक्काय-त्रिविधया बहुरूपां वर्णयति, तथा च व्यवहारिकीं वैदिकीं च आध्यात्मिकीं चेति त्रिधा साधन-भेदं निरूपयति। यदा सर्वकर्मणां विष्णुरेव लक्ष्यं भवति तदा तानि कर्माणि पवित्राणि देवतार्पितानि च भवन्तीति प्रतिपाद्यते। ततः साङ्ख्यं तत्त्वगणना-रूपं योगश्च नियम-प्राणायाम-ध्यानादि-लक्षणः अन्तर्भक्तिरूपेण निरूप्यते; तयोः फलम् ईश्वर-दर्शनं चित्तैकाग्रता च इति। अनन्तरं वैशाखस्य (माधवस्य) गङ्गायाश्च माहात्म्यं कथ्यते—शुक्लसप्तमी-प्रभृतिषु दुर्लभे शुभकाले स्नानं पूजनं दानं श्राद्धं गङ्गास्मरणं च पापहारीणि अक्षयफलप्रदानि च। ब्राह्मण-पूजा हरिरेव देहधारी सन्निहित इति भावेन साक्षाद्धरि-पूजैव इति प्रशंस्यते।

Adhyaya 86

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava’s Month)

नारदस्य वचनं श्रुत्वा अम्बरीषो राजा पृच्छति—वैशाखो ‘माधवमास’ इति कथं सर्वेषां मासानां श्रेष्ठः, तस्मिन् पूजाविधिः, दानं, तपश्च किम्, कस्य देवस्य विशेषाराधना च। उपदेशे प्रथमं धर्मोपदेशस्यैव महिमा निरूप्यते—कर्मकर्त्ता, उपदेष्टा, मन्त्रदाता, अनुमोदकः, प्रेरकश्च फलभागिनः; परान् स्नानादिकर्मसु प्रेरयन् अपि पुण्यं सह लभते, नृपाः लोकस्य मर्यादां स्थापयन्ति। ततः नारदः मनुष्यजन्मदुर्लभतां, स्वधर्मपालनं, विशेषतः वासुदेवभक्तेः परमं फलम्, तथा वैशाखस्य विष्णोः अत्यन्तप्रियत्वं वर्णयति। गङ्गा-रेवा-यमुना-तीर्थेषु मासपर्यन्तं स्नानं, जपः, दानं, विष्णुपूजा च पापक्षयकरं, ऐश्वर्यदं, अन्ते हरिधामप्रदं इति स्तूयते। आरम्भविधिः, तिल-मधु-गोदानादयः, तथा उद्यापनसमाप्तिकर्म च निर्दिश्यते।

Adhyaya 87

Glory of Vaiśākha: Dawn Bathing, the Power of Hari’s Name, and the Subtlety of Dharma

अम्बरीषो नृपो नारदं पप्रच्छ—अल्पेन कर्मणा, यथा स्नानेन, कथं महत्फलं भवेत् इति। नारदः प्रत्युवाच—धर्मः सूक्ष्मः; विधि-देश-काल-भावानुसारं फलभेदः, अन्तःकरणस्य भावोऽपि प्रधानः। तत्र दृष्टान्ताः—विश्वामित्रस्य धर्मनिष्ठया परिवर्तनम्, अजामिलस्य “नारायण” इत्युच्चारणमात्रेण मोक्षः, तथा वह्नि-स्फुलिङ्गोपमया हरिनाम्नः पापदाहकशक्तिः, अप्रत्यक्षोच्चारणेऽपि। अनन्तरं वैशाखे माधवमासे माहात्म्यं निरूप्यते—माधवस्य पूजनं, प्रातःकाले गङ्गायां रेवायां (नर्मदायां) च स्नानं महापुण्यप्रदम्। किन्तु भक्तिविहीनं, शुद्धसङ्कल्परहितं वा उपवास-स्नानादि निष्फलं भवतीति। ततः देवाśर्मा-सुमनायोर्गृहसंवादरूपेण सन्तोष-लोभ-मोह-परिवारबन्धनानां कर्मबन्धस्य च उपदेशः प्रवर्तते।

Adhyaya 88

Glory of Vaiśākha: The Debt-Bound / Enemy-Son Typology and the Turn to Detachment

अस्याध्याये सुमना ‘ऋणसम्बद्धपुत्र’ इति भावं निरूपयति—यः सम्बन्धोऽनुबन्धरूपेण कर्मऋणैः बद्धः। ततः ‘शत्रुपुत्र’स्य दीर्घं दूषणचित्रं प्रदर्श्यते—बाह्यतः पुत्रभ्रातृपितृमित्रवत् सन्निहितोऽपि अन्तः पापात्मा, विषयलोलुपः, द्यूतासक्तः, स्तेयपरः, कटुवाक्यः, जनकजननीं प्रति निष्ठुरहिंसकश्च; तयोर्मरणानन्तरं श्राद्धदानादीनि च परित्यजति। अनन्तरं धर्मोपदेशः प्रवर्तते—स्नेहेन पालनं, शीलशिक्षा, मातापितृपूजनं, पिण्डदानसहितं श्राद्धकर्म, तथा ऋणत्रयस्य (देवऋषिपितृऋणानां) परिशोधनम्। अन्ते माया-वशात् कुटुम्बधनादिषु ‘मम’ इति भावस्य मिथ्यात्वं प्रश्नीकृत्य वैराग्यं, असङ्गता, अपरिग्रहश्च प्रतिपाद्य, वैशाखमाहात्म्येऽस्याध्यायस्य समाप्तिः सूच्यते।

Adhyaya 89

The Episode of Devaśarmā: Virtuous Progeny, Greed, and Viṣṇu’s Grace (within Vaiśākha-māhātmya)

अस्मिन्नध्याये (पातालखण्डे, वैशाखमाहात्म्ये) देवशर्मा नाम ब्राह्मणगृहस्थः सुमनाया भार्यायाः प्रेरणया धनं न याचते, किं तु कुलोद्धारकं एकं सद्वैष्णवं पुत्रं प्रार्थयते। स वसिष्ठं मुनिमुपगम्य पृच्छति—कुतः दरिद्रता जायते, किमर्थं च पुत्राः सुखफलाः न भवन्ति इति। वसिष्ठः प्रथमं सम्बन्धबन्धानां स्वरूपं निरूप्य ‘सुपुत्रलक्षणानि’ कथयति—सत्यवादिता, वेदाध्ययनम्, दानशीलता, दमः, तथा विष्णुभक्तिः। अनन्तरं उपदेशः कर्मनिदानरूपेण स्वजीवनवृत्तान्तवत् प्रवर्तते। वसिष्ठः देवशर्माय पूर्वजन्मनि लोभं, दाननिषेधं, श्राद्धपूजाद्यनादरं, विपत्तौऽपि सञ्चयासक्तिं च दर्शयति; एतेन दरिद्रता तथा निष्फलसन्तानसुखं भवतीति। अन्ते तत्त्वनिश्चयः—गृहसमृद्धिः, दम्पत्यं, सन्ततिश्च सर्वं विष्णोः प्रसादाधीनम्; केवलप्रयत्नमात्रेण न सिद्ध्यति।

Adhyaya 90

The Devaśarmā Episode in the Glorification of Vaiśākha

देवशर्मा स्वपूर्वजन्मकृतं पापं निवेदयति—शूद्रत्वेऽपि धनं दुष्टमार्गेण सञ्चित्य कथं पश्चात् ब्राह्मणत्वं प्राप्तवानिति कारणं पृच्छति। तदा वसिष्ठो निवेदयति यत् तस्य निर्णायकं पुण्यं—एकाकिनं वैष्णवं ब्राह्मणतीर्थयात्रिकं गृहं नीत्वा सत्कारः; आवासदानं, पादप्रक्षालनं, संवाहनं, क्षीरादिदानं च। अनन्तरं कुटुम्बेन सह वैशाखव्रतं कृतम्—प्रातःस्नानं, माधवपूजनं, नियमपालनं च। अध्याये मनुष्यजन्म, ब्राह्मणत्वं, साध्वीभार्या च दुर्लभा इति प्रशस्यते; सुमना इत्यादर्शभार्याया गुणाः—पतिव्रतता, शौचं, दया, सत्यं, गृहधर्मपालनं, अतिथिसत्कारः इत्यादयः—विस्तरेणोक्ताः। तथा स्नानपूजामात्रेण दानरहितेन लोभः न निवर्तते; फलसिद्ध्यर्थं दानं परमावश्यकम् इति चेतयति। उपसंहारे वैशाखे कार्त्तिके च दामोदरपूजनं प्रशस्यते; ब्रह्मवचनं उद्धृत्य माधवस्नानस्य पापनाशकत्वं प्रतिपाद्यते। नारदः प्रसङ्गं समापयन् वैशाखमहिमानं पुनः प्रतिपादयति।

Adhyaya 91

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month)

नारद–अम्बरीषसंवादेऽस्मिन्नध्याये देवाśर्मणः कणखले गङ्गातटे वैशाखव्रतचर्या वर्ण्यते। मेषस्थे सूर्ये माधवमासे स विधिवत् स्नानं कृत्वा मधुसूदनं पूजयति, यम–नियमपालनं, ब्रह्मचर्यं, यथाशक्ति दानं च करोति; कृच्छ्रादितपांसि च समाचरति। स मधु–तिलैः पूजनं कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयति, दक्षिणासहितां गां ददाति, तीर्थे निरन्तर-स्नानलाभं च याचते। तस्य पतिव्रता भार्या सेवया केशवपूजनया च तदेव व्रतं समनुवर्तते। तयोः पुण्यप्रभावात् धनसमृद्धिः, सदाचारिणः पुत्राः, चिरस्थायी कीर्तिः च भवति; अन्ते माधवभक्त्या परमं पदं प्राप्नुतः। उपसंहारे माधवमासस्य मधुसूदनप्रियत्वं महिमा च प्रशस्यते।

Adhyaya 92

The Narrative of Citrā: The Power of the Vaiśākha Bath and Govinda’s Name

अत्राध्याये पापकर्मिणोऽपि अल्पेनैव प्रयत्नेन महत्फलप्राप्तिः कथ्यते—विशेषतः माधवमासे (वैशाखे) स्नानस्य महिमा। कर्मणां सूक्ष्मा गतिः प्रदर्श्यते; भक्त्या हरिनामसंयुक्तं लघुपुण्यमपि महद्भवति, भावहीनं तु कर्म निष्फलमिव। अजातमिलदृष्टान्तेन नाममहात्म्यं प्रतिपाद्यते। अनन्तरं दिवोदासस्य कन्यायाः पतयः पुनःपुनर्मृत्युमाप्नुवन्ति। जातूकर्णः पुरोहितः पूर्वजन्मकथां निवेदयति—सा पूर्वं चित्रा नाम वेश्या, विघ्नकारिणी चासीत्। ब्राह्मणसङ्गेन वैशाखधर्मोपदेशं श्रुत्वा, रेवातटे मासपर्यन्तं स्नात्वा, दानादिकं कृत्वा, यमयातनां न प्राप; शुभे जन्मनि दिव्यादेवीरूपेण पुनर्जाता। तथापि शेषकर्मवशात् शोकचिह्नं किञ्चिदवशिष्यते इति।

Adhyaya 93

The Citra Narrative: The Power of Vaiśākha Dawn-Bathing, Dāna, and Hearing Mādhava’s Hymn

अस्मिन्नध्याये नारदः स्ववृत्तान्तं निवेदयन् जाटूकरणमहर्षिणा सह दिवोदासराज्ञः संवादं वर्णयति। दिवोदासः पृच्छति—कथं स्त्री दुःखात् प्रमुच्येत? तदा जाटूकरणः “अप्रकाशितं” परमपुण्यं साधनं ब्रूते—वैशाखमासे सूर्यस्य मेषप्रवेशे प्रभातस्नानं, तीर्थस्नानं, दानं च, तथा हरिमाधवस्य स्तुतिश्रवणकीर्तनं। एतेन आचारविधिना पापानि हरिगरुडयोः पुरतः सर्पा इव पलायन्ते इति दृष्टान्तैः पापक्षयः प्रतिपाद्यते। अन्ते सा स्त्री दुःखविमुक्ता पतिसौख्यं प्राप्नोति, वंशे सुदेवस्य जन्म फलरूपेण कथ्यते, तथा रेवाद्यां स्नातया शुद्धया विवाहव्यवस्था कर्तव्या इति राज्ञे उपदिश्यते। इति वैशाखमाहात्म्ये चित्राख्याननामाध्यायः समाप्त इति कोलोफोनेन निर्दिश्यते।

Adhyaya 94

Pacification/Removal of Sin — The Preta Narrative (Vaiśākha Māhātmya)

अम्बरिषो राजा पापप्रशमनं स्तोत्रं श्रोतुमिच्छति, यत् श्रवणमात्रेण पापक्षयः स्यात्। नारदः प्रत्युवाच—हरिकथा वैष्णवसंवादश्च महापुण्यकरौ, वैशाखस्नानादपि परं फलदौ इति। ततः कथान्तरं प्रवर्तते—माधव/वैशाखमासे मुनिशर्मा ऋषिः रेवाद्यां (नर्मदायां) स्नातुं गच्छन् पञ्च महापातकिनः पुरुषान् मोक्षार्थिनः पश्यति। मार्गे च भीषणान् प्रेतपिशाचसदृशान् विकृतदेहान् ददर्श; तेषां विकारकारणं धर्मलङ्घनं, विशेषतः अन्नावमानः, अश्रद्धा, अविधिप्रवृत्तिश्च इति ते स्वयमेव निवेदयन्ति। मुनिशर्मा तान् पञ्चान् च प्रेतान् च रेवाद्यां नीत्वा वैशाखस्नानं, नामोच्चारणं, विष्णोः पापप्रशमनस्तोत्रपाठं च कारयति। तेन प्रेताः विमुक्ताः, पापिनः शुद्धिं प्राप्नुवन्ति; स्तोत्रस्य महिमा—पाठश्रवणाभ्यां पापनाशः, विष्णुलोकप्राप्तिश्च इति अध्यायः समाप्यते।

Adhyaya 95

Vaiśākha Observance: Dawn Bathing, Tarpaṇa, and the Procedure for Worship of Mādhava (Keśava)

अस्याध्याये अम्बरीषो नारदं पृच्छति—वैशाखव्रते किं दातव्यं, कथं स्नानं, केशवस्य पूजनं च कथं विधेयम् इति। नारदः प्रातःकाले नदीतीरे वा यथालभ्ये जले स्नानं, विशेषतः मेषसङ्क्रान्त्यां, सङ्कल्पपूर्वकं गङ्गाद्यावाहनं भूमिशुद्धिमन्त्रैश्च विधत्ते। ततः देवर्षिपितॄणां तर्पणविधिं, उपवीतनिवीतापसव्यसव्यादिसूत्रस्थितिं, सूर्याय अर्घ्यदानं सूर्यस्तुतिं च संक्षेपेण निरूपयति। अनन्तरं माधवपूजाविधिः—वैदिकतान्त्रिकमिश्रभेदेन—प्रतिमालक्षणं, न्यासः, कलशसंस्कारः, उपचारार्पणं, होमः, बलिः, उद्वासनं च सूक्ष्मतया कथ्यते। उपसंहारे रूपवती/धर्मवती नाम पूर्ववेश्या तथा सुवर्णकारः अक्षयातृतीयादानेन वैशाखस्नानेन च राजजन्म तथा मोक्षाभिमुखं पुण्यं प्राप्नुतः; एवं नियमयुक्ता पूजा भक्तियोगपर्यवसानां फलवतीति प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 96

Vaiśākha Māhātmya: Supremacy of Mādhava-month, Yama’s Dharma Teaching, and Ekādaśī Praise

ऋषयः सूतं प्रशस्य पुनः धर्मोपदेशं याचन्ति। सूतः प्राचीनं संवादं प्रवर्तयति, यत्र जगदधिपतिना वैष्णवेन माधवमासस्य (वैशाखस्य) माहात्म्यं निरूप्यते—मासेषु स श्रेष्ठः; तस्मिन् स्नानं, पूजनं, दानं, श्राद्धं च यज्ञफलात् अपि अधिकं फलप्रदं इति। अनन्तरं यमधर्मराजस्य यज्ञदत्तब्राह्मणेन सह संवादः कथ्यते। यमः कर्मविपाकन्यायं प्रकाशयन् नरकहेतून् गणयति—विशेषतः विष्णुभक्त्यवमानं, अधर्माचारः, सत्यधर्मभङ्गश्च। ततः स्वर्गहेतून् सद्गुणान् वर्णयति, एकादशीव्रतस्य द्वादशीसमन्वितस्य महिमानं परमं स्तौति; तीर्थसेवा, पुण्यक्षेत्रे मरणं च महत्फलप्रदं इति निष्कर्षयति।

Adhyaya 97

The Greatness of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month): Charity, Tīrthas, and Hari-Nāma

अस्मिन्नध्याये सूतः कथयति—एको ब्राह्मणः कर्मफलनियमं प्रतिपाद्य, कलियुगे अल्पप्रयासेन महापुण्यप्रदं धर्मसारं यमं पप्रच्छ। स धर्मराजं जगद्धारकं नीतिनियन्तारं च स्तुत्वा, सर्वधर्माणां एकं सारं पापहन्तारं निवेदयामास। ततः प्रसन्नो यमः ‘परमं रहस्यम्’ आह—पुराणेषु भेदवाक्येष्वपि सिद्धान्तदर्शिनां निश्चयः, नारायणो विष्णुरेवैकः भगवान्; हरिस्मरणपूजनाभ्यां तीर्थानां सामर्थ्यं प्रवर्धते। अनन्तरं दानं पञ्चविधं व्यवस्थितं, अदत्त्वा भुञ्जानस्य निन्दा, नित्यनैमित्तिकदानविधानं चोक्तम्। तीर्थलक्षणं च विस्तारितम्—प्रसिद्धनदीतीर्थेषु एव न, यत्र हरिनामोच्चारणं वेदविष्णुपाठश्च भवति तदेव तीर्थम्। अन्ते वैशाखे (माधवमासे) स्नानं ब्राह्मणपूजनं च यमदण्डनिवृत्तिकरं महापापराशिदाहकं च इति प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 98

The Greatness of Vaiśākha: Mādhava Bath, Tulasī Worship, Water-Cow Charity, and Deliverance of Pretas

अस्याध्याये वैशाखमासस्य माधवव्रतस्य महिमा निरूप्यते। प्रातःकाले स्नानं कृत्वा तुलसीदलैः माधवस्य (विष्णोः) पूजनं, तर्पणं, दानं च मोक्षप्रदं कथ्यते। धर्मराजः तुलसीं केशवस्य परमप्रियामाह; अशौचेन छेदनं निषिद्धं, पुष्पाभावेऽपि तुलसीमात्रेण वा सरलोपचारैः पूजनं विधेयमिति च दर्शयति। अश्वत्थस्य सेचनं प्रदक्षिणा च, त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां च ब्राह्मणभोजनं श्राद्धकर्म च विशेषतः प्रशस्यते। अन्ते धनशर्मा नाम कश्चिद् त्रयः प्रेतान्—कृतघ्नं विदैवतं अवैशाखं च—सम्पश्यति; ते स्वदुःखकारणं स्वयमेव प्रकाशयन्ति—कृतघ्नता, देवब्राह्मणावमानः, वैशाखकर्मणां परित्यागश्च। धनशर्मा वैशाखधर्मानुष्ठानेन जलसम्बद्धदानैः—जलधेनुदानं घटदानं च—तिलमधुदानैः, ब्राह्मणतर्पणभोजनैश्च तेषां पितृवंशान् उद्धरति; पापानि दह्यन्ते, पुनर्जन्म च क्षीयते इति फलश्रुतिः।

Adhyaya 99

Counsel to King Mahīratha: Lust, Impermanence, and the Saving Power of the Vaiśākha (Mādhava) Observance

अस्याध्याये महीरथो नाम राजा पूर्वपुण्यसमृद्धोऽपि कामासक्त्या विनष्ट इव दर्श्यते। स राज्यभारं परित्यज्य विषयेष्वेव निमग्नो धर्मं च उपेक्षते। तत्र गुरोः पुरोहितस्य च दायित्वं प्रतिपाद्यते—यो राजा निवारयितुं न शक्नोति सापि पापभाग्भवति; उपदेशं तु यो न शृणोति स राजा एव दोषं वहति। अनन्तरं नीति-वैराग्योपदेशः प्रवर्तते—धनं यौवनं भोगाश्च क्षणभङ्गुराः, इन्द्रियजयः कर्तव्यः, मृत्युकाले धर्म एव सहचरः, अन्यत् सर्वं त्यज्यते। देहस्य अशुचिता-विचारैः काममोहः शिथिलीक्रियते। अन्ते मोक्षोपायः प्रदर्श्यते—माधवमासे (वैशाखे) प्रातःप्रबोधनं, स्नानं, विष्णोः पूजनं च महापातकनाशकं, हरिधामप्रदं च इति स्तूयते।

Adhyaya 100

The Mādhava (Vaiśākha) Bath: Sādhu-saṅga, Instruction Ethics, and the Vaiśākha Observance

अत्राध्याये राजा मोक्षोपदेशेन कृतज्ञतां निवेदयति, साधुसङ्गस्य च परमं तीर्थत्वं स्तौति—यत् पापं नाशयति, संसाररोगं शमयति, हरिभक्तिं वर्धयति। ततः स माधव-वৈशाखव्रतविषये पृच्छति—किं दातव्यं, कुत्र कथं स्नातव्यं, कं देवमर्चयितव्यं, के नियमाः पालनीयाः इति। यमः कश्यपं करुणाचार्यं निरूप्य, कश्यपः उपदेशधर्मान् वर्णयति—पात्रे एव उत्तरं दद्यात्, वाक्संयमं रक्षेत्; तथापि श्रद्धालुभ्यः शिष्यपुत्रादिभ्यः हितोपदेशं याचितोऽपि दद्यात्। अनन्तरं ‘माधवस्नान’विधिः प्रदर्श्यते—प्रातःकाले स्नानं, अर्घ्यदानं, हरिपूजा, नैवेद्यसमर्पणं च; एवं प्रतिवर्षं कृतं व्रतं हरिधामप्राप्तिहेतुरिति प्रतिज्ञायते। उपसंहारे चेतयति—व्रतमासे परित्यक्ते कामो वासनाश्च जनं पुनः विषयासक्तौ नयतः, अतः वैशाखधर्मे स्थिरता कार्या।

Adhyaya 101

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava): Dawn Bathing, Compassion, and Release from Sin

अस्मिन्नध्याये विषयासक्तो नृपः कालदृष्ट्या मृत्युमुपगम्य यमदूतैर्गृहीतः स्वपापान् विलपन् दृश्यते। तदा विष्णुदूताः समागत्य तं धर्मात्मानं वदन्तः हरिधामप्राप्तये नयितुमुद्यताः; वैशाखे प्रातःस्नानेन तस्य पापक्षयः कथ्यते। किन्तु हर्यादेशात् ते दूताः तं नरकमार्गसमीपे नयन्ति, यत्र नरके पच्यमानानां प्राणिनां भीषणक्रन्दनं शृणोति। दूताः पापिनां गतिं, अधर्मपरायणतां, निषिद्धकर्माणि विशेषतः परदारगमनादीनि, तथा नरकयातनाश्च वर्णयन्ति। नृपः करुणया द्रवति; परदुःखवर्धनं नाङ्गीकरोति, साधुहृदयस्य मृदुतां प्रशंसति। अन्ते वैशाखव्रतस्य—प्रातःस्नानस्य विष्णुपूजनस्य च—महिमा प्रतिपाद्यते; एतद्धर्मसारं पापराशीन् दहति, तेन स नृपो मोक्षं लभते।

Adhyaya 102

The Greatness of Vaiśākha: Compassion and the Gift of Merit that Frees Beings from Hell

अस्य अध्यायस्य वैषाख-माधव-माहात्म्ये यमलोक-प्रसङ्गः प्रवर्तते। नरके दुःखितान् प्राणिनः दृष्ट्वा करुणावान् कश्चन राजा परमं त्यागं प्रतिजानाति—स्वपुण्यं सर्वं तेषां स्वर्गारोहणाय दास्यामि, अहं तु तेषां हितार्थं पश्चादपि तिष्ठेयम् इति। तदा हरिदूताः वदन्ति—दया धर्मस्य भूषणं, करुणया पुण्यं वर्धते इति। अनन्तरं वैषाखकृत्यानां सूची प्रदर्श्यते—स्नानं, दानं, जपः, होमः, पूजनं च—एतेषां फलमनन्तम् इति। विशेषदानानि विशेषलोकैः संबध्यन्ते—वरुणलोकः, सूर्यलोकः, ब्रह्मलोकः, विष्णुलोकश्च। हरिं साक्षिणं कृत्वा त्रिवारं घोषयित्वा पुण्य-परिणाम-समर्पणं विधिवत् कर्तव्यम् इति उपदिश्यते। शिबि-दधीचि-सहस्रजितादयः दृष्टान्ताः दयां परमो धर्म इति दृढयन्ति। अन्ते राज्ञः पुण्यदानात् नरकभोगिनः विमुक्ताः दिव्यविमानैः प्रयान्ति, राजा च योगिभिरपि दुर्लभं परमं पदं प्राप्नोति।

Adhyaya 103

Glorification of Vaiśākha and the Meditation on Śrī Kṛṣṇa in Vṛndāvana

अध्यायोऽयं वैशाखमासस्य (माधवस्य) माहात्म्यं समापयन् कथाश्रवण-पाठयोः परमं पावनत्वं प्रतिपादयति। अस्याख्यानस्य श्रवणेन कीर्तनाच्च पापनाशः, तथा श्रीकृष्णस्य परमधामप्राप्तिश्च भवतीति प्रतिज्ञायते; यम- ब्राह्मणसंवादस्योपाख्यानं स्मारयित्वा प्रतिवर्षं भक्त्या कर्तव्यं स्नानं दानं च होमादिकं च पुनः पुनः प्रशंस्यते। ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—केन प्रकारेण माधवः प्रीयते इति; ततो ध्यानप्रकरणे प्रवेशः। गौतमेन पृष्टो नारदः वृन्दावनस्य रम्यं स्वरूपं वर्णयति—कल्पवृक्षच्छाया, रत्नमयी वेदिका, पद्मासनं च; तत्र गोव्रजमध्यस्थं मुकुन्दं गोभिः गोपैः गोपीभिः देवैः ऋषिभिः गन्धर्वादिभिश्च परिवृतं ध्यायेत्। एवं कर्मोपासनयोः एकत्वं दर्शयन् अध्यायः साधनां विष्णोः परमपदप्राप्तये समन्वयति।

Adhyaya 104

Rules for Purana Listening and Linga Worship; Worship, Writing, and Correct Reading of the Purana Manuscript

ऋषयः सूतं प्रार्थयन्ति यत् स रामस्य अद्भुतं चरितं पुनरपि कथयेत्। ततः कथा अयोध्यां प्रविशति—रामदर्शनलालसः शङ्करः पार्वत्या सह आगत्य काश्यपादिभिः ऋषिभिः समुपगम्यते। स स्वं हिमालयदेशीयं ब्राह्मणमिव निर्दिश्य रामसमीपं गच्छति; रामोऽपि तान् सत्कारैः पूजयन् वदति—एषां दर्शनात् मम जीवनं राज्यं च कृतार्थम्। ऋषयः शम्भुं शास्त्रपुराणतर्कविदां श्रेष्ठं परिचिन्वन्ति। रामः लिङ्गपूजाविधिं तदनुष्ठानजन्यं पुण्यं च पप्रच्छ, तथा विभीषणबन्धनसम्बन्धी चिन्तां रामेश्वरस्यार्थं च निवेदयति। ऋषयः “पुराणविदं” प्रति विषयं न्यस्यन्ति; शम्भुः सत्पुराणिकस्य लक्षणानि, पुराणपुस्तकस्य पूजाविधिं (सरस्वतीपूजासहितम्), लिपिवर्णरूपप्रणवविषयकान् सूक्ष्मनियमांश्च, पुराणानां नामावलिं, तथा पाठे विरोधपरिहारं, दोषचिह्नानां शमनं, शकुनानां विचारं च विस्तरेण निरूपयति।

Adhyaya 105

The Greatness of Sacred Ash (Bhasma) and Rules for Śrāddha: Śiva Instructs Rāma

अध्यायेऽस्मिन् मुनयः सूतं पवित्रां कथां पृच्छन्ति। ततः शम्भुः रामं प्रति स्ववृत्तान्तं कथयति—कामक्रोधसमुद्भवेन कृत्याप्रादुर्भावेन सह नाट्यमिव प्रसङ्गं, लोकालोकपर्यन्तं गमनं च; तत्र तेजोमये नारायणपुरे विष्णुः स्वयमेव तौ सत्कृत्य स्वागतं करोति। तत्र रामस्य एकपत्नीव्रतं परोक्षतः परीक्ष्य प्रशंस्यते। अनन्तरं शिवः धर्मोपदेशं करोति—सूतकादिदोषे, अमावास्यायां, अपराह्णे, तिथिक्षयवृद्धौ, कुतुपकाले च श्राद्धस्य कदा स्थगनं, कदा पुनरावृत्तिः, कदा परहस्ते नियोजनं इति निर्णयः; पूजाकालस्य फलविशेषश्च निरूप्यते। ततः भस्ममाहात्म्यं विस्तरेणोच्यते—भस्मशब्दव्युत्पत्तिः, धारणस्थानानि, पापनाशकत्वं, रक्षोपयोगः, तथा धनञ्जयवंशकथा, अरुन्धती-दधीचिवृत्तान्तः, हरि-शङ्करसमागमश्च। अन्ते फलश्रुत्या श्रोतॄणां शुद्धिं शिवलोकप्राप्तिं च प्रतिजानाति।

Adhyaya 106

The Glory of Vibhūti (Sacred Ash)

शुचिस्मिता पृच्छति—भस्मभक्षणेन वा भस्मस्पर्शेन वा कथं आयुः प्रवर्धते, परलोके च शुभगतिः कथं सिध्यति इति। दधीचः प्राचीनाख्यानं कथयति, यत्र चित्रगुप्त-यमयोः सभायां कर्मविचारः प्रवर्तते। कश्चन विद्वान् ब्राह्मणः कामदोषे पतितः, पश्चात् शिवपूजया बहूनि पापानि नाशयति; किन्तु शिवदीपस्य घृतं भुक्त्वा विशेषापराधं करोति, यस्य कर्मशेषो यमेन ‘अक्षय’ इव निर्दिश्यते। तेन स नरके नीयते, पुनः पुनः श्वयोनिषु जन्मानि च लभते। तस्य भार्या अव्यया नारदोपदिष्टेन प्रायश्चित्त-धर्मसाक्ष्यरूपेण अग्निप्रवेशं करोति; सा स्वर्गं प्राप्नोति, ब्राह्मणस्य तु शेषपापं तिष्ठति। अन्ते श्वा-रूपेण दधीचाश्रमसमीपे पवित्रविभूतौ पतित्वा म्रियते; शिवाज्ञया विभूतिमध्ये वा विभूतिद्वारा ये म्रियन्ते ते यमवशं न यान्ति। वीरभद्रः तं श्वानं शिवसमीपं नयति, स च गणेषु समाविशति।

Adhyaya 107

The Greatness of Sacred Ash: Vīrabhadra Revives Gods and Sages

शुचिस्मिता पप्रच्छ—कथं भस्मना कश्यप-जमदग्नि-देवाः संरक्षिताः। दधीचः कथयति—शोकरपर्वते महदग्निः समुत्थाय मुनिदेवान् दग्ध्वा भस्मीकृतवान्। तदा वीरभद्रः समागत्य वह्निं प्रतिययौ; भारती-सरस्वत्याः उपदेशेन तं निगृह्य भस्मना तथा मृत्युञ्जयमन्त्रेण पुनरुत्थापनं कृत्वा पतितान् जीवयामास। पुनरपि महोरगः तथा बलवान् राक्षसः पुनर्जीवितान् बाधितुम् आरब्धौ। राक्षसस्य तपसि शिवः वरं दत्त्वा अन्ते तस्य दर्पं शमयति; कथायां राक्षसवधः तथा पुनः संरक्षणं प्रतिपाद्यते। उपसंहारे वीरभद्रस्मरण-जपविधिः कथ्यते, येन राक्षस-ब्रह्मराक्षस-पिशाचपीडाः निवर्तन्ते; फलश्रुतौ भस्म जीवनवर्धनं पापनाशनं च इति प्रशंस्यते।

Adhyaya 108

Procedure for the Origin and Preparation of Sacred Ash (Bhasma)

श्रीरामः शम्भुं पप्रच्छ—भस्मनः उत्पत्तिः, माहात्म्यं, धारणदानयोः पुण्यफलञ्च किमिति। शम्भुः उत्तरं ददौ—सृष्टौ त्रिगुणाः प्रवर्तकाः; तेषां कार्यभेदेन ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वराः प्रादुर्भवन्ति, किन्तु शिवस्य ज्ञानशक्तिविना गुणान् धारयितुं न शक्नुवन्ति; तस्मात् भस्म शिवतत्त्वसम्भूतं परमं पावनमिति। अनन्तरं भस्मनिर्माणविधिः कथ्यते—गोमय-गोमूत्रयोः मन्त्रैः संस्कारः, इच्छानुसारं बहुदिनपर्यन्तं होमः, ततः मन्त्रैः भस्मग्रहणम्। गङ्गाजलेन वा क्षीरेण सुगन्धिद्रव्यैश्च मिश्रणं विकल्प्यते। पञ्चब्रह्ममन्त्रैः (ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वाम, सद्योजात) न्यासवत् संस्कारं कृत्वा “नमः शिवाय” इति त्रिपुण्ड्रधारणं विधीयते; एतदुपदेशः वक्तृ-श्रोतृयोः पापहारी, परमशुद्धिकर इति प्रशस्यते।

Adhyaya 109

The Greatness of Sacred Ash (Vibhūti) and the Saving Power of Śiva Worship

शिवो रामं प्रति पापनाशिनीं कथां प्रवर्तयति। इक्ष्वाकुनाम ब्राह्मणः पाण्डित्यवान् सन् विषयासक्तः सन् यज्ञदानाध्यापनपुराणश्रवणादीन् धर्मान् परित्यज्य मृतः; यमसभायां नीतः स दीर्घनरकदुःखं श्रुत्वा, प्रायश्चित्तार्थं क्षणं देहे प्रत्यावर्तितः। स शिवभक्तं मुनिं जाबालिं शरणं गत्वा शृणोति—अल्पायुषि दीर्घव्रतानुष्ठानं दुष्करम्; अतः शिवलिङ्गपूजा, नित्यं पुराणश्रवणं, विभूतिधारणं च परमोपायः। ततः मन्दरस्य दिव्यपुर्यां शिवस्य योगसभायां यम-नियम-प्राणायाम-ध्यान-समाधयः सेवकवत् निरूप्यन्ते। इक्ष्वाकुः अष्टदिनानि भक्त्या पूजयित्वा प्राणान् शिवे समर्प्य देहं त्यजति। शैवदूताः यमदूतैः सह विवाद्य तान् जयन्ति; शिवः फलानि ददाति, किन्तु पूर्वं लिङ्गनिन्दाकृतदोषस्य देहचिह्नेन स्मारयति। अन्तेऽस्याध्यायस्य श्रवणकीर्तनयोः महत् पुण्यं प्रतिपाद्यते।

Adhyaya 110

The Greatness of Śiva-Worship: From Grief and Anger to Śiva’s Grace (Agniśikha/Jvālāmukha Origin)

श्रीरामः शम्भुं पृच्छति—अग्निशिखा नाम ज्वलनगणः कः, कुतः समुत्पन्न इति। शम्भुः दृष्टान्तपरम्परया कथयति—ऋणनाशेन, राज्यभ्रंशेन, पुत्रमरणशोकेन च विदीर्णोऽपि कश्चित् क्षत्रियराजा शोकक्रोधौ निगृह्य शाश्वतकल्याणं चिन्तयन् वाराणस्यां वसिष्ठं शरणं गच्छति। वसिष्ठः तं विश्वेश्वरलिङ्गपूजायै नियोजयति, येन अल्पोपहारैरपि मोक्षः सिध्यतीति दर्श्यते। तत्र लुब्धकस्य (व्याधस्य) विषमातिशयभक्तिः स्वदेहसमर्पणपर्यन्ता शिवस्य साक्षात्कारं जनयति; स बान्धवैः सह शिवलोकं यातीति। राजा मन्दिरसेवया पुनः राज्यं लभते, किन्तु क्रोधवशात् देवालयदाहं कृत्वा प्रायश्चित्तं पुनर्भक्तिं च कर्तुं बाध्यते—कर्मणः अनुवृत्तिः, भक्तेः शोधनशक्तिश्च प्रकाश्यते। अन्यस्मिन् प्रसङ्गे वेश्याविषये आरोप-निग्रह-वधकथा, ततः वीरभद्रस्य घोषणा च, ज्वालामुखस्य/अग्निशिखायाः प्रादुर्भावं कारणं भवति। अन्ते क्षमायाः परमो मार्गः—इह परत्र सुखहेतुरिति निर्दिश्यते; नित्यं शृण्वतां शिवलोकप्राप्तिः फलमिति प्रतिज्ञायते।

Adhyaya 111

The Greatness of Śiva’s Names and the Suspension of Yama’s Jurisdiction

रामः महेशस्य नाम्नां माहात्म्यं तथा तदनुगुणानां भक्तिकर्मणां—पूजा, नमस्कार, दर्शन, जल-धूप-दीपादिदान—विषये पृच्छति। शम्भुः प्रत्युवाच—एतत् माहात्म्यं मित्या न शक्यते; तथापि संक्षेपेणोपाख्यानेन बोधयति। विदृध्तो नाम बालराजः वृद्धान् तिरस्कृत्य दुष्टसङ्गं सेवते, लुण्ठकः क्रूरः नरभक्षकश्च भवति, अन्ते च म्रियते। यमदूताः पाशदण्डैः बध्नितुम् आरभन्ते, किन्तु पाशा दण्डाश्च अदृश्यशक्त्या भिद्यन्ते; स्वयं मृत्युरपि आगत्य वीरभद्र-वह्निमुखयोः सह संघर्षः प्रवर्तते। शिवः स्वयम् अवतीर्य मृत्युम् दूतांश्च विमोचयति, नियमं च घोषयति—मरणकाले भक्तेषु मम नाम नित्यं तिष्ठति; अपूर्णोच्चारणमपि शिवलोकप्रदं भवति। पञ्चाक्षरी-शतरुद्रीयजपिनः, रुद्राक्षधारिणः, भस्मधारिणः, काश्यादिपुण्यक्षेत्रेषु मरणं प्राप्नुवन्तश्च यमाधिकारात् मुक्ताः; एतदाख्यानस्य नित्यश्रवणं पापनाशनं शिवप्रदं च इति।

Adhyaya 112

The Greatness of Śiva’s Name: The Tale of Kalā and Śoṇa, Soma-vrata (Monday vow), and the Testing of Guest-Feeding

अत्र शम्भुः स्वनाममहिमानं दर्शयन् दृष्टान्तकथां प्रवर्तयति। देवरातस्य दुहिता कला मुनिशोणेन सह परिणीयते। कस्यचित् निधिकुम्भस्य प्राप्त्या मन्त्रणा, शङ्का, गोपनं च जायते; अनन्तरं राक्षसो मारीचः शोनरूपं धृत्वा कलां मोहयित्वा हरति। सा पातिव्रत्यनिष्ठा अन्तःकरणे उमाशिवौ स्मरन्ती हिंसया निहता, शिवदूतैः शिवलोकं नीयते; पार्वती तां दिव्यपरिचारिकापदेन अनुगृह्णाति। शोणः सह ऋषिभिः कैलासं गत्वा शिवं प्रार्थयते। शिवः कथयति—शिवनामोच्चारणमात्रेण यमलेखोऽपि व्यावर्तते, अकालमृत्युप्राप्तानां पुनरुद्धारोऽपि सम्भवति। ततः सोमव्रतस्य (सोमवासरव्रतस्य) विधिः, पूजामन्त्राः, तथा अतिथिसेवा-दानस्य महिमा निरूप्यते; ब्राह्मणातिथिरूपेण परीक्षया अतिथिपूजनं दृढं पातिव्रत्यं च प्रशस्यते।

Adhyaya 114

Gautama’s Hermitage, the Śiva-liṅga Worship Manual, and the Śiva–Viṣṇu–Hanumān Devotional Drama

राघवः दिव्यविमाने स्थितं तेजोमयं पुरुषं स्त्रीपरिवृतं च दृष्ट्वा तस्य पुण्यहेतुं शम्भुं पप्रच्छ। तदा शिवः गौतमस्य महर्षेः आश्रमस्य अद्भुतवैभवं, यत्र तपः, यज्ञाः, पूजाविधयश्च समृद्धाः, विस्तरेण कथयति। अथ अध्यायः शैवपूजाविधानस्य संहिता इव भवति—पूजास्थलनिर्माणं, द्रव्यसंग्रहः, अभिषेकः, आवरणतत्त्वं, अष्टदल-पत्रिका, रुद्राक्षाधारणं, धूपदीपनैवेद्य-नीराजन-ताम्बूलादीनि, गीतनृत्यादीनां च उपहारत्वं निरूप्यते। नारदः, बाणः, शुक्रः, प्रह्लादः, बलिश्चादयः दानवाः सभां समागत्य पूजां कुर्वन्ति; तत्र मृत्युः-पुनर्जीवनरूपो नाट्यप्रसङ्गः, ततः वरदानप्राप्तिश्च भवति। शिव-विष्ण्वोः परस्परपूजां, दिव्यलीलां, हनूमतः परमभक्तत्वप्रशंसां च प्रकाशयन्, भस्मस्नानं, मन्त्रन्यासः, वेदिकाचित्राणि, आसनध्यानं, धारास्नानं च बाह्यकर्म-आन्तरयोगशुद्धिरूपेण उपदिशति।

Adhyaya 115

The Greatness of the Purāṇas and the Rite of Sacred Listening (Śravaṇa-vidhi)

अध्यायेऽस्मिन् श्रीराम-शम्भुसंवादेन पुराणश्रवणस्य माहात्म्यं श्रवणविधिश्च प्रतिपाद्यते। दुष्टसङ्गः पापवृद्धिकर इति, सत्पुराणविदं समुपसर्प्य दीर्घकालसञ्चितं पापं नश्यतीति च प्रथमं निरूप्यते। वसिष्ठस्य अमरराक्षसेन सह दृष्टान्तः कथ्यते, येन महर्षेः रक्षणशक्तिः विवेकश्च प्रकाश्यते। अनन्तरं विधिरुच्यते—तिथिनक्षत्रकरणलग्नादिशुभकालः, योग्यदेशः, वक्तुः पूजनं, प्रतिदिनं अविच्छिन्नपाठः, तथा महापातकानामपि प्रायश्चित्तफलप्रदं श्रवणम्। अयोग्यवक्तृग्रन्थलक्षणानि, दानविधानं, तथा पुराणोपपुराणानां नामावलिः प्रदर्श्यते; कलियुगे पुराणश्रवणं पूर्णा मोक्षसाधना इति निष्कर्षः।

Adhyaya 116

Narration of the Primeval-Aeon Ramayana

अस्याध्याये सूतः कथां प्रवर्तयति। गौतमीतीरे श्रीरामः सन्ध्यावन्दनं कृत्वा सभां समाहूय ‘भिन्नरचितरामायण’विषये विवादं शृणोति। तदा ब्रह्मवंशपरम्पराप्राप्तां प्राचीनरामायणकथां जाम्बवान् निवेदयितुं रामेणानुज्ञातः प्रवृत्तः। स कथयति—दशरथस्य दिग्विजयादिकं, एकादशी-द्वादशीव्रतपूजनमहिमानं, पुत्रकामेष्टियज्ञं च; ततः चतुर्णां राजकुमाराणां जन्म नामकरणं च। ब्रह्मराक्षसस्य प्रायश्चित्तकथा—गङ्गास्नानं, बिल्वपत्रैः शिवपूजनं, तथा वसिष्ठेन दशरथायोपदेशः—वर्ण्यते। विद्याभ्यासः, विवाहव्यवस्था, मुहूर्तविवादश्च; गार्ग्येन सह नारदस्य संवादे सूर्यवचनात् देशानुसारनियमः निर्णायकः इति प्रतिपाद्यते। जनकः शिवं प्रार्थयते; अजगवधनुषः प्रतिज्ञा, तस्य भङ्गेन रामस्य सीताविवाहः सिद्ध्यति। अनन्तरं वनवासः, वालिवधः, तारया सह धर्मविचारः, मोक्षयाचनं च; सुग्रीव-हनूमज्जाम्बवद्भिः सह लङ्कायाः उपायचिन्तनं, हनूमतः दूत्यम्, लङ्कायुद्धं, शिवस्तोत्रं, समुद्रतरणे अजगवस्योपयोगः, रावणवधः, विभीषणस्य नीत्युपदेशः, राज्याभिषेकश्च संक्षेपेण निरूप्यते। एतत् श्रवण-पाठयोः पापक्षयः, पुण्यवृद्धिः, मोक्षप्राप्तिश्च फलमिति प्रशंस्यते।

Adhyaya 117

Rama’s Liberation (Ritual Dharma, Atithi-Test, and Śiva’s Revelation)

अध्यायः ११७ आरभ्यते रम्याश्रम-गृह-वर्णनेन; ततः रामः शम्भोः समीपे समुपगम्य शुद्धोपचार-विधिं, अशुद्धद्रव्य-समर्पणस्य कर्मफलञ्च श्रोतुम् याचते। शिवः आख्यानैः—आकथ-सुशोभनयोः, रूपक-सम्पात्योः, तथा गणोत्पत्ति-प्रसङ्गैश्च—प्रतिपादयति यत् धर्म्योपार्जितैः, निर्मलैः द्रव्यैरेव पूजनं कर्तव्यम्; अन्यथा दोषः पतति। मुख्यप्रसङ्गे रामः कौसल्यायाः मासिक-श्राद्धं कुर्वन् दृश्यते। तस्मिन् काले वृद्धोऽतिथिः आगत्य कठोरैः याचनैः कर्म विघ्नयति, अतिथिधर्मस्य पराकाष्ठां दर्शयन् रामगृहं परीक्षते। अन्ते स एव अतिथिः शिव इति स्वस्वरूपं प्रकाशयति; पार्वती च अन्नदायिनी-शक्त्या अक्षयमन्नं प्रादुर्भावयति, देवतृप्तिं सूचयन्ती। अन्ते शिव-राघव-संवादस्य श्रवण-पाठयोः महत् पुण्यं, तथा पुराणवाचकाय दानस्य प्रशंसा च निगद्यते।