
बालकाण्ड
The Book of Childhood
ବାଳକାଣ୍ଡ ରାମାୟଣର ଶିଳ୍ପ-ଭିତ୍ତିସ୍ୱରୂପ। ଏଠାରେ କାବ୍ୟର ଉଦ୍ଭବ (କାବ୍ୟ-ଜନ୍ମ), ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱରୂପର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ବଂଶ, ଯଜ୍ଞ ଓ ବିଶ୍ୱ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୂର୍ବପୀଠିକା ବିସ୍ତାରରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ଯାହା ପରେ ମହାକାବ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସଂଘର୍ଷକୁ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଦେଇଥାଏ। ଆରମ୍ଭରେ ବାଲ୍ମୀକି ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି “ରାମାୟଣ-କଥା-ସଂକ୍ଷେପ” ପାଆନ୍ତି; ଏହା କଥାର ନକ୍ଷା ଓ ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେ। ପରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀଦ୍ୱୟର କରୁଣ ଘଟଣାରୁ ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକର ଉଦ୍ଭବ—କରୁଣାରସ ଆଧାରିତ କାବ୍ୟଧର୍ମର ଘୋଷଣା—ରାମାୟଣକୁ ନୀତି-ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ପବିତ୍ର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ବାଲ୍ମୀକି କୃତିକୁ କୁଶ-ଲବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ପାଠ, ଗାନ, ରସ ଓ ସ୍ୱର-ତାଳ ବିନ୍ୟାସ ସହିତ ପ୍ରଦର୍ଶନାତ୍ମକ ପରମ୍ପରାକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରନ୍ତି। କଥାପ୍ରବାହରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଆଦର୍ଶ ରାଜ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନଥିବା ସଙ୍କଟ ଯଜ୍ଞ-ସମସ୍ୟା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ଭୂମିକା, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପାୟସ ବିତରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାରି ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ରାମଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶାବତାର ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ବଂଶସତତା ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦୈବ ଯୋଜନା ଏକତ୍ର ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରୁ ଆରମ୍ଭ। ରାମ ରାଜଧର୍ମ ଓ ତପୋଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟରେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଲାଭ କରନ୍ତି; ତାଟକାବଧ, ମାରୀଚ-ସୁବାହୁଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ଓ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକରକ୍ଷାର ପ୍ରଥମ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ସହିତ ଗଙ୍ଗାବତରଣ, ସଗରପୁତ୍ର କଥା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିଜ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଇତ୍ୟାଦି କାରଣକଥା ଧାରାବାହିକ ଭାବେ ଆସି, ତପଶକ୍ତି, ବଂଶଗୌରବ ଓ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳକୁ ଉଜାଗର କରେ। ଗୌତମାଶ୍ରମରେ ଅହଲ୍ୟା ମୋକ୍ଷ ରାମଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତା ଓ ଧର୍ମପୁନଃସ୍ଥାପକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ମିଥିଲାରେ ଜନକଙ୍କ ସଭାରେ ଶିବଧନୁର ପ୍ରଦର୍ଶନ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧନୁରେ ଜ୍ୟା ଆରୋପଣ ଓ ଭଙ୍ଗ, ଏବଂ ସୀତାସ୍ୱୟଂବର-ବିଜୟ କାଣ୍ଡର ଶିଖର। ପରେ ଚାରି ବିବାହ—ରାମ-ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ-ଊର୍ମିଳା, ଭରତ-ମାଣ୍ଡବୀ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ-ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି—ରାଜନୈତିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ପରଶୁରାମ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଏକ ଆଚାର-ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ରାମଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରାକ୍ରମରେ ଯୁଦ୍ଧତେଜ ଓ ଦୈବ ଅଧିକାରର ହସ୍ତାନ୍ତର ସୂଚିତ ହୁଏ। IIT କାନପୁର ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷିତ ଦକ୍ଷିଣୀ ପାଠପରମ୍ପରାରେ ବାଳକାଣ୍ଡର କିଛି ଅତିରିକ୍ତ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ଲୋକ ଓ ବିସ୍ତାର ମିଳେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଯଜ୍ଞବିବରଣୀ, ବଂଶାବଳୀ ଓ ଉପଦେଶାତ୍ମକ ଫ୍ରେମିଂକୁ ଅଧିକ ଆଗରେ ଆଣେ। ଏଭଳି 24,000 ଶ୍ଲୋକର ଆଦିକାବ୍ୟରେ ବାଳକାଣ୍ଡ କରୁଣା, ଧର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ରାଜଧର୍ମକୁ ଏକସୂତ୍ରେ ବାନ୍ଧି ରାମକଥାର ମୂଳଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରେ।
श्रीमद्रामायणकथासङ्क्षेपः / The Ramayana in Synopsis (Narada’s Summary to Valmiki)
ପ୍ରଥମ ସର୍ଗଟି ଉପୋଦ୍ଘାତରୂପେ ସମଗ୍ର ରାମାୟଣକଥାର ସଂକ୍ଷେପ ପ୍ରଦାନ କରେ। ତପସ୍ୟା ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସତ୍ୟ, କୃତଜ୍ଞତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ପରୋପକାର ଇତ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ଆଦର୍ଶ ମନୁଷ୍ୟ କି ଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି? ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶ୍ରୀରାମ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଧର୍ମାତ୍ମା, ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ପୁରୁଷ; ଏବଂ ରାମଚରିତ୍ରକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି—ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ଦଶରଥଙ୍କ ଯୁବରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସଙ୍କଳ୍ପ, କୈକେୟୀଙ୍କ ବରଦାନରୁ ବନବାସ, ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହଗମନ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସ। ପରେ ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟତ୍ୟାଗ ଓ ପାଦୁକାକୁ ରାଜଚିହ୍ନ କରି ଶାସନ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଋଷିସେବା, ବିରାଧବଧ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିକଟରୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଲାଭ, ଶୂର୍ପଣଖା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଜନସ୍ଥାନ ଯୁଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ମାରୀଚର ଯୁକ୍ତିରେ ରାବଣଙ୍କ ସୀତାହରଣ, ଜଟାୟୁଙ୍କ ବୀରମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା, କବନ୍ଧବଧ ଓ ଶବରୀଦର୍ଶନ, ହନୁମାନ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ସଖ୍ୟ, ବାଲିବଧ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ସୀତାନ୍ୱେଷଣ ଆସେ। ହନୁମାନଙ୍କ ସମୁଦ୍ରଲଂଘନ, ଲଙ୍କାରେ ସୀତାଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ, ନଳଙ୍କ ସେତୁବନ୍ଧ, ଲଙ୍କାବିଜୟ, ରାବଣବଧ, ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା, ବିଭୀଷଣାଭିଷେକ, ଅଯୋଧ୍ୟା ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଓ ରାମରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ ସହ କଥା ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରେ।
द्वितीयः सर्गः — श्लोकप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Śloka)
ନାରଦଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରି ବିଦାୟ ଦେଇବା ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ଗଙ୍ଗା ସମୀପର ତମସା ନଦୀତଟକୁ ସ୍ନାନାର୍ଥେ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦେଖି ଶିଷ୍ୟ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ସେଇ ସ୍ଥାନର ଶୁଚିତା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବନରେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାନ କରୁଥିବା, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସାଥିରେ ବିହରୁଥିବା କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଯୁଗଳକୁ ବାଲ୍ମୀକି ଦେଖନ୍ତି। ତେବେ ପାପବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ରୂରତାରେ ପ୍ରେରିତ ଏକ ନିଷାଦ ଶିକାରୀ ପୁରୁଷ କ୍ରୌଞ୍ଚକୁ ହତ୍ୟା କରେ; ମାଦା ପକ୍ଷୀର କରୁଣ ବିଲାପ ଶୁଣି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟା ସହ କ୍ରୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ସେଇ ଶୋକ-କ୍ରୋଧରୁ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ସ୍ୱତଃ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ଶାପବାଣୀ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଯାହା ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ବାଲ୍ମୀକି ସେଇ ବାଣୀର ସ୍ୱରୂପ ଚିନ୍ତନ କରି ଚାରି ପାଦ, ସମାନ ଅକ୍ଷରମାପ ଓ ଲୟମୟ ମାଧୁର୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ମଧ୍ୟ ଘଟଣାରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶ୍ଲୋକକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଛନ୍ଦରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସମଗ୍ର ଚରିତ୍ର ରଚନା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ସତ୍ୟତା ସହ ଗୁପ୍ତ ଘଟଣାର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି। ରାମାୟଣର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମହିମା ଓ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅକ୍ଷୟ କୀର୍ତ୍ତି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସେଇ ଶ୍ଲୋକକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପାଠ କରନ୍ତି ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି ନବପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ଛନ୍ଦରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାକାବ୍ୟ ରଚନା କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି।
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
ନାରଦମୁନିଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରୀରାମକଥାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି ଧର୍ମାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକି ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ (1.3.1)। ସେ ଆଚମନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ କୁଶାସନରେ ବସି, ହାତ ଯୋଡି, ତପ ଓ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟରେ ଘଟଣାକ୍ରମର ଯଥାର୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ (1.3.2)। ତେବେ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟିରେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦଶରଥ ଓ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପରି—ହାତରେ ଆମଳକ ଫଳ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ (1.3.6)—ତାଙ୍କର କଥା, ହାସ, ସଂକଳ୍ପ ଓ କର୍ମଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣିଲେ (1.3.3–1.3.5)। ଏହି ସତ୍ୟଦର୍ଶନ ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ସମନ୍ୱୟ କରି, ରତ୍ନସମୃଦ୍ଧ ସାଗର ସଦୃଶ ଏବଂ କାନ-ମନକୁ ପ୍ରୀତିକର ଏକ ମହାକାବ୍ୟ ରଚିବେ (1.3.7–1.3.8)। ପରେ ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମାୟଣର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାପକ ସଂକ୍ଷେପ ଦିଆଯାଇଛି—ରାମଜନ୍ମ ଓ ଗୁଣ, ବନବାସ, ମିତ୍ରତା-ସହାୟତା, ଲଙ୍କାଯାତ୍ରା, ଯୁଦ୍ଧ, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ଏବଂ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାବଳୀ (1.3.10–1.3.38); ଏହିପରି ଏହା କାବ୍ୟବ୍ୟାପ୍ତିର ଏକ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବିଷୟସୂଚୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
कुशिलवगानप्रशंसा — The Commissioning and Public Performance of the Rāmāyaṇa
ଏହି ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗରେ ରାମାୟଣକୁ ରଚିତ, ଶିକ୍ଷଣୀୟ ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ଗେୟ-ପାଠ୍ୟ ‘ଇତିହାସ-କାବ୍ୟ’ ରୂପେ ସୁସ୍ଥିର କରାଯାଇଛି। ଦିବ୍ୟ ଋଷି ବାଲ୍ମୀକି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର—ରାଜ୍ୟ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ରଚନା କରି, ଗ୍ରନ୍ଥର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି: ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ଛଅ କାଣ୍ଡ, ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ। ପରେ କବି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ଏହି କାବ୍ୟକୁ ଯଥାଯଥ ଗାନ-ପାଠ କିଏ କରିପାରିବ। ସେତେବେଳେ ତପସ୍ବୀ ବେଶରେ କୁଶ ଓ ଲବ ଆସନ୍ତି। ସେମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜପୁତ୍ର ବୋଲି ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି ସେମାନଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇ ଏହି କାବ୍ୟକୁ ‘ବେଦୋପବୃଂହଣ’—ବେଦଙ୍କ ପୋଷଣ—ହେବା ପାଇଁ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଦର୍ଶନ ସଙ୍ଗୀତଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଲକ୍ଷଣ ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ପାଠ ଓ ଗୀତ, ତିନି ତାଳ-ପ୍ରମାଣ, ସାତ ସ୍ୱର, ତନ୍ତ୍ରୀବାଦ୍ୟର ସମୟ-ନିୟମ, ଏବଂ ବହୁ ରସ—ଏଭଳି ରାମାୟଣ ବହୁମାଧ୍ୟମ ସାଂସ୍କୃତିକ କୃତି ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଋଷିସଭା ଓ ନଗରପଥରେ ସେମାନଙ୍କ ଗାନ ଶୁଣି ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ପ୍ରଶଂସା ଉଠେ, ଏବଂ ଦାନ-ଉପହାର ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଟି, ରାଜଭବନରେ ସତ୍କାର କରି, ରାଜସଭାରେ ବିଧିବତ୍ ପାଠ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ଗାନ-ପାଠରେ ଅତୀତ ଘଟଣାମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଉଥିବା ପରି ଅନୁଭୂତି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
ଏହି ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗରେ ପ୍ରଜାପତି/ମନୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଜୟୀ ରାଜମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ସାର୍ବଭୌମ ପରମ୍ପରାକୁ ନିରୂପଣ କରି ତାହାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରାମାୟଣ କଥାର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ସରୟୂତଟସ୍ଥ କୋଶଳଦେଶର ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ମନୁ ନିର୍ମିତ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆଦର୍ଶ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଅଯୋଧ୍ୟା ଯୋଜନାରେ ପରିମିତ, ସୁବିନ୍ୟସ୍ତ ରାଜମାର୍ଗରେ ଶୋଭିତ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ନାଗରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଓ ରମଣୀୟ। ପରିଖା-ପ୍ରାକାରର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ଦ୍ୱାର ଓ ବଜାର, ଶିଳ୍ପୀ-ବଣିକ, ପ୍ରାସାଦ ଓ ରତ୍ନଭୂଷିତ ଭବନ, ବାଦ୍ୟ-ଗୀତର ଧ୍ୱନି, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ରବନ, ଏବଂ ଅନ୍ନ-ସାମଗ୍ରୀର ପ୍ରଚୁରତା—ଏସବୁକୁ ନଗରକାବ୍ୟର ଭାବରେ ସଜାଇ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ଅରଣ୍ୟଯୁଦ୍ଧରେ ନିପୁଣ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ମହାରଥୀ ସନ୍ନଦ୍ଧ; ପ୍ରଜା ଵେଦ-ଵେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯଜ୍ଞକର୍ମପର, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ। ଏପରି ଧର୍ମସମୃଦ୍ଧ ନଗରପରିବେଶରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଧର୍ମପାଳନର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି।
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
ଏହି ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜଧର୍ମମୟ ପରିଚୟ ଦିଆଯାଇଛି। ସେ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସର୍ବସଙ୍ଗ୍ରହ (ପ୍ରଶାସନ)ରେ କୁଶଳ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ନଗର ଓ ଜନପଦର ପ୍ରିୟ, ଯୁଦ୍ଧବୀର, ଯଜ୍ଞପରାୟଣ ଏବଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ଶାସନକୁ ମନୁଙ୍କ ପରି ପ୍ରଜାରକ୍ଷକ ଶାସନ ବୋଲି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶୌଚାଚାରର ଚିତ୍ରଣ ଆସେ। ନାଗରିକମାନେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସୁସଜ୍ଜିତ, ଅନ୍ନ-ଧନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରହିତ। ଚୋରି, କ୍ରୂରତା, ନାସ୍ତିକ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଅକୁଶଳତା ଓ ସାମାଜିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଭାବକୁ ନିଷେଧମାଳାରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି; ଦାନଶୀଳତା, ଭୋଜନରେ ସନ୍ତୋଷ ଓ କାମ-କ୍ରୋଧାଦିର ନିଗ୍ରହ ପ୍ରଶଂସିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସ୍ୱଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବେଦାଙ୍ଗବିଦ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନରେ ନିବେଦିତ, ଦାନଗ୍ରହଣ ଓ ଗୃହଜୀବନରେ ସଂଯମୀ। ବର୍ଣ୍ଣସମ୍ପର୍କ ସୁସଂଗଠିତ—କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ବୈଶ୍ୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ଅନୁଗତ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସେନା-ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦ—ବୀର ଯୋଦ୍ଧା, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେଶଜ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ ଓ ଖ୍ୟାତ ବଂଶର ବଳବାନ ଗଜ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ସୁଦୃଢ଼ କୋଟବନ୍ଧ ଅଜେୟ ନଗରଟି ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ।
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଅଧୀନ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଶାସନ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ସଂସ୍ଥାଗତ ଚିତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସେମାନେ ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଇଙ୍ଗିତଜ୍ଞାନରେ (ଅନ୍ତର୍ଭାବ ବୁଝିବାରେ) ଦକ୍ଷ; ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତ—ଉଭୟ ପ୍ରତି ସଦା ଅନୁଗତ। ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଆଠ ଓ ନାମ—ଧୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଅର୍ଥସାଧକ, ଅଶୋକ, ମନ୍ତ୍ରପାଳ, ସୁମନ୍ତ୍ର—ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ ଥାଇ, ରାଜନୀତିକ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞାଧିକାରର ସମନ୍ୱୟକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶିକ୍ଷିତ, ସଂଯମୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, କଥା-କର୍ମରେ ଏକରୂପ ଏବଂ ଲୋକବ୍ୟବହାରରେ ନିପୁଣ; ସହିତ କୋଷବୃଦ୍ଧି ଓ ସେନା-ସଂଗଠନରେ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଛି। ଦଣ୍ଡନୀତି ସମ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ—ସମୟୋଚିତ ଓ ପ୍ରମାଣୋଚିତ ଦଣ୍ଡ ହୁଏ, ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କୁ କ୍ଷତି ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମନସା-ବାଚା-କର୍ମଣା ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟରେ ନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଶାନ୍ତି ରହେ—ମିଥ୍ୟାବାଦ ନାହିଁ, ବ୍ୟଭିଚାର ନାହିଁ, ସାଧାରଣ ସୁସ୍ଥିତି ବିରାଜ କରେ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏହିପରି ଅମାତ୍ୟ-ପରିବେଶ ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥଙ୍କ ଯଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକର ଶାସନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ମନ୍ତ୍ରଗୋପନ, ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହ ବିବେକ, ଧର୍ମନୀତିର ପାରଦର୍ଶିତା ଓ ପ୍ରିୟବାକ୍ୟ ତାଙ୍କ ରାଜଶ୍ରୀର ଆଧାର। ଗୁପ୍ତଚର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଅନୁପମ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି; ରାଜାଙ୍କ ତେଜ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ବୋଲି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି।
अष्टमः सर्गः — Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
ଏହି ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ଦଶରଥ ପୁତ୍ରହୀନ ଥିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ବିଚାର କରି ସେ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ଉପାୟ ଭାବେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଋତ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ସୁମନ୍ତ୍ର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ବେଦବିଦ୍ ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଳି ଓ କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତି। ଦଶରଥ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ କହନ୍ତି—ପୁତ୍ରାଭାବ ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ; ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ଯଜ୍ଞକ୍ରମ ଓ ବିଧିବିଧାନ ବିଷୟରେ ଆପଣମାନେ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଅନୁମୋଦନ କରି ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ କହନ୍ତି, ଏବଂ ଧର୍ମସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଇଚ୍ଛିତ ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଲଭ୍ୟ ହେବେ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସ ଦିଅନ୍ତି। ରାଜା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସଂଗ୍ରହ କର, ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଯଜ୍ଞଭୂମି ନିର୍ମାଣ କର, ଏବଂ କଳ୍ପବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳକର୍ମ କର। ସେ ସତର୍କ କରନ୍ତି—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦୋଷ ହେବା ଦରକାର; ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ‘ଛିଦ୍ର’ ଖୋଜନ୍ତି, ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଯଜମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ। ଶେଷରେ ସେ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କହିଲେ, ସେହି ସମ୍ବାଦରେ ତାଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଉଠେ।
ऋश्यशृङ्गानयनकथा — The Account of Bringing Ṛśyaśṛṅga (and the Remedy for Drought)
ଏହି ନବମ ସର୍ଗରେ ସୂତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଏକାନ୍ତରେ ମହାରାଜ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି ଯେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋପଦେଶ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ପୁରାତନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଶୁଣିଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ—ଋଷିସଭାରେ ରାଜବଂଶର ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତି ବିଷୟକ ଆଲୋଚନା—ସହ ଜଡିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଋଶ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ପାଳନପୋଷଣ, କଠୋର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ନିୟମସେବା ଓ ଯଜ୍ଞାଚରଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଅନ୍ୟପଟେ ଅଙ୍ଗଦେଶରେ ରାଜା ରୋମପାଦଙ୍କ ଆଚାରଭଙ୍ଗରୁ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହୁଏ। ସେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ନିୟମାଚରଣର ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହନ୍ତି—ଋଶ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ସମ୍ମାନସହ ଆଣି ସତ୍କାର କର; ପରେ ଶାନ୍ତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହାର୍ଥେ ଅର୍ପଣ କର; ତେବେ ବର୍ଷା ହେବ ଓ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ହେବ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରଥମେ ଋଷିଙ୍କ ତପୋବଳକୁ ଭୟ କରି ଦୋଷଭୟରୁ ଶର୍ତ୍ତ ଭାବନ୍ତି, ପରେ ସାଧ୍ୟ ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଗଣିକାମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ ଋଶ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଣନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ବର୍ଷା ଫେରିଆସେ, ଶାନ୍ତାଙ୍କ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଋଷି ସନ୍ତାନପ୍ରଦାତା ଭାବେ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଭାବର ମୂଳ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ଦଶରଥ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଋଶ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଣିବା ବିଧି ଆଉ ବିସ୍ତାରରେ କହ, କାରଣ ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ତାଙ୍କ ନିଜ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହ ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ।
ऋश्यशृङ्ग-आनयनम् (Bringing Ṛśyaśṛṅga to Aṅga and His Marriage to Śāntā)
ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସମ୍ମୁଖରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ରୋମପାଦଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ କିପରି ଆଣାଗଲା। ରୋମପାଦଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ‘ନିରପାୟ’ (ଝୁମ୍ପ କମାଇବା) ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ବନରେ ପାଳିତ, ନାରୀ ଓ ନଗରସୁଖରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନଭିଜ୍ଞ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ଗଣିକାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ କରିବା। ସେମାନେ ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମୀପ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସୁଯୋଗ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯୋଗେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ସେମାନେ ପରିଚୟ ଓ ଜୀବିକା ପଚାରିଲେ, ସେ ‘ମୁଁ ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ ପୁତ୍ର’ ବୋଲି କହି ଅର୍ଘ୍ୟ-ପାଦ୍ୟ, କନ୍ଦମୂଳ-ଫଳ ଆଦି ଦେଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅତିଥି-ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ପିତା ଫେରିଆସିବେ ବୋଲି ଭୟରେ ସେମାନେ ପଛକୁ ହଟନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମିଠା ଓ ଖାଦ୍ୟବସ୍ତୁ ରଖିଯାଆନ୍ତି। ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଫଳ’ ଭାବେ ଭୁଲ ବୁଝନ୍ତି—ତାଙ୍କର ନିଷ୍କପଟତା ଓ ନୂତନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୁଭବର ଆକର୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରଦିନ ସେ ପୁଣି ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଆସନ୍ତି। ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ‘ଆଶ୍ରମପଦ’କୁ ଡାକି ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଙ୍ଗଦେଶ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆଗମନ ସହିତ ପର୍ଜନ୍ୟ ବର୍ଷା କରନ୍ତି—ଶୁଭ ପୁନରୁଦ୍ଧାରର ସଙ୍କେତ। ରୋମପାଦ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ପୂଜା-ଉପହାରରେ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି, ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ କ୍ରୋଧ ହେବ ବୋଲି ଆଶଙ୍କା କରି କୃପା ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ କନ୍ୟା ଶାନ୍ତାଙ୍କୁ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ସହ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିବାହ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସର୍ଗରେ ତପଶ୍ଶକ୍ତି, ରାଜନୀତି ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ (ବର୍ଷା-ଉର୍ବରତା) ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଗଠିତ।
ऋष्यशृङ्गानयनम् — Bringing Ṛśyaśṛṅga to Ayodhyā (Bālakāṇḍa, Sarga 11)
ଏହି ସର୍ଗରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜସଭାରେ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ପୂର୍ବପ୍ରସାରିତ ପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରମାଣରୂପେ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ଚରିତ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗବଂଶ ସହ—ରୋମପାଦ ଓ ଶାନ୍ତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ—ସ୍ଥାପିତ ହେବାକୁ ଥିବା କୌଶଳମୟ ମୈତ୍ରୀବନ୍ଧର ପୂର୍ବସୂଚନା ମିଳେ। ପରେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀରୁ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନକୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ଦଶରଥ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଅନୁମତି ନେଇ ରାଣୀମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ରୋମପାଦଙ୍କ ଦେଶକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଅରଣ୍ୟ ଓ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ତପୋଦୀପ୍ତ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ରୋମପାଦ ମିତ୍ରତାର ଆଧାରରେ ବିଶେଷ ଆତିଥ୍ୟରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଶୁଣି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିସତ୍କାର କରନ୍ତି। ଏକ ସପ୍ତାହ ରହି ପରେ ଦଶରଥ ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଧର୍ମପୁଣ୍ୟାର୍ଥ ମହାଯଜ୍ଞ (ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି) ପାଇଁ ଶାନ୍ତା ଓ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ରୋମପାଦ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଶାନ୍ତା ସହ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଦଶରଥ ଫେରି ଦ୍ରୁତ ଦୂତ ପଠାଇ ଅଯୋଧ୍ୟାର ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାନ୍ତି; ଶଙ୍ଖ-ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦରେ ଅଲଙ୍କୃତ ନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଆତିଥ୍ୟ ହୁଏ, ଶାନ୍ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ରାଜନାରୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି—ଏଭଳି ଏହି ସର୍ଗ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି-ଯଜ୍ଞ ଓ ଚାରି ପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମପଥର ଶୁଭାରମ୍ଭକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ।
द्वादशः सर्गः — Aśvamedha-saṅkalpa (Daśaratha resolves on the Horse Sacrifice)
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗରେ ଅଯୋଧ୍ୟାଧିପତି ଦଶରଥ ବଂଶପରମ୍ପରାର ନିରନ୍ତରତା ଓ ପୁତ୍ରହୀନତାଜନିତ ଶୋକରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ସଂକଳ୍ପ କରନ୍ତି। ବସନ୍ତକାଳରେ ସେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ କଠୋର ଭାବେ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ କରିବେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ତପୋବଳ-ପ୍ରଭାବରୁ ଯଜ୍ଞଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧି ହେବ ବୋଲି ଆଶ୍ରୟ ଦେଖାନ୍ତି। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି—ବଶିଷ୍ଠ, ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଳି, କାଶ୍ୟପ ଆଦି ପ୍ରଧାନ ଋତ୍ୱିଜ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକିବାକୁ। ସମବେତ ପୁରୋହିତମାନେ “ସାଧୁ” ବୋଲି ରାଜନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ସମର୍ଥନ କରି, ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ମୁକ୍ତ କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ରାଜାଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ବୁଦ୍ଧିର ଫଳରୂପେ ଅତିପରାକ୍ରମୀ ଚାରି ପୁତ୍ର ଲଭ୍ୟ ହେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ପରେ ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତରତଟରେ ଯଜ୍ଞଭୂମି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଶାନ୍ତିକର୍ମ ଓ କଳ୍ପବିଧିର କଠୋର ପାଳନ ପାଇଁ ପ୍ରଶାସନିକ ଆଦେଶ ହୁଏ। ସହିତ ଚେତାବନୀ ମିଳେ—ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ‘ଛିଦ୍ର’ ଖୋଜନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ ଦୋଷିତ ହେଲେ ଯଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନର୍ଥ ହୁଏ। ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଦେଶ କାର୍ଯ୍ୟକର କରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜା ରାଜଭବନକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି—ସଂକଳ୍ପରୁ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନକୁ ଗତି ସୂଚିତ ହୁଏ।
हयमेध-यज्ञोपक्रमः — Commencement of the Aśvamedha Preparations
ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବସନ୍ତ ପୁନର୍ବାର ଆସିଲାପରେ, ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଯଜ୍ଞବାଟିକାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞାଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ବିଧି-ବିଧାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ନିପୁଣ କର୍ମୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିବାକୁ: ସ୍ଥପତି, ଇଟାକାର, କାଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ, ଖୋଦକ, ଶିଳ୍ପୀ, ଲେଖକ/ହିସାବରକ୍ଷକ ଏବଂ ନଟ-ଗାୟକ ଆଦି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁସଂଗଠିତ ହେବ। ବଶିଷ୍ଠ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଓ କାହାକୁ ଅବମାନ ନ କରିବା ଧର୍ମକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ନଗର-ଜନପଦରୁ ଆସୁଥିବା ଅତିଥିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ନିବାସସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିବ; ଆଚାର ଅନୁସାରେ ଅନ୍ନ-ପାନ, ସମ୍ମାନ ଓ ବିନୋଦନ ଦିଆଯିବ; ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ଓ ଯଜ୍ଞକାର୍ଯ୍ୟରେ ଶ୍ରମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର ମିଳିବ। ଅବହେଳା ସହ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଦାତାଙ୍କୁ ଅନର୍ଥ କରେ ବୋଲି ସେ ସତର୍କ କରନ୍ତି। ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ କହନ୍ତି—ମିଥିଲାର ଜନକ, କାଶୀର ରାଜା, କେକୟ-ନରେଶ, ଅଙ୍ଗଦେଶର ରୋମପାଦ ଏବଂ ପୂର୍ବ-ଦକ୍ଷିଣ, ସିନ୍ଧୁ-ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଆଦି ଅଞ୍ଚଳର ଶାସକମାନେ। ଦୂତମାନେ ପଠାଯାନ୍ତି; ରାଜାମାନେ ଉପହାର ସହ ଆସନ୍ତି; ବଶିଷ୍ଠ ସତ୍କାର ସଫଳ ଓ ଯଜ୍ଞସଜ୍ଜତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ଶୁଭଦିନେ ଦଶରଥ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣସଭା, ଅଗ୍ରେ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ରଖି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ବିଧିବତ ଆରମ୍ଭ କରେ।
अश्वमेधप्रवृत्तिः — Commencement and Performance of Daśaratha’s Aśvamedha
ଏହି ସର୍ଗରେ ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଏକ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଫେରିଆସିଥିବା ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ସହ ଦଶରଥଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ବିଧିବଦ୍ଧ ପ୍ରବୃତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ କୌଣସି ଅପରାଧ ନ ରଖି ସବନ, ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ, ଉପସଦ ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆହୁତି ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଲୋକହିତର ଭାବ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତପସ୍ବୀ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଆଶ୍ରିତ, ନାରୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ରୋଗୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନ-ଜଳ ବଣ୍ଟନ କରି ରାଜାଙ୍କ ଦାନଶୀଳତା ଓ ସର୍ବସାମାବେଶୀ ଯଜ୍ଞ-ସାମୂହିକତା ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ଯଜ୍ଞ-ନିର୍ମାଣର ବିଧି ଆସେ—ବିଲ୍ୱ, ଖଦିର, ପର୍ଣିନ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଦେବଦାରୁ କାଠରେ ଅନେକ ଯୂପ ସ୍ଥାପନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କାର ଏବଂ ମାପ-ନିୟମ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଇଟାରେ ଗରୁଡାକାର, ସୁବର୍ଣ୍ଣପକ୍ଷସମ ଅଗ୍ନିବେଦୀ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ତାହାରେ ଅଠାରଟି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ରହେ। ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଓ ଜଳଚର ଆଦିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ; କୌଶଲ୍ୟା ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ଘେରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ରସହ ଆହୁତି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାଜା ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ରାଜ୍ୟଭାର ଗ୍ରହଣ ନ କରି ଦ୍ରବ୍ୟଦାନ ମାଗନ୍ତି। ତେଣୁ ଦଶରଥ ଅପାର ଧନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦାନ କରନ୍ତି; ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ତାଙ୍କୁ ଚାରି ପୁତ୍ରଲାଭର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ରାମକଥାର ବଂଶଧାରା ଓ ଦିବ୍ୟ ଯୋଜନାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି।
पञ्चदशः सर्गः — देवकृत-प्रार्थना, रावणवधोपायः, विष्णोः मानुषावतारनियोजनम् (Sarga 15: The Devas’ Petition, the Means to Slay Ravana, and Vishnu’s Commission to Incarnate as Man)
ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଚିନ୍ତା କରି ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ଅଥର୍ବଶିର ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୁତ୍ରୀୟେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରିବେ। ପରେ ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ-ଯକ୍ଷାଦି ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ସେଠାରେ ସମାଗମ କଲେ। ଅନ୍ୟପଟେ ଦେବସଭାରେ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନରେ ବଳବାନ ରାବଣ ତ୍ରିଲୋକକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଧୃଷ୍ଟ ହେଉଛି; ସେ ଋଷି, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ଧର୍ମସୀମା ଲଂଘନ କରୁଛି। ବ୍ରହ୍ମା ବରଦାନର ଛିଦ୍ର ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ତୁଚ୍ଛ ଭାବି ରାବଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଅଭେଦ୍ୟତା ମାଗିନଥିଲା; ତେଣୁ ତାହାର ବଧ କେବଳ ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମ୍ଭବ। ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଗମନ କରି ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ। ଦେବମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—ଆପଣ ଚତୁର୍ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କ ତିନି ରାଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପୁତ୍ରରୂପେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ ମାନବରୂପେ ଲୋକକଣ୍ଟକ ରାବଣକୁ ତାହାର ସହାୟକମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂହାର କରନ୍ତୁ। ବିଷ୍ଣୁ ଅଭୟ ଦେଲେ—ଭୟ ତ୍ୟାଗ କର; ମୁଁ ରାବଣ ଓ ତାହାର ପକ୍ଷଧରମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରି ଧର୍ମପାଳକ ଭାବେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ବସିବି—ଏବଂ ଅବତାର ପାଇଁ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପିତା ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।
पायसप्रादुर्भावः — The Manifestation of the Divine Payasa and the Avatara Resolution
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦିବ୍ୟ ଯୋଜନା ଓ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଆଗେଇଯାଏ। ସର୍ବଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମିତଭାଷାରେ ରାବଣବଧର ଉପାୟ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନରୁ ରାବଣ ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ଯକ୍ଷ ଆଦି ଅମାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଦେବମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପିତା ଭାବେ ଚୟନ କରି, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରୀୟେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ସହ ଅବତାର-ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ତେଜୋମୟ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ରୌପ୍ୟ ଢାକଣାଯୁକ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଦିବ୍ୟ ପାୟସ ଆଣି ଦିଅନ୍ତି—ଏହା ପୁତ୍ରପ୍ରଦ, ଶ୍ରୀଦାୟକ ଓ ଆରୋଗ୍ୟବର୍ଧକ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ। ଦଶରଥ ଭକ୍ତିରେ ଗ୍ରହଣ କରି ସେହି ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ କୌଶଲ୍ୟା, କୈକେୟୀ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ପାୟସ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। ପାୟସ ସେବନ ପରେ ରାଣୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ଗର୍ଭଧାରଣ କରନ୍ତି। ପୁତ୍ରଲାଭରେ ରାଜାଙ୍କ ମନୋବ୍ୟଥା ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଫେରେ; ଏହି ଆନନ୍ଦକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୂଜିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ସହ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ଏଭଳି ଯଜ୍ଞଫଳ ହିଁ ଅବତାରଙ୍କ ମାନବ ଜନ୍ମପରମ୍ପରାର ତତ୍କାଳିକ ଚାଳକଶକ୍ତି ହୋଇ ସର୍ଗ ଶେଷ ହୁଏ।
सप्तदशः सर्गः — देवसंवादः तथा वानर-ऋक्ष-उत्पत्तिः (Divine Council and the Generation of Vanara Allies)
ଏହି ସପ୍ତଦଶ ସର୍ଗରେ ମହାକାବ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣ ଯୋଜନା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ରରୂପେ ଅବତରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ସମବେତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶି—ରାମ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହାୟତା ପାଇଁ କାମରୂପତ୍ୱ-ସମ୍ପନ୍ନ, ଅତିବେଗୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଯୁଦ୍ଧନିପୁଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ବାନର-ନେତାମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି ବାଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସୁଗ୍ରୀବ, ବାୟୁଙ୍କୁ ହନୁମାନ, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନୀଳ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ନଳ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ତାରା, ବରୁଣଙ୍କୁ ସୁଷେଣ, ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କୁ ଶରଭ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ମୈନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ। ବ୍ରହ୍ମା ଜାମ୍ବବାନଙ୍କ ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ଜମ୍ଭାଇ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ସୂଚାଏ। ତାପରେ ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଆଦି ଅପ୍ସରା, ନାଗକନ୍ୟା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବୀ ନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସଂଖ୍ୟ ବନବାସୀ ବାନର-ଋକ୍ଷ ସେନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଶିଳା-ବୃକ୍ଷକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରନ୍ତି, ନଖ-ଦନ୍ତରେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି, ପର୍ବତ କମ୍ପାଇଦେବା ବଳ ଓ ସମୁଦ୍ର ଲଂଘିବା ବେଗ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବାଲିଙ୍କୁ ଭାଲୁ, ଗୋପୁଚ୍ଛ-ବାନର ଓ କପିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଦଶଗ୍ରୀବ ରାବଣଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରାମଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ନିମିତ୍ତେ ଏହି ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି—ଏହି ସର୍ଗର ମୂଳ ଅର୍ଥ।
पुत्रजन्मोत्सवः — Birth of the Princes and Viśvāmitra’s Arrival (Bālakāṇḍa 18)
ଦଶରଥଙ୍କ ମହାଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଦେବତାମାନେ ନିଜନିଜ ହବିର୍ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ୱଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ରାଜା ଦୀକ୍ଷାବିଧି ସମ୍ୟକ୍ ପାଳନ କରି ରାଣୀମାନେ, ଅମାତ୍ୟ ଓ ସେନାସହିତ ପୁନଃ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଆଗତ ରାଜମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ବିଦାୟ ଦିଆଗଲା; ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଶାନ୍ତାସହିତ ରୋମପାଦଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଗଲେ। ଛଅ ଋତୁର ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଗତ ହେଲାପରେ ଶ୍ରୀରାମଜନ୍ମର ଶୁଭକାଳ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ୟ-ବିବରଣୀ ସହ କୁହାଯାଇଛି—ଚୈତ୍ରମାସ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ନବମୀ, ଅଦିତି-ଦେବତା ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ର, ପାଞ୍ଚ ଗ୍ରହ ଉଚ୍ଚସ୍ଥିତିରେ ଓ କର୍କଟ ଲଗ୍ନ। କୌଶଲ୍ୟା ବିଷ୍ଣୁଅଂଶ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କୈକେୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭରତଙ୍କୁ, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ବିଷ୍ଣ୍ୱଂଶ—ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଷ୍ୟ/ମୀନ ଲଗ୍ନ ଓ ଯମଜଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ଲେଷା/କର୍କଟ ଲଗ୍ନର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ମହୋତ୍ସବ ହେଲା—ଗନ୍ଧର୍ବଗାନ, ଅପ୍ସରାନୃତ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ଦୁନ୍ଦୁଭିନାଦ ଓ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି। ରାଜା ପ୍ରଚୁର ଦାନ ଦେଇ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନାମକରଣାଦି ସଂସ୍କାର କରାଇଲେ। କୁମାରମାନଙ୍କ ବେଦବିଦ୍ୟା, ଶୌର୍ୟ, ପ୍ରଜାହିତଚିନ୍ତା ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବିଶେଷତଃ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରାଣସମ ଅନୁରାଗ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କର ଭରତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ସ୍ନେହ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିବାହ ବିଚାର କରୁଥିବାବେଳେ ମହର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜ୍ୟକୁଶଳ ପଚାରିଲେ। ଦଶରଥ ବିସ୍ତୃତ ଆତିଥ୍ୟ କରି ସେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବାରୁ ତପସ୍ୱୀ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षा-याचना (Visvamitra Requests Rama for Yajna-Protection)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜସଭାରେ ଘଟିଥିବା ସୁତର୍କିତ ସମ୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଦଶରଥଙ୍କର ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନର ଉତ୍ତରରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ସଙ୍କଟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ସମୀପେ ବେଦୀ ଉପରେ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କରି ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ବିଘ୍ନିତ କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ବଦ୍ଧ ମୁନି କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପାୟ ଭାବେ ରାଜସହାୟତା ଚାହାନ୍ତି। ସେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ବୀର ଓ ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ସତ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ କେବଳ ଦଶ ରାତି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାକୁ, ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରିବ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଅଭିଭାବକତ୍ୱ ଓ ରାମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ସେଇ ରାକ୍ଷସଦ୍ୱୟ ଟିକି ପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକରେ ରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରସାରିତ ହେବା ପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବେ। ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ବସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମତି ସହିତ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କରାଯିବ। ସର୍ଗାନ୍ତେ ପିତୃସ୍ନେହ ଓ ରାଜଧର୍ମର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଦଶରଥ ଭୟଭୀତ, ଶୋକାକୁଳ ଓ ଶାରୀରିକ ଭାବେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି; ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ବାତ୍ସଲ୍ୟର ତଣାପୋଡ଼ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
राज्ञः शङ्का–प्रत्याख्यानम् (Daśaratha’s Objections to Sending Rāma) — Bala Kanda, Sarga 20
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ରାଜା ଦଶରଥ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ସଂଯମ ହରାନ୍ତି। ପିତୃଧର୍ମ ଓ ରାଜନୀତିର ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ସେ କହନ୍ତି—ରାମ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଷୋଳ ବର୍ଷରୁ କମ୍, ମାୟାବୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଛଳଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ସେ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ବିକଳ୍ପ ଦିଅନ୍ତି—ନିଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା, ଅନୁଭବୀ ବୀରମାନେ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସହ ଯିବେ; କିନ୍ତୁ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଅନୁଚିତ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହନ୍ତି। ନିଜ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୀର୍ଘ କଷ୍ଟ-ତପସ୍ୟାରେ ରାମଙ୍କୁ ପାଇଥିବା ଦୁର୍ଲଭତା ସ୍ମରଣ କରାଇ ସେ ଭାବନାତ୍ମକ ଏବଂ ବଂଶଗତ ଦାଉକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର କରନ୍ତି। ପରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି, ବଂଶ, ଆକାର, ରକ୍ଷକ ଓ ଉଚିତ ପ୍ରତିକାର-ନୀତି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ସୂଚନା ଚାହାନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ବଂଶର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଣି କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନରେ ସମର୍ଥ ରାବଣ ତିନି ଲୋକକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି; ସେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞକୁ ସିଧାସଳଖ ବାଧା ଦେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି ବିଘ୍ନ କରାଏ। ଶେଷରେ ମୁନିଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଘୃତାହୁତିରେ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ପରି ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୁଏ—ତପୋବଳ-ସମର୍ଥ ଧର୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିଣାମ ଆସେ ବୋଲି ସୂଚାଏ।
बालकाण्डे एकविंशः सर्गः — Daśaratha’s Promise, Vasiṣṭha’s Counsel, and Viśvāmitra’s Weapon-Lore
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜଧର୍ମର ମୂଳ—ପ୍ରତିଜ୍ଞା-ପାଳନ—ନେଇ ଗଭୀର ଧର୍ମବିଚାର ହୁଏ। ସ୍ନେହବଶତଃ ଦଶରଥ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହ ରାମଙ୍କୁ ନ ପଠାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଭଙ୍ଗର ଗୁରୁତ୍ୱ ସୂଚାଇ ଲୋକକମ୍ପନ ଆଦି ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ତେବେ ବସିଷ୍ଠ ଧର୍ମନ୍ୟାୟର ସ୍ଥିରକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା କରନ୍ତି। ସେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଆଦର୍ଶ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଇ କହନ୍ତି—ଦିଆଯାଇଥିବା ବଚନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ପୂର୍ବ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସତ୍ୟପାଳନ ହିଁ ରାଜମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଲୋକବିଶ୍ୱାସର ଆଧାର। ପରେ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ମହିମାକୁ ଘୁରେ। ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ପରାକ୍ରମ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଅତୁଲ, ତ୍ରିଲୋକରେ ଅସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି। ଭୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ଧର୍ମଶୀଳ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଜୟା–ସୁପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ଶତ ତେଜୋମୟ ଅସ୍ତ୍ରସ୍ୱରୂପଙ୍କ ବଂଶକଥା କୁହାଯାଏ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେସବୁକୁ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ନୂତନ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ବୋଲି କଥିତ। ଶେଷରେ ଦଶରଥ ସଂଯମରେ ସମ୍ମତି ଦେଇ, ପୁତ୍ରହିତ ଓ ରାଜଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି।
बलातिबलोपदेशः — The Instruction of Bala and Atibala
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜରକ୍ଷାର ଦାୟିତ୍ୱ ବିଧିପୂର୍ବକ ତପସ୍ବୀ-ରକ୍ଷାରେ ପରିଣତ ହେବା ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଥମଥର ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ପ୍ରଦାନ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ପରେ ଦଶରଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଡାକି, ମାତା-ପିତା ଓ ରାଜପୁରୋହିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନାଦି ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା ସହ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ହସ୍ତେ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରସ୍ଥାନକାଳେ ପରାଗହୀନ ମୃଦୁ ପବନ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଓ ଦିବ୍ୟ ଦୁନ୍ଦୁଭି-ଶଙ୍ଖନାଦ ଯାତ୍ରାକୁ ଦେବାନୁମୋଦିତ ଓ ବିଧିସିଦ୍ଧ ବୋଲି ସୂଚାଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗେ ଚାଲନ୍ତି, ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ଧନୁର୍ଧର ଓ ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ ପଛେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କୁ ବହୁଫଣୀ ନାଗ ସଦୃଶ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ପଛେ ଚାଲୁଥିବା ସ୍କନ୍ଦ-ବିଶାଖ ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଧିକାର ଅଧୀନରେ ତାଙ୍କର ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜତା ଓ ସଂଯମିତ ବୀର୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସରୟୂର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅର୍ଧଯୋଜନାଧିକ ଯାତ୍ରା ପରେ ମୁନି ରାମଙ୍କୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ଆଚମନସଦୃଶ ଶୁଦ୍ଧି କରିବାକୁ କହି, ‘ବଲା’ ଓ ‘ଅତିବଲା’ ନାମକ ଯୁଗ୍ମ ବିଦ୍ୟା/ମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାହାର ଫଳ—ଶ୍ରମ, ଜ୍ୱର ଓ ଦେହକ୍ଷୟର ନିବୃତ୍ତି; ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଅସାବଧାନତାରେ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜେୟ ରକ୍ଷା; ଏବଂ ଜପରେ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ଶମନ। ରାମ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବିଦ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରି ଶରତ୍ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ତିନିଜଣ ସରୟୂତଟରେ କୁଶଶୟ୍ୟାରେ ରାତ୍ରି ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି; ମୁନିଙ୍କ ସୌମ୍ୟ ବଚନ ଓ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ସେବାଧର୍ମ ଏହି ବିଶ୍ରାମକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
ପ୍ରଭାତେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଜଗାଇ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା ଓ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ ଓ ଜପ ସାରି ଦୁଇ ରାଜକୁମାର ବିନୟରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ାନ୍ତି। ଆଗକୁ ବଢ଼ି ସେମାନେ ସରୟୂ ଓ ଦିବ୍ୟ ତ୍ରିସ୍ରୋତସ୍ୱିନୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ସଙ୍ଗମ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସାଧନାରତ ମୁନିମାନେ ସହସ୍ରାବ୍ଦ ଧରି ଘୋର ତପସ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହା କାହାର ଆଶ୍ରମ ବୋଲି ଭ୍ରାତୃଦ୍ୱୟ ପଚାରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହନ୍ତି—ଏହି ସ୍ଥାନ କନ୍ଦର୍ପ/କାମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ପୂର୍ବେ ଶିବଙ୍କ ଘୋର ଧ୍ୟାନକାଳେ କାମ ବିଘ୍ନ କରିଥିଲା; ତେଣୁ ଶିବଙ୍କ ଉଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି-ଅଗ୍ନିରେ କାମ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଅଶରୀର ହେଲା, ଏହିପରି ସେ ‘ଅନଙ୍ଗ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ ଏହି ଭୂମି ମଧ୍ୟ ଅନଙ୍ଗ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଲା। ତାପରେ ସେମାନେ ଦୁଇ ପବିତ୍ର ନଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ଆଶ୍ରମରେ ରାତି ରହନ୍ତି। ତପୋବଳଜନିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁନିମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ଅର୍ଘ୍ୟ-ପାଦ୍ୟ ଆଦି ଦେଇ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ସାୟଂସନ୍ଧ୍ୟା ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଳିତ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିୟମଶୀଳ ଆଚାର, ତୀର୍ଥଭୂମିର ମହିମା ଓ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନକାରୀ କାମନାର ନୈତିକ ପରିଣାମ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷାଦାୟକ କଥା କହି ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।
गङ्गा–सरयू-सङ्गमः, मलद–करूश-देशकथा, ताटकावनप्रवेशोपदेशः (The Confluence of Gaṅgā and Sarayū; the Tale of Malada–Karūśa; Counsel on Tātakā’s Forest)
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭାତେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ନଦୀତଟକୁ ଗଲେ। ତପସ୍ବୀମାନେ ମଙ୍ଗଳମୟ ନୌକା ଦେଲେ; ସମସ୍ତେ ଗଙ୍ଗା ପାର ହେଲେ। ମଧ୍ୟଧାରାରେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନସଦୃଶ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ରାମ କାରଣ ପଚାରିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ସରୟୂଙ୍କ ନିକଟେ ସଙ୍ଗମାଭିମୁଖେ ଯାଏ, ସେଠି ଏହି ନିନାଦ ଉଠେ; ତେଣୁ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଉଭୟ ନଦୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର। ଦୁଇ ଭାଇ ଭକ୍ତିରେ ଗଙ୍ଗା-ସରୟୂଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାପରେ ଅପଦଚିହ୍ନିତ ଭୟାନକ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଗଲା—ଘନ ବୃକ୍ଷ, ଅଶୁଭ ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ଡାକ, ଭୀତିମୟ ପରିବେଶ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେ ଦେଶର ପୂର୍ବ ସମୃଦ୍ଧି କଥା କହିଲେ—ମଲଦ ଓ କରୂଶ—ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଗଢ଼ିଥିବା ପରି। ବୃତ୍ରବଧ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ହେବା ସହ ଏହି ଭୂମି ଵର ପାଇଲା ଓ ସେହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। କାଳକ୍ରମେ ମାରୀଚର ମାତା, ରୂପାନ୍ତରଶୀଳ ଭୟଙ୍କର ଯକ୍ଷୀ ତାଟକା ସେ ଅଞ୍ଚଳ ଦଖଲ କରି ଲୋକଙ୍କୁ ତ୍ରାସ ଦେଲା ଏବଂ ପଥ ଅବରୋଧ କଲା। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା କଲେ—ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଏହା ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ; ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ଏହି ‘କଣ୍ଟକ’କୁ ନିବାରି ଦେଶକୁ ନିର୍ଭୟ କର।
ताटकावृत्तान्तः — The Account of Tāṭakā and the Royal Duty to Protect
ଏହି ପଞ୍ଚବିଂଶତମ ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପଦେଶମୟ ସଂବାଦ ରହିଛି। ରାମ ଋଷିଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସନ୍ଦେହ ଉଠାନ୍ତି—ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ସୀମିତ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ, ତେବେ ଏକ ନାରୀ କିପରି ସହସ୍ର ହାତୀ ସମ ବଳବତୀ ହେବ? ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବଂଶ ଓ କାରଣ ସହ କଥା କହନ୍ତି—ଯକ୍ଷ ସୁକେତୁ ତପ କରିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଟକା ନାମକ କନ୍ୟା ଦାନ କଲେ ଏବଂ ତାକୁ ସହସ୍ର-ଗଜତୁଲ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ବଳ ଦେଲେ। ତାଟକାଙ୍କ ବିବାହ ସୁନ୍ଦ ସହ ହେଲା ଏବଂ ମାରୀଚ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା; ପରେ ଶାପବଶତଃ ସେ ରାକ୍ଷସ ହେଲା। ସୁନ୍ଦଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଟକା ଓ ମାରୀଚ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ତେବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମାରୀଚକୁ ରାକ୍ଷସରୂପ ଧାରଣ କରିବାର ଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଟକାକୁ ଯକ୍ଷୀରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୟଙ୍କର ନରଭକ୍ଷିଣୀ ରାକ୍ଷସୀ ହେବାର ଶାପ ଦେଲେ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜଧର୍ମର ମୂଳ ନୀତି ଦେଖାନ୍ତି—ପ୍ରଜାରକ୍ଷା, ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁରକ୍ଷା, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଳନ ହେଉଛି ରାଜତ୍ୱର ସନାତନ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ଅଧର୍ମୀ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ନାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରିବାରେ ରାଜକୁମାର ଦ୍ୱିଧା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଥରାବଧ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାବ୍ୟା (ଭୃଗୁପତ୍ନୀ) ନାଶର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ, ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଧୀନରେ ନ୍ୟାୟ୍ୟ ବଳପ୍ରୟୋଗର ଧାର୍ମିକ ଆଧାରକୁ ଏହି ସର୍ଗ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
ताटकावधः (The Slaying of Tāṭakā)
ଏହି ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ନିଜ ଅନୁସରଣର କାରଣ କହନ୍ତି—ଦଶରଥଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ, କୌଶିକ ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ଗୋ‑ବ୍ରାହ୍ମଣ‑ହିତ ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ରାକ୍ଷସ ନିଗ୍ରହ ଧର୍ମ। ପରେ ରାମ ଧନୁଷରେ ଜ୍ୟା ଟାଣି ଟଙ୍କାର କରିବା ସହିତ ଅରଣ୍ୟ ଭୀତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ଶବ୍ଦରେ କ୍ରୋଧିତ ତାଟକା ଆସି ପହଞ୍ଚେ। ରାମ ତାହାର ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି ପ୍ରଥମେ ମିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭାବନ୍ତି—ସ୍ତ୍ରୀ ଥିବାରୁ ହତ୍ୟା ନ କରି ତାହାର ବଳ ଓ ଗତିକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରିବା। କିନ୍ତୁ ତାଟକା ମାୟାରେ ଧୂଳିମେଘ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଶିଳାବର୍ଷା କରେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ଓ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନୁଚିତ କରୁଣା ଛାଡ଼ିବାକୁ କହି, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ରାକ୍ଷସୀ ଶକ୍ତି ବଢ଼େ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ରାମ ଶବ୍ଦବେଧୀ କୌଶଳରେ ତାହାର ଛଳକୁ ଭେଦି, ଶିଳାବର୍ଷାକୁ ରୋକି, ବଜ୍ର ସମ ବେଗରେ ଧାଇ ଆସୁଥିବା ତାଟକାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବାଣ ଘୋପି ତାହାକୁ ବଧ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବଗଣ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦେବାକୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲେ ଶାପମୁକ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ ସେମାନେ ସେଠାରେ ଶିବିର କରନ୍ତି; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସ୍ନେହରେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରି ପ୍ରଭାତେ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି।
अस्त्रप्रदानम् — Bestowal of Divine Astras to Rama
ରାତ୍ରି-ବିଶ୍ରାମ ପରେ ମହର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ନେହ ଓ ଅନୁମୋଦନରୁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର-ସମ୍ଭାର ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରି ମଙ୍ଗଳ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସେ ଚକ୍ର, ପାଶ, ଗଦା, ବଜ୍ର ଆଦି ସହିତ ନାମଧାରୀ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ସୂଚୀରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଶୁଚି ହୋଇ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ମହର୍ଷି ଅନୁତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର-ସମୂହ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେହି ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ତେବେ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ସେବକ ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ‘ମୋ ମନରେ ରୁହ’ ବୋଲି ଆଜ୍ଞା ଦେଇ—ଆବେଗରେ ପ୍ରୟୋଗ ନୁହେଁ, ସଂଯମିତ ସ୍ମରଣ ଓ ଧର୍ମାଧୀନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହିଁ ଶ୍ରେୟସ୍ ବୋଲି ସୂଚାନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च — Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତି ପରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ହସ୍ତାନ୍ତର କରନ୍ତି। କଥାଭାଷାରେ ରାମ ଏବେ ‘ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଜେୟ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତଥାପି ସେ କେବଳ ଅସ୍ତ୍ରଲାଭରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଅସ୍ତ୍ରର ସଂହାର—ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟାହାର/ନିବୃତ୍ତିର ବିଧି ଓ ମନ୍ତ୍ର—ଏହି ଆବଶ୍ୟକ ପୂରକ ଜ୍ଞାନ ସେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ସଂୟମ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଶକ୍ତିପ୍ରୟୋଗର ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସଂହାରମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଭୃଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ତେଜସ୍ୱୀ, ରୂପପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ରର ନାମାବଳୀ କ୍ରମେ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଅସ୍ତ୍ରଦେବତାମାନେ ଦେହଧାରୀ ଦୀପ୍ତିମୟ ରୂପରେ—କେହି ଅଙ୍ଗାର ପରି କଳା, କେହି ଧୂଆଁ ପରି, କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ସେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ରାମ “ମୋ ମନରେ ନିବାସ କର; ଆବଶ୍ୟକେ ସହାୟ ହେବ” ବୋଲି ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ପରେ ଆଗକୁ ଯାଇ ରାମ ପର୍ବତ ସମୀପରେ ମେଘ ପରି ଛାୟାଘନ ଏକ ବନଖଣ୍ଡ ଦେଖନ୍ତି—ପଶୁପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଧୁର କଲରବରେ ମୁଖର। ସେ ଏହା କାହାର ଆଶ୍ରମ ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି; ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନିବାସସ୍ଥାନ କେଉଁଠି—ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ରକ୍ଷାକାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
सिद्धाश्रम-प्रसङ्गः (Siddhashrama and the Vāmana Narrative)
ରାମଙ୍କ ‘ସେ ବନ କେଉଁଟି?’ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମର ପୁରାବୃତ୍ତାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ଆଶ୍ରମର ପବିତ୍ରତା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୋଗ-ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁ ଏଠାରେ ତପ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ବୈରୋଚନି ବଳି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜିତି ତ୍ରିଲୋକରେ ରାଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗେ; ତେବେ ଅଗ୍ନି ଆଦି ଦେବଗଣ ଦେବହିତାର୍ଥେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ‘ମାୟାଯୋଗେ’ ବାମନରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। କାଶ୍ୟପ-ଅଦିତି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଦିତିଙ୍କ ସହସ୍ରବର୍ଷ ତପ, ବିଷ୍ଣୁସ୍ତୁତି ଓ ବରଦାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ‘ଅଦିତି, ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ର ହେବି’ ଏହି ଯାଚନାରୁ ବାମନାବତାରର କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ବାମନ ଭଗବାନ ତିନି ପଦକ୍ରମରେ ବଳିକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରି ତ୍ରିଲୋକକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦାନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ଆଶ୍ରମ ‘ଶ୍ରମନାଶନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାର ମୁନିମାନେ ରାଜପୁତ୍ରଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ପୂଜା-ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ବିଶ୍ରାମ ପରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି; ସେ ନିୟତେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋଇ ଦୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରାତଃକାଳେ ଦୁଇଭାଇ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା, ଜପ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି ସଂସ୍କାର କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି; ଅଧ୍ୟାୟ ଆଶ୍ରମ-ରକ୍ଷାଧର୍ମର ପ୍ରସ୍ତାବନା ସହ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦେଶ‑କାଳଜ୍ଞ ଓ ବାକ୍ନିପୁଣ ରାମ‑ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରାତିରେ ରାକ୍ଷସମାନେ କେବେ ଆସିବେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇପାରିବ। ଋଷିମାନେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା‑ମୌନବ୍ରତ ସମୟରେ ଛଅ ରାତି ଯଜ୍ଞରକ୍ଷାରେ ଦୃଢ଼ ରହିବାକୁ ହେବ। ଛଠ ଦିନେ ଯଜ୍ଞତେଜ ବଢ଼ିଯାଏ; ବେଦୀରେ ଋତ୍ୱିଜ, କୁଶ, ସ୍ରୁକ, ସମିଧା ଓ ହବିଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜ୍ୱଳେ। ତାହାପରେ ଆକାଶରୁ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠେ। ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ମାୟାବଳରେ ଆକାଶ ଢାକି ରକ୍ତବର୍ଷା କରି ବେଦୀକୁ ଦୂଷିତ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ରାମ ତୁରନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସତର୍କ କରି ଧର୍ମାନୁକୂଳ ‘ମାନବାସ୍ତ୍ର’ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି—ପ୍ରାଣହାନି ନୁହେଁ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭାବରେ—ଯାହାରେ ମାରୀଚ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂର ଉତ୍ତାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରେ ରାମ ଅବଶିଷ୍ଟ ନିର୍ଦୟ ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନକାରୀମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ‘ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର’ ଦ୍ୱାରା ସୁବାହୁଙ୍କୁ ବଧ କରି, ‘ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର’ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଗୁରୁଆଜ୍ଞା ସିଦ୍ଧ ହେଲା ଓ ‘ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ’ ନାମ ସାର୍ଥକ ହେଲା। ଋଷିମାନେ ବିଜୟୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
सिद्धाश्रमात् शोणातटं प्रस्थानम् — Departure from Siddhāśrama and the Invitation to Janaka’s Yajña (Bow of Mithilā)
ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବା ପରେ କଥା ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ମିଥିଲା ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କୃତକୃତ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରାତି କାଟନ୍ତି; ପ୍ରାତଃକାଳେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ ଶିଷ୍ୟଧର୍ମରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପିତ ସେବକ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି—ତପ-ଯଜ୍ଞ ପରମ୍ପରାର ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ସେବାଭାବ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ତାପରେ ଋଷିସମୂହ ମିଥିଲାରେ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଆସନ୍ତା ପରମଧାର୍ମିକ ଯଜ୍ଞର ସମ୍ବାଦ ଦେଇ ରାମଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ “ଧନୁରତ୍ନ” ଦେଖିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଧନୁ ଭୟଙ୍କର, ଅପରିମେୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞସଭାରେ ଦାନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ତାହାର ଅପ୍ରାପ୍ୟତା ଏପରି ଯେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ମହାବଳୀ ରାଜା-ରାଜକୁମାରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଚଢ଼ାଇବା ତ ଦୂର, ଉଠାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି। ଜନକଙ୍କ ରାଜଭବନରେ ଏହା ଯଜ୍ଞଫଳରୂପ ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ଭାବେ ସୁଗନ୍ଧ, ଚନ୍ଦନ, ଧୂପ ଓ ଅଗରୁଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ—ରାଜଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ, ଆଚାରବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ବନଦେବତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ପକ୍ଷୀ ଓ ମୃଗମାନେ କିଛି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁସରଣ କରି ପରେ ଫେରାଇ ଦିଆଯାନ୍ତି। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଦଳ ଶୋଣା ନଦୀତଟରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ; ସ୍ନାନ କରି ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ବସନ୍ତି। ସେଇ ସୁଶୋଭିତ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖି ରାମଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସା ଜାଗେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାରଣକଥାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଗଢ଼ି ଦିଏ।
कुशवंशवर्णनम् — The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
ଏହି ସର୍ଗରେ ବାଳକାଣ୍ଡର ଧର୍ମ-ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କୁଶବଂଶର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବଂଶକଥା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଜାତ, ତପୋନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷ-ସମ୍ମାନପରାୟଣ କୁଶଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ। ତାଙ୍କର ଚାରି ପୁତ୍ର—କୁଶାମ୍ବ, କୁଶନାଭ, ଅଧୂର୍ତ୍ତରଜସ ଓ ବସୁ—ଧର୍ମପୂର୍ବକ ରାଜ୍ୟଶାସନ କରି ନଗର ସ୍ଥାପନା କରନ୍ତି: କୌଶାମ୍ବୀ, ମହୋଦୟ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ଓ ଗିରିବ୍ରଜ। ବସୁଙ୍କ ଦେଶ ‘ବସୁମତୀ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପାଞ୍ଚ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ସୁମାଗଧୀ/ମାଗଧୀ ନଦୀର ଖ୍ୟାତି ସହ ଭୂଗୋଳବର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ପରେ କଥା କୁଶନାଭଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଫେରେ—ଅପ୍ସରା ଘୃତାଚୀରୁ ଜନ୍ମିତ ତାଙ୍କର ଶତ କନ୍ୟା ଉଦ୍ୟାନ-ଶୋଭାର ଚିତ୍ରଣ ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେମାନଙ୍କ ରୂପ-ଯୌବନ ଦେଖି ବାୟୁ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖି ଅମରତ୍ୱ ଓ ଅଜର-ଯୌବନ ଦେବାକୁ କହେ। କନ୍ୟାମାନେ ବିବାହଧର୍ମରେ ପିତୃଆଜ୍ଞାକୁ ଆଧାର କରି ତାହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ତେଜୋବଳ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ବାୟୁ ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କୁ କୁବ୍ଜ କରି ବିକୃତ କରେ। ଲଜ୍ଜିତ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରନ୍ତି; କୁଶନାଭ ଧର୍ମଭଙ୍ଗର ଆଘାତ ଚିନ୍ତା କରି ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ନୀତିଶିକ୍ଷା ଓ କଥାର ସନ୍ଧିବିନ୍ଦୁ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
कुशनाभकन्याशतविवाहः — The Marriage of Kuśanābha’s Hundred Daughters (and the Birth of Brahmadatta)
ଏହି ସର୍ଗରେ ପରସ୍ପର-ସଂଯୁକ୍ତ ଦୁଇଟି ଧର୍ମନୀତିକଥା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ, କୁଶନାଭଙ୍କ ଶତ କନ୍ୟା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବାୟୁଦେବଙ୍କ ବଳପୂର୍ବକ ପ୍ରଲୋଭନ-ଚେଷ୍ଟାର କଥା ପିତାଙ୍କୁ ଜଣାଇ, ବିବାହବିଷୟରେ ନିଜେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ; ଯେକୌଣସି ପ୍ରସ୍ତାବ ପିତୃସମ୍ମତି ମାର୍ଗରେ ହିଁ ଗ୍ରହଣୀୟ ବୋଲି ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। କୁଶନାଭ ତାଙ୍କର ଏକମତତା ଓ କ୍ଷମାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହନ୍ତି—କ୍ଷମା ବଂଶରକ୍ଷାକାରୀ ଏବଂ ଧର୍ମଧାରଣକାରୀ ମହାଶକ୍ତି। ପରେ ବଂଶପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦୈବବ୍ୟବସ୍ଥାର ସମାଧାନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ତପସ୍ବୀ ଚୂଳୀ, ଊର୍ମିଲାଙ୍କ କନ୍ୟା ଗନ୍ଧର୍ବୀ ସୋମଦାଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ମନୋଜାତ ପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଦାନ କରନ୍ତି; ସେ ପରେ କାମ୍ପିଲ୍ୟର ରାଜା ହୁଅନ୍ତି। କୁଶନାଭ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଦେଶ-କାଳ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବର ବିଚାର କରି, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ବର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ଶତ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଣିଗ୍ରହଣ କରିବାମାତ୍ରେ କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ବିକୃତି ଓ ଦୁଃଖ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ—ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିବାହରେ ସାମାଜିକ ଓ ଶାରୀରିକ ସମନ୍ୱୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନର ସୂଚନା। ଶେଷରେ ବିବାହକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସୋମଦା ପୁତ୍ରଙ୍କ ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣ ଦେଖି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି।
कुशिकवंश-प्रसङ्गः / Genealogy of the Kuśika Line and the Kausikī River
ଏହି ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ବଂଶପରିଚୟ ଓ ଦେଶବୃତ୍ତାନ୍ତ କହି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କ ବିବାହ ପରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହେଲାପରେ କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଗାଧିଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗାଧିଙ୍କୁ ନିଜ ପିତା ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, କୁଶବଂଶସମ୍ବନ୍ଧରୁ ନିଜ “କୌଶିକ” ଉପାଧିର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭଗିନୀ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ଋଚୀକ ମୁନିଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ସତ୍ୟବତୀ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପୁନଃ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରୁ ପ୍ରବାହିତ ମହାନଦୀ କୌଶିକୀ ରୂପେ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପରେ ରାତ୍ରିର ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ର—ନିଷ୍ପନ୍ଦ ବୃକ୍ଷ, ବିଶ୍ରାମରତ ପଶୁ, ତାରାଭରା ଆକାଶ ଓ ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର; ଏବଂ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ଓ ମାଂସଭକ୍ଷୀ ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ସଞ୍ଚାର। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥନ ଶେଷ ହେଲେ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏବଂ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଶୟନକୁ ଯାଆନ୍ତି।
गङ्गाजन्मवर्णनम् / The Origin of the Ganga (Tripathagā Narrative)
ପ୍ରଭାତେ ଶୋଣ ନଦୀତଟେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଜଗାଇ ପ୍ରାତଃକର୍ମ ଓ ଅଗ୍ରଗମନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ସ୍ନାନ-ଆଦି ବିଧି ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ରାମ ପଚାରନ୍ତି—ଗଭୀର ଓ ବାଲୁକାପୁଲିନଶୋଭିତ ଶୋଣକୁ କିପରି ପାର ହେବୁ? ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୂର୍ବ ଋଷିମାନେ ଚାଲିଥିବା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପଥରେ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅର୍ଧଦିନ ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଯାତ୍ରା କରି ସେମାନେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି—ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ହଂସ-କ୍ରୌଞ୍ଚ ଆଦି ପକ୍ଷୀରେ ରମଣୀୟ। ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଶିବିର କରି ସେମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦିଅନ୍ତି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି ଏବଂ ପବିତ୍ର ଶେଷକୁ ପ୍ରସାଦରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ନଦୀତଟରେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଗଙ୍ଗାକୁ ‘ତ୍ରିପଥଗା’ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେ କିପରି ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରି ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ? ଏହି ଜିଜ୍ଞାସାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଙ୍ଗାଜନ୍ମକଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ପର୍ବତରାଜ ହିମବାନ ମହାଧାତୁନିଧି, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମନୋରମା (ମେରୁଙ୍କ କନ୍ୟା); ତାଙ୍କର ଦୁଇ କନ୍ୟା—ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗା ଓ କନିଷ୍ଠା ଉମା। ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦେବମାନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଚନା କଲେ, ହିମବାନ ଧର୍ମାନୁସାରେ ତ୍ରିଲୋକହିତାର୍ଥେ ତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ; ଦେବମାନେ କୃତାର୍ଥ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଉମା କଠୋର ତପ କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ବିବାହ ପାଇଲେ। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଙ୍ଗାକୁ ସ୍ୱର୍ଗଗାମିନୀ, ପାପହାରିଣୀ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।
बालकाण्ड सर्ग ३६ — गङ्गा-प्रभवप्रश्नः, शिवतेजोधारणं, कार्त्तिकेय-जन्म, उमाशापः
ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ପ୍ରଶଂସା କରି, ଗଙ୍ଗା କାହିଁକି ‘ତ୍ରିପଥଗା’ (ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରବାହିତା) ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ କେଉଁ କର୍ମରେ ତାଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା—ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରନ୍ତି। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶିବ ଓ ଉମାଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି କାରଣକଥା କହନ୍ତି। ଶିବ-ଉମାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ଭୟ କରନ୍ତି—ଶିବତେଜରୁ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ ହେବ। ତେଣୁ ତ୍ରିଲୋକହିତାର୍ଥେ ସେଇ ତେଜକୁ ସଂଯମ କରି ଧାରଣ କରିବାକୁ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ ସମ୍ମତ ହୋଇ ପଚାରନ୍ତି—ତେଜ ବିସ୍ଥାପିତ ହେଲେ କିଏ ଧାରଣ କରିବ? ଦେବମାନେ ଧରା (ପୃଥିବୀ)କୁ ପାତ୍ର ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଶିବ ତେଜକୁ ପୃଥିବୀରେ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି; ବାୟୁର ସହାୟତାରେ ଅଗ୍ନି ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ବହନ କରେ। ତାହାରୁ ଶ୍ୱେତପର୍ବତ ଓ ଦୀପ୍ତ ଶରବଣ-ବନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିଜାତ ମହାବଳୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଦେବର୍ଷିମାନେ ଶିବ-ଉମାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବିଘ୍ନରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଉମା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ସନ୍ତାନହୀନ ହେବେ; ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ସେ ଅନେକ ରୂପ ଓ ଅନେକ ଅଧିପତି ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ପୁତ୍ରପ୍ରସବସୁଖରୁ ବଞ୍ଚିତ ରହିବ। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ‘ପର୍ବତନନ୍ଦିନୀ’ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ ବୋଲି ସୂଚାଇ ଗଙ୍ଗାଜନ୍ମକଥାକୁ ସେତୁବନ୍ଧ ଭାବେ ଆଗେଇ ନେଇଯାନ୍ତି।
कुमारसम्भवः—गङ्गायां तेजोनिक्षेपः (The Birth of Kumāra/Skanda and the Deposition of Śiva’s Energy through Gaṅgā)
ଏହି ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଏକ ପୌରାଣିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଉମାଙ୍କ ଅଚ୍ୟୁତ ବଚନ ହେତୁ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ନୂତନ ସେନାପତି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମସମ୍ମତ ଉପାୟ କହିଲେ—ଅଗ୍ନି ଶିବ/ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ତେଜ ବହନ କରି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ମାଧ୍ୟମରେ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବେ; ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ ହେବ। ଦେବତାମାନେ ରତ୍ନଭୂଷିତ କୈଳାସକୁ ଯାଇ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାରେ ଶିବତେଜ ନିକ୍ଷେପ କରିବାକୁ ନିୟୋଜନ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ୁଥିବା ଦାହକ ତେଜ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେ ହିମବତଙ୍କ ପର୍ବତଢାଳରେ ଗର୍ଭ ରଖି ନିଜ ପ୍ରବାହମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ପୃଥିବୀ-ସ୍ପର୍ଶରୁ ‘ଜାତରୂପ’ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ) ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ-ଖନିଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ହିମାଳୟର ସୁବର୍ଣ୍ଣବନର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ କୁମାରଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା; କୃତ୍ତିକାମାନେ ଧାତ୍ରୀ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ ହେବାରୁ ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଗଙ୍ଗାରୁ ‘ସ୍କନ୍ନ’ (ବହି ଅବତରିତ) ହେବାରୁ ‘ସ୍କନ୍ଦ’ ନାମ ମଧ୍ୟ ହେଲା। କୋମଳ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ପରାକ୍ରମରେ ସେ ଦୈତ୍ୟସମୂହକୁ ପରାଜିତ କରି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଧିବତ ଦେବସେନାର ସେନାପତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ବନ୍ଦନା କଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସନ୍ତାନଲାଭ ଓ ସ୍କନ୍ଦଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
सगरस्य पुत्रलाभः — Sagara’s Boons, Progeny, and the Rise of the Sixty Thousand
ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହି ସାରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ଅଯୋଧ୍ୟାର ପ୍ରାଚୀନ ନରେଶ ସଗରଙ୍କ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଧର୍ମାତ୍ମା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁତ୍ରହୀନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ରାଣୀ: ବିଦର୍ଭରାଜକନ୍ୟା କେଶିନୀ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା ସୁମତି; ସୁମତି ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ ଏବଂ ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ)ଙ୍କ ଭଗିନୀ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସଗର ଦୁଇ ରାଣୀ ସହ ହିମବତ ପର୍ବତର ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁ ବର ଦେଲେ—ଏକ ରାଣୀଙ୍କୁ ବଂଶ ଚାଲାଇବା ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ହେବ, ଅନ୍ୟ ରାଣୀଙ୍କୁ ଷାଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ହେବେ। ରାଣୀମାନେ ବରର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣି ଚୟନର ଅନୁମତି ପାଇଲେ; କେଶିନୀ ଏକ ବଂଶଧର ପୁତ୍ରର ବର ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସୁମତି ବହୁପୁତ୍ରତ୍ୱର ବର ନେଲେ। କାଳକ୍ରମେ କେଶିନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଅସମଞ୍ଜସ ଜନ୍ମିଲା; ସେ ସରୟୂରେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଫିଙ୍ଗିଦେବା ପରି କ୍ରୂର କର୍ମରେ କୁଖ୍ୟାତ ହେଲା, ପ୍ରଜାପୀଡନ ହେତୁ ସଗର ତାକୁ ନିର୍ବାସିତ କଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଂଶୁମାନ ବୀର ଓ ସର୍ବପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସୁମତି ଲାଉ ପରି ଏକ ଗର୍ଭପିଣ୍ଡ ପ୍ରସବ କଲେ; ତାହା ଫାଟି ଷାଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ହେଲେ, ଯେମାନେ ଘିଅ ଭରା ଘଟରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ଯୌବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଶେଷରେ ସଗର ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବଂଶ-ଯଜ୍ଞ ଇତିହାସର କାରଣଧାରାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ।
सगरयज्ञाश्वहरणम् — The Stolen Sacrificial Horse of Sagara
ପୂର୍ବ କଥନ ଶେଷ ହେବା ପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସାବଧାନ ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ସଗରଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯଜ୍ଞ କିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ, ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସଗର-ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ—ହିମବାନ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦେଶରେ ସଗରଙ୍କ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ଚାଲିଥିଲା ଏବଂ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ପର୍ବଦିନ (ପୂର୍ଣ୍ଣିମା/ସମାପ୍ତି ଦିନ) ରେ ବାସବ ଇନ୍ଦ୍ର ରାକ୍ଷସ-ରୂପ ଧାରଣ କରି ଯଜ୍ଞୀୟ ଅଶ୍ୱକୁ ଅପହରଣ କଲେ। ଋତ୍ୱିଜମାନେ ସଭାରେ ସଗରଙ୍କୁ କହିଲେ—ଯଜ୍ଞରେ ଦୋଷ ପଡ଼ିଲେ ଅନିଷ୍ଟ; ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ଅଶ୍ୱକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଦରକାର। ସଗର ଦୀକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଂଶୁମାନ ଓ ପୁରୋହିତବର୍ଗ ସହ ସେଠାରେ ରହି, ନିଜ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁଅଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଜ; କ୍ରମେ ଖୋଦି ଯାଅ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଚୋର ମିଳିନାହିଁ। ରାଜକୁମାରମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ହୀରା ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ, ହଳ ଓ ଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବିଶାଳ ଭୂଭାଗକୁ ଚିରି ଖୋଦିଲେ। ଭୂମି-ମଥନରୁ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା ଏବଂ ପାତାଳର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ନିହତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତେଣୁ ବ୍ୟାକୁଳ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଓ ନାଗମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ—ସଗରପୁତ୍ରମାନେ ‘ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନକାରୀ’ ଭାବି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଫାଟିଯାଉଛି ବୋଲି ନିବେଦନ କଲେ।
सगरपुत्राणां रसातलगमनम् — The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila
ଏହି ସର୍ଗରେ ଭୟାକୁଳ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏହା ସବୁ ପୂର୍ବନିୟତ; ପୃଥିବୀକୁ ବାସୁଦେବ ନିଜେ କପିଳ-ରୂପେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ପୃଥିବୀ ଭେଦନ ଓ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ବିନାଶ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ, କାରଣ ସେମାନେ କପିଳଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପରାଧ କରିବେ। ଅଶ୍ୱଚୋରକୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ପୁନଃ ଖନନ ଜାରି ରଖିବାକୁ ସଗରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ସଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁତ୍ର ରସାତଳ ଦିଗକୁ ଅବତରଣ କରି ଚାରି ଦିଗର ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ବିରୂପାକ୍ଷ, ଦକ୍ଷିଣେ ମହାପଦ୍ମ, ପଶ୍ଚିମେ ସୌମନସ, ଉତ୍ତରେ ଭଦ୍ର—ପର୍ବତସଦୃଶ ବିଶାଳ, ପୃଥିବୀଧାରକ। ପୁଣ୍ୟଦିନରେ ଭୂକମ୍ପ ହେବାର କାରଣ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ ଚଳନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଈଶାନ୍ୟ ଦିଗରେ ଖୋଦି ଯାଇ କପିଳ ମୁନିଙ୍କୁ (ଶାଶ୍ୱତ ବାସୁଦେବ) ଓ ନିକଟରେ ଚରୁଥିବା ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି। କପିଳଙ୍କୁ ଚୋର ଭାବି ସେମାନେ ଶସ୍ତ୍ର-ଉପକରଣ ସହ ଧାଇ ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି ଓ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରନ୍ତି। କପିଳଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ବାକ୍ୟରେ ସେମାନେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ଭୁଲ ପରିଚୟ, ଯଜ୍ଞର ତ୍ୱରା, ଏବଂ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ପ୍ରତି ଅଧର୍ମର ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମ—ଏହି ସର୍ଗର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା।
अंशुमान्—अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
ରାଜା ସଗର ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅନୁପସ୍ଥିତ, ତେବେ ସେ ପରାକ୍ରମ, ବିଦ୍ୟା ଓ ବଂଶଗୌରବରେ ଯୁକ୍ତ ପୌତ୍ର ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ଡାକି, ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ହରଣକାରୀ ଚୋର ଓ ହରାଇଥିବା ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ଧନୁଷ-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା, ଯଜ୍ଞର ବିଘ୍ନ ଦୂର କରି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରାଇବା—ଏହି ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ଅଂଶୁମାନ ସଗରପୁତ୍ରମାନେ ଖୋଦିଥିବା ଭୂଗର୍ଭ ପଥ ଧରି ଯାଇ ଦିଗର ରକ୍ଷକ ଦିଶାଗଜମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ; ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଯେ ସେ ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଫେରିବେ। ଆଗକୁ ବଢ଼ି ସେ ସଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟିହଜାର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭସ୍ମରୂପେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ଶୋକ କଲେ ଏବଂ ନିକଟରେ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଚରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ପିତୃତର୍ପଣ ପାଇଁ ଜଳ ଖୋଜିଲେ କିନ୍ତୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ତେବେ ଗରୁଡ଼ (ସୁପର୍ଣ/ବୈନତେୟ)ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ। ଗରୁଡ଼ କହିଲେ—କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ତେଜରେ ସେମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ସାଧାରଣ ଜଳକ୍ରିୟା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ହିମବାନଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ମାତ୍ର ଭସ୍ମକୁ ପବିତ୍ର କରି ସ୍ୱର୍ଗଗତି ଦେଇପାରିବେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଅଂଶୁମାନ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଫେରି ସବୁ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସଗରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ; ସଗର ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାବତରଣର ଉପାୟ ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ କରି ଶେଷରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
गङ्गावतरण-प्रार्थना (Bhagīratha’s Petition for the Descent of Gaṅgā)
ଏହି ସର୍ଗରେ ସଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମୋକ୍ଷକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କଥାଧାରା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ସଗରଙ୍କ ନିଧନ ପରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଅଂଶୁମାନ ଦିଲୀପଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ହିମବତର ପବିତ୍ର ଶିଖରରେ ଘୋର ତପ କରି, କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦିଲୀପ ପିତୃବିପତ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାବତରଣ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ଜଳକ୍ରିୟାର ଉପାୟ ନ ପାଇ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ର ଭଗୀରଥ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଦିଲୀପ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯଜ୍ଞୟାଗ ସହିତ ରାଜ୍ୟ କରି ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଗମନ କରନ୍ତି। ସନ୍ତାନହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବଂଶଧାରା ଓ ପିତୃମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଭଗୀରଥ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭାର ଦେଇ ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପଞ୍ଚତପ କରନ୍ତି—ବାହୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ କରି, ମାସକୁ ଥରେ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରି। ତାଙ୍କ ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଭଗୀରଥ ସଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଜଳକ୍ରିୟା ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ପାଇଁ ବର ମାଗନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବର ଦେଇ କହନ୍ତି—ଗଙ୍ଗାର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗକୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ କେବଳ ଶିବ ହିଁ ସମର୍ଥ; ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା କହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
गङ्गावतरणम् (The Descent of the Gaṅgā and Bhagiratha’s Fulfilment)
ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ଭଗୀରଥ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅତି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗକୁ ସଂଯମ କରିବା ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ କୃପା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଭାବି ଏକ ବର୍ଷ ଘୋର ତପ କଲେ। ଏକ ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି, ପର୍ବତଜା ଗଙ୍ଗାକୁ ଶିରରେ ଧାରଣ କରିବାକୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ଏହା ସ୍ୱୀକାର କଲେ। କ୍ଷଣିକ ଗର୍ବରେ ଗଙ୍ଗା ଶିବଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ କରି ପାତାଳକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ଜଟାଜାଳର ଗୁହାନ୍ତରେ ସେ ବନ୍ଧି ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହେଲେ। ଭଗୀରଥ ପୁନର୍ବାର ତପ କରିବା ପରେ ଶିବ ଗଙ୍ଗାକୁ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ କରି ମୁକ୍ତ କଲେ; ସେ ‘ବିନ୍ଦୁସର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସାତ ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ—ପୂର୍ବକୁ ତିନି (ହ୍ଲାଦିନୀ, ପାବନୀ, ନଲିନୀ), ପଶ୍ଚିମକୁ ତିନି (ସୁଚକ୍ଷୁ, ସୀତା, ସିନ୍ଧୁ), ଏବଂ ସପ୍ତମ ଧାରା ଭଗୀରଥଙ୍କ ରଥକୁ ଅନୁସରଣ କଲା। ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଜଳଚରମାନେ ଫେନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ବିଦ୍ୟୁତ୍-ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତି ଓ ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭାର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅବତରଣ ଦେଖିଲେ। ପରେ ଗଙ୍ଗାର ପ୍ରବାହ ଋଷି ଜହ୍ନୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଆଘାତ କରିଲା; କ୍ରୋଧିତ ଜହ୍ନୁ ଗଙ୍ଗାଜଳ ପାନ କଲେ, ପଛରେ କାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ କଲେ—ଏହିପରି ଗଙ୍ଗା ‘ଜାହ୍ନବୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଶେଷରେ ଗଙ୍ଗା ଭଗୀରଥଙ୍କ ସହ ସମୁଦ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚି ପାତାଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଭସ୍ମକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରି ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଦାନ କଲେ—କର୍ମ, ତୀର୍ଥଜଳ ଓ ମୋକ୍ଷଫଳର ପବିତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି।
गङ्गावतरण-समापनः (Conclusion of the Descent of Gaṅgā)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଗଙ୍ଗାବତରଣ-ପ୍ରସଙ୍ଗର ସମାପ୍ତି ହୁଏ। ଭଗୀରଥ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇ ଆସି, ପରେ ପୃଥିବୀର ଅଧୋଲୋକକୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଭସ୍ମରୂପେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ସେଇ ଭସ୍ମ ପ୍ଲାବିତ ହେବା ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ଓ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ପିତୃଉଦ୍ଧାର ଯଜ୍ଞ-ବିଧିର ସିଦ୍ଧି ଓ ଦେବାନୁମତିରେ ସଫଳ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ‘ଭାଗୀରଥୀ’ ଓ ‘ତ୍ରିପଥଗା’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି—ତ୍ରିଲୋକପାବନୀ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, ଭଗୀରଥଙ୍କ ବ୍ରତସ୍ମୃତିରେ ଲୋକେ ଚିରସ୍ମରଣୀୟ। ସେ ଭଗୀରଥଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଲିଲ-କ୍ରିୟା (ଜଳକର୍ମ) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସଗର, ଅଂଶୁମତ ଓ ଦିଲୀପ ଯେଉଁ ବ୍ରତ ସାଧିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାହା ଭଗୀରଥ ସିଦ୍ଧ କଲେ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଭଗୀରଥଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପୂର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କୀର୍ତ୍ତିଲାଭ ଓ ‘ଧର୍ମରେ ମହାନ ପଦ’ ପ୍ରାପ୍ତି କହନ୍ତି, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନାଦି ଶୁଦ୍ଧିର ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ଭଗୀରଥ ବିଧିପୂର୍ବକ ଜଳକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ରାଜଧାନୀକୁ ଫେରି କୃତାର୍ଥ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି, ପ୍ରଜା ଶୋକ-ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ପୁଣ୍ୟକଥା ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢ଼ିବାରେ ପୁଣ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସନ୍ତାନ, ଦେବ-ପିତୃତୋଷ ଏବଂ ପାପନାଶ ହୁଏ।
विशालानगरीप्रवेशः — Entry toward Viśālā and the Indra–Kṣīrodamathana Legend
ସର୍ଗ ୪୫ରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୂର୍ବକଥା (ବିଶେଷତଃ ଗଙ୍ଗାଅବତରଣ) ଶୁଣି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେହି ପୁଣ୍ୟବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ମନନ କରି ରାତି କାଟି, ପ୍ରଭାତେ ବିନୟରେ ମୁନିଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଧ୍ୟାନମଗ୍ନତାରେ ରାତି କ୍ଷଣମାତ୍ର ଭଳି ଗତ ହେଲା। ପରେ ସମସ୍ତେ ପୁଣ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନୌକାରେ ତ୍ରିପଥଗା ଗଙ୍ଗାକୁ ପାର ହୋଇ ଉତ୍ତରତଟରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ତପସ୍ବୀ ସମୂହଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗସଦୃଶ ଶୋଭାମୟ ବିଶାଳାନଗରୀକୁ ଦେଖନ୍ତି। ରାମ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ବିଶାଳାର ରାଜବଂଶ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କେନ୍ଦ୍ରିତ ପୁରାତନ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଦେବ-ଦାନବମାନେ ଅମୃତଲାଭ ପାଇଁ କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ; ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ ଓ ବାସୁକି ନାଗ ରଜ୍ଜୁ ହେଲା। ମନ୍ଥନରୁ ପ୍ରଥମେ ହାଲାହଲ ବିଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଦେବମାନେ ରୁଦ୍ର/ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ହରିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଶିବ ବିଷ ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ କୂର୍ମରୂପେ ମନ୍ଦରକୁ ଆଧାର ଦେଲେ। ତାପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି, ଅପ୍ସରା, ବାରୁଣୀ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା, କୌସ୍ତୁଭମଣି ଏବଂ ଶେଷରେ ଅମୃତ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଅମୃତକୁ ନେଇ ଦେବ-ଦାନବ ସଂଘର୍ଷ ହେଲା; ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିନୀ ରୂପର ଯୁକ୍ତିରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନକୁ ଦୃଢ଼ କଲେ। ଏଭଳି ଗଙ୍ଗାତଟ ଓ ବିଶାଳାପ୍ରବେଶ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପୌରାଣିକ ଇତିହାସ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇ, ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ଉପଦେଶାତ୍ମକ ଭାବେ ସର୍ଗଟି ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
दितितपः-शक्रपरिचर्या-गर्भभेदः (Diti’s Penance, Indra’s Service, and the Severing of the Embryo)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦିତିଙ୍କ ଶୋକ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବ–ଅସୁର ନୀତିଗତ ତଣାପୋଡ଼ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ। ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେବା ପରେ ଦିତି ମରୀଚିପୁତ୍ର କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଇ—ଇନ୍ଦ୍ରବଧକୁ ସମର୍ଥ ଏକ ମହାବଳ ପୁତ୍ର ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ସେ ଘୋର ତପ କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଏହି ଜନ୍ମ ପାଇଁ ସମ୍ମତି ମାଗନ୍ତି। କଶ୍ୟପ ଶର୍ତ୍ତସହିତ ବର ଦିଅନ୍ତି—ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଅଖଣ୍ଡ ଶୌଚ ଓ ସଂଯମ ପାଳନ କଲେ ତ୍ରିଲୋକାଧିପତି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବ। ତେଣୁ ଦିତି କୁଶପ୍ଲବନରେ ତୀବ୍ର ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଆସନ୍ନ ବିପଦ ଜାଣି ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବିରୋଧ ନ କରି ସେବାର ପଥ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେ ଅଗ୍ନି, କୁଶ, ଜଳ, ଫଳ-ମୂଳ ଆଦି ତପସ୍ୟାର ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଯୋଗାଇଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଦିତିଙ୍କ କ୍ଲାନ୍ତି ହରିବାକୁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରନ୍ତି। ତପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଦଶ ବର୍ଷ ବାକି ଥିବାବେଳେ ଦିତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ଭ୍ରାତା ମିଳିବ ଏବଂ ସେ ବିଜୟରେ ଭାଗୀ ହେବେ। କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଦିତି ଅଶୁଚି ଭଙ୍ଗୀରେ, ମୁଣ୍ଡ ଦିଗକୁ ପାଦ ରଖି ଶୋଇପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ନିୟମଭଙ୍ଗକୁ ସୁଯୋଗ କରି ଇନ୍ଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଭ୍ରୂଣକୁ ସାତ ଭାଗରେ ଭେଦ କରନ୍ତି ଏବଂ “ମା ରୁଦଃ” (କାନ୍ଦନି) ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହି ମରୁତମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ସୂଚାନ୍ତି। ଦିତି ଜାଗି ହତ୍ୟା ନିଷେଧ କରିବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପଛକୁ ହଟି ନିଜ କୃତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି, ଅଶୌଚ ହେତୁ ଅବସର ମିଳିଥିଲା ବୋଲି କହି କ୍ଷମା ମାଗନ୍ତି। ଏହି ସର୍ଗ ତପସ୍ୟା ସହ ଶୌଚ-ନିୟମର ଅନିବାର୍ୟତା ଓ ଛୋଟ ଶିଷ୍ଟାଚାରଭଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱବ୍ୟବସ୍ଥାର ଫଳକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ—ଏହି ଧର୍ମବୋଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च (Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦେବକଥା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜବଂଶ-ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ଏକାତ୍ମ କରି ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ କଥାସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ଦିତି ନିଜ ଗର୍ଭ ସାତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ କଟିଯାଇଥିବାରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଅଜେୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିନୟରେ କହନ୍ତି—ଏଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୋଷ ନାହିଁ; ନିଜ ପ୍ରମାଦ/ବ୍ରତଭଙ୍ଗର ଫଳରେ ଏହି ବିପତ୍ତି ଘଟିଛି। ପରେ ସେ ଏହି ହାନିକୁ ଲୋକହିତରେ ପରିଣତ କରି, ସେହି ସାତ ଖଣ୍ଡ ‘ମରୁତ’ ହୋଇ ବାୟୁର ବିଭାଗ ଓ ଦିଗମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଦେବତା ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସମ୍ମତି ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ଓ ଦିଗରେ ବିଚରଣ କରିବା ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ମାତା ଓ ପୁତ୍ରମାନେ କୃତାର୍ଥ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରିଥିବା କଥା ଆସେ। ତାପରେ କଥା ସ୍ଥାନ-ନିର୍ମାଣକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ—ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁ ଦେଶରେ ବସୁଥିଲେ ସେହି ଦେଶର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଧର୍ମାତ୍ମ ପୁତ୍ର ବିଶାଳ (ଅଲମ୍ବୁଷାର ପୁତ୍ର) ବୈଶାଳୀ ନଗରୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ପରମ୍ପରାରେ ହେମଚନ୍ଦ୍ର, ସୁଚନ୍ଦ୍ର, ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱ, ସଞ୍ଜୟ, ସହଦେବ, କୁଶାଶ୍ୱ, ସୋମଦତ୍ତ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଆଦି ରାଜାଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା କୁହାଯାଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜା ସୁମତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଅନୁଯାୟୀ ରାତ୍ରିବାସର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ ଏବଂ ଆଗକୁ ଜନକଦର୍ଶନର ସଙ୍କେତ ମିଳେ; ସୁମତି ସ୍ୱୟଂ ବାହାରି ଆସି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି, ମୁନିଙ୍କ ଆଗମନକୁ ନିଜ ସୌଭାଗ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
अहल्याशापवर्णनम् (The Account of Ahalyā’s Curse and the Deserted Hermitage near Mithilā)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଥିଲା ପ୍ରତି ଗମନକାଳେ ଯଜ୍ଞୀୟ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଓ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର ପରିବେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରସ୍ପର କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ପରେ ସୁମତି ରାଜା ତାଙ୍କୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଅତିଥି ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି ଏକ ରାତି ରଖନ୍ତି; ପରଦିନ ସେମାନେ ଜନକଙ୍କ ଶୁଭ ନଗରୀ ମିଥିଲାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସମାଗତ ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ମିଥିଲା ସମୀପରେ ରାମ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ, ସୁନ୍ଦର କିନ୍ତୁ ନିର୍ଜନ ଆଶ୍ରମ ଦେଖି ତାହାର ଇତିହାସ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହନ୍ତି—ଏହା ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ମହର୍ଷି ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ; ସେଠାରେ ଗୌତମ ଓ ଅହଲ୍ୟା ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସୁଯୋଗ ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୌତମବେଶ ଧାରଣ କରି ସଙ୍ଗମ ଯାଚନା କରେ; ଅହଲ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌତୁହଳ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତିବଶେ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ତପୋଦୀପ୍ତ ଗୌତମ ଫେରି ଆସି ଛଳ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ବୀର୍ୟନାଶର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଅହଲ୍ୟାକୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହି ଆଶ୍ରମରେ ବାୟୁଆହାର କରି ଭସ୍ମଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ ସହ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବାକୁ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି। ଶାପରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଉଦ୍ଧାରର ଧର୍ମ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଶ୍ରୀରାମ ଯେତେବେଳେ ସେଠାକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ଅତିଥିସତ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରିବେ, ସେତେବେଳେ ଅହଲ୍ୟା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପୁନଃ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ପରେ ଗୌତମ ହିମବତକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗମନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଇ ଆଶ୍ରମ ଅପରାଧ–ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ–ମୋକ୍ଷର ପବିତ୍ର ସ୍ମାରକସ୍ଥଳ ହୋଇ ରହେ।
अहल्याशापमोक्षः — The Release of Ahalya and Indra’s Restoration
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦିବ୍ୟ-ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ନୀତିମୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନର କଥା ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି। ଗୌତମ ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଂଘନ କରିବାରୁ ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ହାନି ଉପରେ ବିଳାପ କରି, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଦେବମାନଙ୍କ ନିକଟେ ପ୍ରତିକାର ମାଗେ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପିତୃଦେବମାନେ ଏକ ମେଷର ବୃଷଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞପରମ୍ପରାରେ ବୃଷଣଛିନ୍ନ ମେଷ ମଧ୍ୟ ହବିରୂପେ ଗ୍ରାହ୍ୟ—ଏମିତି ରୀତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଗୌତମାଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ କହନ୍ତି—ରାମାଗମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହିଥିବା ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; କୁହୁଡ଼ିରେ ଢାକା ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ପରି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜସ୍ୱିନୀ—ଏମିତି ଉପମାରେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାଜନିତ ଶୁଦ୍ଧ ଦୀପ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶାପକାଳ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଦୁଇଭାଇ ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି; ଅହଲ୍ୟା ପାଦ୍ୟ-ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦିରେ ଆତିଥ୍ୟ କରନ୍ତି। ପରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି, ଦୁନ୍ଦୁଭିନାଦ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାଙ୍କ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହ ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ସବ ହୁଏ। ଗୌତମ ମୁନି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ ପାଇ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ରାମ ମିଥିଲା ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।
यज्ञवाटप्रवेशः जनक-विश्वामित्रसंवादश्च (Arrival at the Sacrificial Ground and Janaka’s Reception)
ଏହି ସର୍ଗରେ ମିଥିଲାର ଯଜ୍ଞବାଟରେ ହୋଇଥିବା ଔପଚାରିକ ସ୍ୱାଗତକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଈଶାନ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଯଜ୍ଞପରିସରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ସମାବେଶ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ କୁଟୀର, ଶକଟଭରା ଶିବିର ଦେଖି ରାମ ଉପଯୁକ୍ତ ନିବାସସ୍ଥାନ ପଚାରନ୍ତି; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଳସମୀପରେ ଏକ ଶାନ୍ତ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାଜା ଜନକ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇ ଆସି ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି; ଋତ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ପରସ୍ପର କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଗତି ଜାଣିବା ପରେ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ। ଜନକ କହନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ; ଏବେ ଆଉ ବାରୋ ଦିନ ଶେଷ ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆସିବେ। ତାପରେ ଜନକ ଭକ୍ତିଭରା କୌତୁହଳରେ ପଚାରନ୍ତି—ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ସମସୌଷ୍ଠବ ଓ ଦିବ୍ୟତେଜସ୍ବୀ ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯାତ୍ରାବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମବାସ, ରାକ୍ଷସବଧ, ବିଶାଳାଦର୍ଶନ, ଅହଲ୍ୟାଦର୍ଶନ ଓ ଗୌତମସାକ୍ଷାତ—ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ମହାଧନୁଷ ଦେଖିବା ହିଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ଏହା ପରେ ସେ ମୌନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞବାଟ-ରାଜସଭାର ଏହି ଆଚାରଦୃଶ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
शतानन्दोपदेशः — Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
ଏହି ସର୍ଗରେ ଆଶ୍ରମକେନ୍ଦ୍ରିକ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତିଥ୍ୟଧର୍ମ, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ବଂଶ-ଇତିହାସ ଶିକ୍ଷାରୂପେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି। ଗୌତମଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶତାନନ୍ଦ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସୁନି ଓ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ହର୍ଷ-ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରାମଙ୍କୁ କି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରାଗଲା, ସେ କି ବନ୍ୟ ହବିଦ୍ୱାରା ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅପରାଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁରାତନ କଥା କି ରାମଙ୍କୁ କୁହାଗଲା, ଏବଂ ରାମସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ କି ଅହଲ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ ପାଇଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ତାହାର କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା ନାହିଁ; ଅହଲ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ ସହ ପୁନଃ ସଂଯୋଗ ପାଇଲେ, ଯେପରି ରେଣୁକା ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ସହ। ତାପରେ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅଚିନ୍ତ୍ୟକର୍ମା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷକ-ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ରାମଯାତ୍ରା ତପସ୍ବୀ ପରମ୍ପରାର ଅଧିକୃତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ ହୁଏ। ପରେ ସର୍ଗ ଇତିହାସକଥନକୁ ଯାଏ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୂର୍ବ ରାଜତ୍ୱ, ଧର୍ମମୟ ଶାସନ, ଏବଂ କୁଶ → କୁଶନାଭ → ଗାଧି → ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ବଂଶପରମ୍ପରା। ଶେଷରେ ବସିଷ୍ଠାଶ୍ରମର ଜୀବନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା—ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ସଦୃଶ; ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଦେବର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ବିଭିନ୍ନ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଜଳାହାରୀ, କେହି ବାୟୁଭକ୍ଷ, କେହି ପତ୍ର-ଫଳ-ମୂଳ ଆଶ୍ରୟୀ—ଏବଂ ଆଗାମୀ ବସିଷ୍ଠ–ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
ଏହି ୫୨ତମ ସର୍ଗରେ ‘ଆତିଥ୍ୟ’ଧର୍ମର ଶିଷ୍ଟାଚାର ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜଶକ୍ତି ଓ ତପଶ୍ଶକ୍ତିର ଔପଚାରିକ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ମହାବଳୀ ଓ ବୀର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ବସିଷ୍ଠାଶ୍ରମକୁ ଆସି ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି। ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ସାଦରେ ସ୍ୱାଗତ କରି ଆସନ ଦେଇ, ବନଫଳ-ମୂଳ ଆଦିରେ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଆତିଥ୍ୟ କରନ୍ତି। ପରେ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ତପସ୍ୟା, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଆଶ୍ରମର ବୃକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜଧର୍ମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରଜା, ସେବକ, କୋଷ, ସେନା, ମିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କ କୁଶଳ କେମିତି। ଦୀର୍ଘ ସୌହାର୍ଦ୍ୟମୟ ସମ୍ବାଦ ପରେ ବସିଷ୍ଠ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ସେନା ପାଇଁ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ସତ୍କାର କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରଥମେ ବିନୟରେ କହନ୍ତି—ଫଳମୂଳ ଓ ଋଷିଦର୍ଶନ ଯଥେଷ୍ଟ; କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ପୁନଃପୁନଃ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ସମ୍ମତି ମିଳିଲେ ବସିଷ୍ଠ ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ଗାଈ ଶବଳା (କାମଧେନୁ)କୁ ଡାକି, ଷଡ୍ରସସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଚୁର ଭୋଜନ-ପାନୀୟ—ପେୟ, ଖାଦ୍ୟ, ଲେହ୍ୟ ଓ ଚୋଷ୍ୟ—ଉତ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରମସମୃଦ୍ଧି, ତପୋବଳ ଓ ଅତିଥିପୂଜାର ଧାର୍ମିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
शबलाप्रार्थना–वसिष्ठप्रतिज्ञा (The Request for Śabalā and Vasiṣṭha’s Refusal)
ଏହି ସର୍ଗରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଶବଳା (କାମଧେନୁ)ର ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କର ‘ରତ୍ନ’ ଉପରେ ଅଧିକାର ଅଛି ବୋଲି ଭାବି ଶବଳାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ବଦଳାରେ ସେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ, ପରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ବଢ଼ାଇ ଚୌଦହ ହଜାର ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ହାତୀ, ଚାରି ଧଳା ଅଶ୍ୱସହିତ ଆଠଶେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ, ଏଗାର ହଜାର ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଏକ କୋଟି ଯୁବ ଗାଈ ସହ ଅସୀମ ରତ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେବାକୁ କହନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ପୁନଃପୁନଃ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହନ୍ତି—ଶବଳା ହିଁ ତାଙ୍କର ରତ୍ନ, ଧନ ଓ ପ୍ରାଣ; ଧର୍ମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଯେପରି କୀର୍ତ୍ତି ଛାଡ଼େନାହିଁ, ସେପରି ଶବଳା ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇପାରେନାହିଁ। ହବ୍ୟ-କବ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପାଳନ, ବଳି-ହୋମ, ସ୍ୱାହା-ବାଷଟ୍ର ସିଦ୍ଧି ଓ ବିଦ୍ୟାଶାଖାମାନଙ୍କ ପ୍ରବାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶବଳା ଉପରେ ନିର୍ଭର ବୋଲି ସେ ଦର୍ଶାନ୍ତି; ତେଣୁ ପବିତ୍ର ସମ୍ପଦକୁ ପଣ୍ୟ ଭାବେ କିଣାବେଚା କରାଯାଇପାରେନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଧର୍ମାଧାରିତ ପାଳକତ୍ୱ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ସାଧନର ଅବିକ୍ରେୟତା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ଷୋଭ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଅର୍ଥବଳାଧିଷ୍ଠିତ ରାଜକୀୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ ଓ ଧର୍ମବଳାଧିଷ୍ଠିତ ତପୋ-ଯଜ୍ଞାଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଉଠେ।
शबलाहरणम् — The Attempted Seizure of Sabalā (Kāmadhenu) and the Triumph of Brahmic Power
ଏହି ସର୍ଗରେ କ୍ଷାତ୍ରବଳ (ରାଜସତ୍ତାର ବଳପ୍ରୟୋଗ) ଓ ବ୍ରହ୍ମବଳ (ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟା–ଯଜ୍ଞାଧିକାର) ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟାୟିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ବଶିଷ୍ଠ ଯେତେବେଳେ କାମଧେନୁ ଶବଳାକୁ ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବଳପୂର୍ବକ ତାକୁ ଟାଣି ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଶବଳା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ‘ଗୁରୁ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ କି?’ ବୋଲି ଭାବି, ରାଜସେବକମାନଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡାଇ ସିଧା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶରଣ ନେଏ। ବଶିଷ୍ଠ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଯେ ସେ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି; ରାଜା ବଳରେ ହରଣ କରୁଛି। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ରାଜମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାର ଲୌକିକ ବଳକୁ ମାନିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମବଳକୁ ସୂଚିତ କରନ୍ତି। ଶବଳା ତତ୍ତ୍ୱଗତ ଭାବେ କହେ—ବ୍ରାହ୍ମଣବଳ କ୍ଷତ୍ରିୟବଳଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଅପରିମେୟ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ନିଜ ‘ହୁମ୍ଭା’ ଧ୍ୱନିରୁ ପପ୍ଲବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନାକୁ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିହତ ହେଲେ, ଶକମାନେ ଯବନମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଅବଶିଷ୍ଟ ସେନାକୁ ଦହନ କରି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ଏହି ସୃଷ୍ଟ ସେନାକୁ ଛିଟାଇ ଦିଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ରାଜବଳ, ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିବଳ ଓ ମନ୍ତ୍ରାଧିଷ୍ଠିତ ଅସ୍ତ୍ରବଳ—ଏହି ଶକ୍ତିସ୍ତରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିପଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରେରଣା ଆହୁରି ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
कामधेनुसैन्यप्रादुर्भावः — Kamadhenu’s Forces, Visvamitra’s Austerities, and Vasishta’s Wrath
ଏହି ସର୍ଗରେ କ୍ଷାତ୍ରବଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମତେଜର ସଂଘର୍ଷ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା ଅସ୍ତ୍ରବଳରେ ଦମିତ ହେଉଥିବା ଦେଖି ବଶିଷ୍ଠ କାମଧେନୁଙ୍କୁ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ନୂତନ ନୂତନ ସେନା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ନାଦରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦଳ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ। କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଯାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମହର୍ଷିଙ୍କ କେବଳ ‘ହୁଙ୍କାର’ରେ ସେମାନେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ପୁତ୍ରହାନି ଓ ସେନାହାନିରେ ଶୋକାକୁଳ ରାଜା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ରୀତିଅନୁସାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇ, ହିମବତ ପର୍ବତର ଢାଳରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଶିବ ବରଦାତା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଧନୁର୍ବେଦର ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଓ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ସହ, ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅମାନୁଷ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ମାଗି ପାଆନ୍ତି। ବରଲାଭରେ ତାଙ୍କ ଗର୍ବ ବଢ଼େ। ବଶିଷ୍ଠ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାରେ ତପୋବନ ଦଗ୍ଧ ହେବାକୁ ଲାଗେ; ଋଷି, ଶିଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଭୟରେ ପଳାନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ପରେ କ୍ରୋଧରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୁରାଚରଣକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଯମଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଦଣ୍ଡ ଉତ୍ତୋଳନ କରନ୍ତି—ଅହଂକାରୀ ହିଂସା ବିରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମତେଜର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରତିଘାତ ଆସନ୍ନ ବୋଲି ସୂଚିତ କରି।
बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः (Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons)
ଏହି ସର୍ଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବଳ (ଶସ୍ତ୍ର/ଅସ୍ତ୍ର) ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତେଜର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମହାବଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ପ୍ରହାରର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବଶିଷ୍ଠ ନିଜ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡର ତେଜରେ ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତେଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବରୁଣ, ରୌଦ୍ର, ଐନ୍ଦ୍ର, ପାଶୁପତ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ମୋହନ, ସ୍ୱାପନ, ଧର୍ମଚକ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର ପରି ଅନେକ ବିଶେଷ ଆୟୁଧ କ୍ରମେ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି। ତ୍ରିଲୋକ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟରେ ବିକଳ ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଶିଷ୍ଠ ନିଜ ଦଣ୍ଡ-ତେଜରେ ସେସବୁକୁ ଯେନେ ‘ଗ୍ରସି’ ନିଷ୍ଫଳ କରିଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ ତିନି ଲୋକ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏ; ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମହାନାଗମାନେ ଭୟରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଉପସଂହାର କରନ୍ତି; ତେବେ ସେ କ୍ରୋଧରୂପ ଧାରଣ କରି ରୋମକୂପରୁ ଜ୍ୱାଳା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଲୋକହିତ ପାଇଁ ସଂଯମ ରଖିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଅପମାନିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବୁଝନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମ-ତେଜ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବଳଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ମହାତପ କରିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ନିଅନ୍ତି।
विश्वामित्रस्य दक्षिणतपः तथा त्रिशङ्कोः स्वशरीरेण स्वर्गगमनाभिलाषः (Visvamitra’s Southern Austerity and Trisanku’s Bodily Ascent Aspiration)
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୂର୍ବ ଅପମାନ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ଜନିତ ବୈରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୁଖ୍ୟ ରାଣୀ ସହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଫଳ-ମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହରେ ଅଟୁଟ ରହି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସହସ୍ର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ‘ରାଜର୍ଷି’ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ; ଏହାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିଲା ଏବଂ ଉଚ୍ଚତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦ ପାଇଁ ସେ ପୁନଃ ଅଧିକ କଠୋର ତପରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସଂଯମୀ, ଏକ ଅପୂର୍ବ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ—ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା। ମହାଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ ‘ଏହା ଅସମ୍ଭବ’ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ। ତେଣୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରଦେଶରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶତ ତପସ୍ବୀ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ବିନୟରେ ଶରଣ ନେଲେ ଏବଂ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି ସର୍ଗରେ ତପୋବଳ, ଯଜ୍ଞାଧିକାର ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଆକାଂକ୍ଷାର ସୀମା—ଏହି ସବୁ ଏକାସାଥି ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ।
त्रिशङ्कुशापः — Trishanku’s Curse and Appeal to Viśvāmitra
ଏହି ସର୍ଗରେ ଯଜ୍ଞାଧିକାର, ଗୁରୁ-ପରମ୍ପରାର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ନିୟୁକ୍ତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଖୋଜିବାର ସୀମା ନେଇ ସୁସଂଗଠିତ ଧର୍ମବିଚାର ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ, କିନ୍ତୁ ବଶିଷ୍ଠ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ପରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ; ସେମାନେ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗ ଖୋଜିବାକୁ ରାଜାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ତିରସ୍କାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ପୁରୋହିତ ପରମ୍ପରାର ଅପମାନ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ “ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ କରିବି” ବୋଲି କହିବାମାତ୍ରେ କ୍ରୋଧିତ ପୁତ୍ରମାନେ ତାକୁ ଚାଣ୍ଡାଳ ହେବାର ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ଶାପ ରାତିରେଇ ଫଳିତ ହୁଏ—ଦେହରେ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଜା ଓ ଅନୁଚରମାନେ ଭୟରେ ତାକୁ ଛାଡ଼ି ପଳାଇଯାନ୍ତି। ଏକାକୀ ଓ ବିଷଣ୍ଣ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଏ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କରୁଣାରେ କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିଜ ବ୍ରତସଦୃଶ ସଙ୍କଳ୍ପ—ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ—କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ, ଧର୍ମମୟ ରାଜ୍ୟଶାସନ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଭାଗ୍ୟ ଯେନେ ତା’ର ପୁଣ୍ୟକୁ ଆଘାତ କରିଛି ବୋଲି କହେ। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରେ—ମାନବ ପ୍ରୟାସରେ ଦୈବକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଧର୍ମ, ଅଧିକାର, ଶାପର ପ୍ରଭାବ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ–ଦୈବ ତଣାପୋଡ଼ାକୁ ଉଜାଗର କରେ।
विश्वामित्रस्य शरणागति-प्रशंसा तथा वासिष्ठपुत्र-शापः (Visvamitra grants refuge; the curse upon Vasishta’s sons)
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶରଣାଗତି-ଧର୍ମ, ଯଜ୍ଞର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ତପସ୍ବୀ-ବାଣୀର ଦଣ୍ଡଶକ୍ତି ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଶାପରେ ଚାଣ୍ଡାଳ-ରୂପ ପାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କରୁଣାରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶରଣ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଆସନ୍ତା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସହାୟତାର୍ଥେ ଅନେକ ଋଷି ଓ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀଙ୍କୁ ଡାକିବାକୁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଯେ କେହି ଅବମାନ କରିଲେ ସେଥିର ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ଜଣାଇବାକୁ କହନ୍ତି। ଶିଷ୍ୟମାନେ ଫେରି କହନ୍ତି—ବହୁ ଦେଶରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମହୋଦୟ ବିଷୟରେ ଅପବାଦ/ବାଧା ଦେଖାଦେଇଛି। ସେମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶତପୁତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧଭରା ଆପତ୍ତି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି—କ୍ଷତ୍ରିୟ କିପରି ଯାଜକ ହେବ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଚାଣ୍ଡାଳ ପାଇଁ; ଏପରି ଯଜମାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ହବି ଭୋଜନ କଲେ ଅନିଷ୍ଟ ହେବ। ଏହା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାପରେ ପରିଣତ ହୁଏ—ଅପରାଧୀମାନେ ହୀନ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ କଠୋର ଜୀବିକାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ମହୋଦୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିଷାଦ-ରୂପେ ଦୁଃଖମୟ ଭାଗ୍ୟ ଭୋଗ କରୁନ୍ତୁ। ଶେଷରେ ଋଷିସଭାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୌନ ରହନ୍ତି, ଧର୍ମସୀମା ଓ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବାର ଭୟଙ୍କର ଫଳକୁ ସୂଚିତ କରି।
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् — Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
ଏହି ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପୋବଳ ଓ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଇଚ୍ଛାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଧର୍ମସଙ୍କଟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ପୂର୍ବରୁ ବସିଷ୍ଠକୁଳ ସହ ଶତ୍ରୁତା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ହବିର୍ଭାଗ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ନ ଆସିବାରୁ ସେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଳରେ ଯଜ୍ଞଶକ୍ତିକୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ନିୟୋଜିତ କରି ତାଙ୍କୁ ସଶରୀର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଗୁରୁଶାପରେ ଦୂଷିତ ଥିବାରୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ କହି ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ପତନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପତନକାଳେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକାଇ କ୍ରୋଧରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନୂତନ ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ନୂତନ ଇନ୍ଦ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ଶପଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରନ୍ତି। ଋଷି, ସୁର ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସଭା ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସମାଧାନ କରେ—ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ସୃଷ୍ଟ ନୂତନ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ଉଲ୍ଟା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ନିଲମ୍ବିତ ରହିବେ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟ ତାରାମାନେ ଲୋକ ଯାଏଁ ରହିବେ ତାଏଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବେ। ଏହିପରି ଗୁରୁଶାପ, ଦେବଲୋକର ଦ୍ୱାରନିୟମ ଓ ଋଷିଙ୍କ ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞାର ବନ୍ଧନ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ନୈତିକ ତଣାପୋଡ଼ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
शुनःशेफविक्रयः — The Sale of Śunaḥśepa for the Sacrifice
ଏହି ସର୍ଗରେ ତପୋବନ-ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଓ ରାଜଯଜ୍ଞର ସଙ୍କଟ ଏକାସାଥି ଗୁଞ୍ଜିତ ହୋଇଛି। ଅରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦକ୍ଷିଣଦିଗର ଏକ ବାଧାକାରୀ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଏଡ଼ାଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରଦେଶର ପୁଷ୍କରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ତପୋବନ ଭାବେ ସେଠାରେ ନିବାସ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଯଜ୍ଞପଶୁକୁ ଅପହରଣ କରିଦେବାରୁ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ବିପଦରେ ପଡ଼େ। ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ରାଜଦୋଷଜନିତ ବୋଲି ମାନି, ଯଜ୍ଞ ଚାଲୁ ରଖିବାକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ—ପଶୁ କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ—ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅମ୍ବରୀଷ ବହୁ ଦେଶରେ ଖୋଜ କରି, ମୂଲ୍ୟରୂପେ ଅପାର ଗୋଧନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଭୃଗୁତୁଣ୍ଡରେ ପରିବାରସହିତ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଋଚୀକଙ୍କୁ ଭେଟନ୍ତି। ରାଜା ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଏକ ପୁତ୍ର କ୍ରୟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଋଚୀକ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବାକୁ ମନା କରନ୍ତି; ମାତା କନିଷ୍ଠ ଶୁନକକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ପିତାମାତାଙ୍କ ପକ୍ଷପାତ ବୁଝି ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ଶୁନଃଶେଫ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରେ; ଅମ୍ବରୀଷ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈର ମୂଲ୍ୟରେ ତାକୁ କିଣି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି—ବ୍ରତବଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞର କଠୋରତା, ପରିବାରାସକ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞାବଶ୍ୟକତାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ନୈତିକ ଚାପକୁ ପ୍ରକାଶ କରି।
शुनश्शेफरक्षा–विश्वामित्रशापः (Sunassepha’s Rescue and Visvamitra’s Curse)
ଏହି ସର୍ଗରେ ପୁଷ୍କର-ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ-ସଙ୍କଟର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶୁନଶ୍ଶେଫକୁ ସହ ନେଇ ରାଜା ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଥମ୍ବନ୍ତି। ଦୁଃଖାକୁଳ ବାଳକ ସେଠାରେ ନିଜ ମାତୁଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ତପସ୍ୟାରତ ଦେଖି ଧର୍ମବାକ୍ୟରେ ଶରଣ ମାଗେ—ଋଷି ସର୍ବଜନର ରକ୍ଷକ, ଯଜ୍ଞ ଅଧର୍ମରେ ସମାପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଅଗ୍ନିତୃପ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞରକ୍ଷା ପାଇଁ ତୁମେ ନିଜେ ବଳିସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିସ୍ଥାପିତ ହେଅ। ପୁତ୍ରମାନେ ସ୍ୱାର୍ଥବଶ ଏହାକୁ ଘୋର ଓ ଅନୀତିମୟ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ତେଣୁ କ୍ରୋଧିତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ହଜାର ବର୍ଷ ଶ୍ୱମାଂସଭୋଜୀ ହୋଇ ପତିତ କୁଳମାନଙ୍କ ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବ। ପରେ ସେ ଶୁନଶ୍ଶେଫକୁ ଦୁଇଟି ଦିବ୍ୟ ଗାଥା/ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ, ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ସ୍ତୁତି କରିବା ପାଇଁ। ଶୁନଶ୍ଶେଫ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଫେରି ବୈଷ୍ଣବ ଯୂପରେ ପବିତ୍ର ରଜ୍ଜୁଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦାନ କରନ୍ତି; ଅମ୍ବରୀଷ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ବହୁଗୁଣ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁଷ୍କରରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପୁନରାରମ୍ଭ କରି, ଯଜ୍ଞଧାରାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା, ଶରଣାଗତ-ରକ୍ଷାଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୱୀ କ୍ରୋଧର ଭୟଙ୍କର ସୀମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
ଏହି ସର୍ଗରେ ତପସ୍ୟାର ପରୀକ୍ଷାକ୍ରମ ଓ ଦେବପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହଜାର ବର୍ଷ ଘୋର ତପ କରି ଶେଷରେ ସ୍ନାନବିଧି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେବେ ଦେବଗଣ ତପର “ଫଳ” ଦେବାକୁ ଆସନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କଥା ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିପକ୍ୱତାର ପରୀକ୍ଷା ଭାବେ ଦେଖାଏ। ପୁଷ୍କରରେ ଅପ୍ସରା ମେନକା ଦ୍ୱାରା କାମ-ପ୍ରଲୋଭନ ଆସେ। କାମବଶ ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କରିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦିନ-ରାତିର ଛଳରେ ଦଶ ବର୍ଷ କଟିଯାଏ। ପରେ ଅନୁତାପ ହୋଇ ଏହାକୁ ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ ବୋଲି ବୁଝି, ମଧୁର ବଚନରେ ମେନକାକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନୈଷ୍ଠିକ ବୁଦ୍ଧିରେ ଆଜୀବନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି କୌଶିକୀ ନଦୀତଟରେ ଓ ପରେ ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବମନ୍ତ୍ରଣା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ “ମହର୍ଷି” ପଦ ଦିଅନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିର୍ବିକାର ରହି କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ନ ହେଲେ ଏହି ପଦର ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଯେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଯମ ସିଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ବାୟୁ-ଆହାର, ପଞ୍ଚତପ, ଋତୁସହନ ଆଦି ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର କରନ୍ତି; ଦେବଭୟ ପୁନର୍ବାର ବଢ଼େ, ଇନ୍ଦ୍ର ରମ୍ଭାକୁ ପଠାଇବା ଯୋଜନା କରେ—ତପ ସହ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ଭାବ ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
रम्भा-प्रलोभनम् — Rambhā’s Temptation and Viśvāmitra’s Curse
ଏହି ୬୪ତମ ସର୍ଗରେ ପ୍ରଲୋଭନର ଆଘାତରେ ତପସ୍ୟା କିପରି ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇପାରେ ତାହା ଦେଖାଯାଏ। ଦେବହିତାର୍ଥେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ବସନ୍ତକାଳରେ କନ୍ଦର୍ପଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ହୃଦୟହାରୀ କୋଇଲିର ଗାନକୁ ଆଧାର କରି ଅପ୍ସରା ରମ୍ଭାକୁ କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କାମ-ମୋହରେ ପକାଇବା ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି। ମୁନିଙ୍କ ଶାପଭୟରେ ଭୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରମ୍ଭା ଅତିମନୋହର ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅନୁପମ କୋଇଲିଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଓ ରମ୍ଭାକୁ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚାଳ ବୁଝିଯାନ୍ତି। କ୍ରୋଧାବେଶରେ ସେ ରମ୍ଭାକୁ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ଶିଳାରୂପେ ରହିବାକୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ତପୋବଳସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭବିଷ୍ୟତରେ ତାକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ଶାପୋଚ୍ଚାରଣ ପରେ ମୁନିଙ୍କୁ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟାସଂଯମ ନ ଥିବାରୁ ତପଃକ୍ଷୟ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି ସେ କ୍ରୋଧ ଓ ବାକ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ପ୍ରାଣନିଗ୍ରହ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିରାହାର ତପସ୍ୟାର ସଂକଳ୍ପ କରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନୁପମ ସହସ୍ରବର୍ଷୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଏହି ସର୍ଗ ଦେବୀୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ, ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ତପୋବଳର ଆନ୍ତରିକ ମାପକୁ ଏକାସାଥି ଉପସ୍ଥାପନ କରେ।
विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः — Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶତାନନ୍ଦ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ତପସ୍ବୀ ଅବସ୍ଥାରୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶେଷ ଉତ୍କର୍ଷକୁ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ଓ ତାହାର ତ୍ରିଲୋକୀୟ ପରିଣାମ ଦେଖାଇ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହିମବତ୍ ପ୍ରଦେଶ ଛାଡ଼ି ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି। ସେ ଏକ ସହସ୍ର ବର୍ଷର ମୌନବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି। ବ୍ରତ ଶେଷ ହେଲେ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଆସି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅନ୍ନ ମାଗନ୍ତି; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କିଛି କହିନାହିଁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରି ଆଉ ଅଧିକ କଠୋର ସାଧନାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ପୁଣି ଏକ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପ୍ରାଣନିଗ୍ରହ କରି ତପ କରନ୍ତି। ତେବେ ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରୁ ଧୂଆଁ ଉଠେ ଓ ତିନି ଲୋକ କମ୍ପିତ ହୁଏ—ଅନ୍ଧକାର ଛାଏ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପେ, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ପର୍ବତ ଫାଟେ, ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜ ମ୍ଲାନ ହୁଏ। ଭୟାକୁଳ ଦେବଗଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଆସି ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଓ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଔପଚାରିକ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମାନ୍ୟତା ଚାହାନ୍ତି; ଦେବମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ‘ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ମିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମିଥିଳାକୁ ଫେରେ—ଶତାନନ୍ଦ କଥା ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଜନକ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କରଯୋଡ଼ି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାଇ ସାୟଂକାଳୀନ କର୍ମ ପାଇଁ ଅବକାଶ ମାଗନ୍ତି; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନରେ ବିଶ୍ରାମକୁ ଯାଆନ୍ତି।
शिवधनुर्न्यासकथा तथा सीतोत्पत्तिविवाहशुल्क-निश्चयः (The Bow of Śiva: Its Deposit, Sītā’s Origin, and the Prowess-Brideprice Vow)
ପ୍ରଭାତେ ରାଜା ଜନକ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ମହର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ କରି ସେବା ନିବେଦନ କଲେ। ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜନକଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏହି ଦୁଇ ରାଜକୁମାର ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ରହିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଶିବଧନୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି। ଜନକ ଧନୁର ନିକ୍ଷେପ-ଇତିହାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ—ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ସମୟରେ ରୁଦ୍ର ଧନୁ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଯଜ୍ଞଭାଗକୁ ଅବହେଳା କରିଥିବା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଇଥିଲେ; ଭୀତ ଦେବଗଣ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ସ୍ତୁତି କଲେ, ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ସେଇ ଧନୁକୁ ପରମ୍ପରାରେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମର୍ପିତ କଲେ, ଯାହା ପରେ ଜନକବଂଶରେ ନ୍ୟସ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ଜନକ ସୀତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଲେ—ଯଜ୍ଞଭୂମିକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ହଳ ଚାଲାଉଥିବା ବେଳେ ପୃଥିବୀରୁ ସେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ସେ ଅୟୋନିଜା, ଏବଂ ନିଜ କନ୍ୟାରୂପେ ପାଳିତା। ଜନକ ବିବାହଶୁଳ୍କ ଭାବେ କଠୋର ନିୟମ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ଯେ ବୀର ସେଇ ଧନୁକୁ ଉଠାଇ ତାହାରେ ଜ୍ୟା ଆରୋପ କରିପାରିବ, ସେଇ ସୀତାଙ୍କ ବର ହେବ। ଅନେକ ରାଜା ଆସି ପରୀକ୍ଷା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଧନୁ ଉଠାଇବା ତ ଦୂର, ହଲାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ; ଜନକ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ। ଅପମାନିତ ରାଜାମାନେ ଏକ ବର୍ଷ ମିଥିଲାକୁ ଘେରାଉ କରି ନଗରର ସମ୍ପଦ କ୍ଷୟ କଲେ। ତେବେ ଜନକ ତପସ୍ୟା କରି ଦିବ୍ୟ ଚତୁରଙ୍ଗ ବଳ ପାଇ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ; ସେମାନେ ପଳାଇଗଲେ। ଶେଷରେ ଜନକ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଧନୁ ଦେଖାଇବେ ବୋଲି କହି, ରାମ ଯଦି ତାହା ଉଠାଇ ଜ୍ୟା ଆରୋପ କରନ୍ତି, ତେବେ ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
शिवधनुर्दर्शनं—रामेण धनुर्भङ्गश्च (The Showing of Śiva’s Bow and Rama’s Breaking of It)
ମିଥିଲାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ରାଜା ଜନକ ପୂଜ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଶିବଧନୁଷକୁ ଶୋଭିତ କରି ବିଧିବତ୍ ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହାକୁ ଲୋହାର ସିନ୍ଦୁକରେ ରଖି ଆଠଚକିଆ ରଥରେ ମହା କଷ୍ଟରେ ବହନ କରି ଆଣିଲେ; ତାହାର ଅତିମାନବୀୟ ଭାର ଓ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା। ଜନକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ଦେବ, ଅସୁର, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ କିନ୍ନର ଭଳି ବଳବାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧନୁଷକୁ ଚଢ଼ାଇବା କିମ୍ବା ଧାରଣ କରିପାରିନଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସଙ୍କେତରେ ରାମ ସିନ୍ଦୁକ ଖୋଲି ଧନୁଷକୁ ସ୍ପର୍ଶ, ଉଠା, ଓ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଚଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗିଲେ। ପରେ ସହସ୍ର ଲୋକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସହଜରେ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଚଢ଼ାଇ ଟାଣିବା ସହିତ ଧନୁଷ ମଝିରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଲା; ଜନକ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଦୁଇ ରାଘବ ଛଡ଼ା ଅଧିକାଂଶ ଦର୍ଶକ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ। ଶାନ୍ତି ଫେରିଲାପରେ ଜନକ ରାମଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ପରାକ୍ରମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ‘ବୀର୍ୟ-ଶୁଲ୍କ’ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଦୂତ ପଠାଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଓ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଯଥାବିଧି ବିସ୍ତାରରେ ଜଣାଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
ଏହି ସର୍ଗରେ ମିଥିଲାର ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ-ଘଟଣାରୁ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜନିଷ୍ପତ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂତ୍ୟ ଓ ବିଧିମୟ ସେତୁ ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଜନକଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତିନି ଦିନର ଯାତ୍ରା ଓ ତିନି ରାତିର ପଥଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜଦର୍ଶନର ଅନୁମତି ଚାହାନ୍ତି। ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ ପାଇ ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥଙ୍କୁ ବିନୟମଧୁର ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଜନକଙ୍କ ପୁନଃପୁନଃ କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ରାଜା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ କ୍ଷେମ ପଚାରି, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଧର୍ମବିଧିର ଶୁଦ୍ଧତା ସୂଚାନ୍ତି। ତାପରେ ସେମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି—ମହାସଭାରେ ରାମ ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଛନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ସୀତା ‘ବୀର୍ୟ-ଶୁଲ୍କ’—ପରାକ୍ରମର ପୁରସ୍କାରରୂପେ—ଯୋଗ୍ୟ ବୀରଙ୍କୁ ଦିଆଯିବ ବୋଲି ଜନକଙ୍କ ପୂର୍ବପ୍ରତିଜ୍ଞା ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ଜନକ ଦଶରଥଙ୍କ ସମ୍ମତି ଚାହାନ୍ତି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଓ କୁଳପୁରୋହିତ ସହ ଶୀଘ୍ର ମିଥିଲାକୁ ଆସିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ କୁମାରମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଉଭୟ କୁଳର ସମାନ ଆନନ୍ଦ ହେବ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ଦୂତବାକ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଦଶରଥ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସମବେତ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମତି ମିଳିଲେ ରାଜା ପରଦିନ ମିଥିଲାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଏଭଳି ଭାବେ ସମ୍ବାଦରୁ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟକୁ କଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ।
एकोनसप्ततितमः सर्गः — Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାତ୍ରି ଅତିତ ହେଲାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଓ ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ସହ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। କୋଷାଧ୍ୟକ୍ଷମାନେ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଓ ବିବିଧ ରତ୍ନ ନେଇ ଆଗରୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ରଥ-ହସ୍ତି-ଅଶ୍ୱ-ପଦାତି ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ଯାନସହ ଶୀଘ୍ର ସଜ୍ଜ ହେଉ; ଏବଂ ଜନକଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତ୍ୱରା ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବାରୁ ବିଳମ୍ବ ନ ହେବା ପାଇଁ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଳି, କାଶ୍ୟପ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, କାତ୍ୟାୟନ ଆଦି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଅଗ୍ରେ ଗମନ କରନ୍ତୁ—ଏହିପରି କହନ୍ତି। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦଳ ଯାତ୍ରା କରି ଚାରି ଦିନରେ ବିଦେହକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଜନକ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥଙ୍କୁ ‘ଦିଷ୍ଟ୍ୟା’ ବୋଲି ମଙ୍ଗଳବଚନରେ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି। ସେ ଏହି ସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ବୀର୍ୟର ଫଳ ବୋଲି କହି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଗମନକୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ରଘୁବଂଶ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ହେବାରୁ ବିଘ୍ନ ନିବାରଣ ଓ କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପ୍ରଭାତେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପରେ ଋଷିସମ୍ମତ ବିବାହସଂସ୍କାର କରାଯାଉ ବୋଲି ସେ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଦଶରଥ ଧର୍ମବୋଧସମ୍ପନ୍ନ ସଂୟତ ବାଣୀରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କରି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ଚାଲିବେ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ପରେ ଋଷି ଓ ରାଜାମାନେ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦରେ ରାତ୍ରି କାଟନ୍ତି; ଜନକ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଓ ନିଜ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
वंशवर्णनम् तथा विवाहप्रार्थना — Genealogy of the Ikshvaku Line and the Proposal for Marriage
ପ୍ରଭାତକାଳେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମାପ୍ତ କରି ମିଥିଲାରେ ରାଜା ଜନକ ନିଜ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ରାଜକାର୍ଯ୍ୟର ସମନ୍ୱୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେ ଦୂତ ପଠାଇ ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀତଟର ସାଙ୍କାଶ୍ୟାରେ ବସୁଥିବା ନିଜ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ଡାକାନ୍ତି। କୁଶଧ୍ୱଜ ଶୀଘ୍ର ଆସି ଜନକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରାଜୋଚିତ ସମ୍ମାନରେ ଆସନରେ ବସନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ମିଥିଲା ଦରବାର ଦଶରଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ; ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ସୁଦାମନ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଯାନ୍ତି। ଦଶରଥ ଋଷି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ପୁରୋହିତ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଥିଲାକୁ ଆସି ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ପାଆନ୍ତି। ଆଚାର-ବିଧି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥାରେ ଅଧିକୃତ ବକ୍ତା ଭାବେ ଦଶରଥ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ, ବିବସ୍ୱାନ, ମନୁ ମାର୍ଗେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶକୁ ଦଶରଥ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶାବଳୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ରାଜଧର୍ମଗୁଣର ଧାର୍ମିକ-ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ପ୍ରମାଣ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ବଶିଷ୍ଠ ଜନକଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଜନକଙ୍କ ଦୁଇ କନ୍ୟାଙ୍କ ବିବାହଦାନ ହେଉ; ପୁଣ୍ୟସାମ୍ୟ ଓ ବଂଶୋଚିତ ଧର୍ମ୍ୟତାର ଏହି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସଂଯୋଗ ବୋଲି ସେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।
जनककुलवर्णनम् तथा सीतोर्मिलादानम् (Janaka’s Genealogy and the Bestowal of Sita and Urmila)
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜସଭାରେ ଶିଷ୍ଟ ଓ ବିଧିବଦ୍ଧ ସମ୍ବାଦ ଦେଖାଯାଏ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ସାରି ଜନକ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହନ୍ତି—କନ୍ୟାଦାନ ସମୟରେ ଉତ୍ତମ କୁଳ ନିଜ ବଂଶାବଳୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଧର୍ମନିୟମ। ପରେ ସେ ବିଦେହବଂଶକୁ ନିମିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ମିଥି (ମିଥିଲାର ନିର୍ମାତା) ଓ ତାପରେ ଜନକମାନଙ୍କର ପରମ୍ପରା, ଶେଷରେ ହ୍ରସ୍ୱରୋମ; ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର—ଜନକ (ବକ୍ତା) ଓ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା କୁଶଧ୍ୱଜ। ପିତାଙ୍କର ବନପ୍ରସ୍ଥାନ, ନିଜ ରାଜ୍ୟାରୋହଣ, ଧର୍ମପୂର୍ବକ ପ୍ରଜାପାଳନ ଓ କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ରକ୍ଷା କରିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ତାପରେ ରାଜନୈତିକ ସଙ୍କଟ—ସାଙ୍କାଶ୍ୟର ସୁଧନ୍ୱା ଶୈବ ଧନୁଷ ଓ ସୀତାକୁ ଦାବି କରେ। ଜନକ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାକୁ ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ସାଙ୍କାଶ୍ୟରେ କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସାର୍ବଜନୀନ ବିବାହଘୋଷଣା—ଜନକ ଆନନ୍ଦରେ ସୀତାକୁ ରାମଙ୍କୁ ଓ ଊର୍ମିଳାକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି; ଧାର୍ମିକ-ବୈଧ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ଦାନବାକ୍ୟ ତିନିଥର ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଦଶରଥଙ୍କୁ ଗୋଦାନ ଓ ପିତୃକର୍ମ ଆଦି ବିଷୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଶୁଭକାଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ମଖ ନକ୍ଷତ୍ର ଉଦୟରେ, ଉତ୍ତର-ଫାଲ୍ଗୁନୀରେ ତୃତୀୟ ଦିନ ବିବାହ।
वैवाहिकसंबन्ध-निश्चयः / Fixing the Mithila–Ayodhya Marital Alliance
ଏହି ସର୍ଗରେ ମିଥିଲା ଓ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜବଂଶୀୟ ବୈବାହିକ ସମ୍ବନ୍ଧ ସଭାର ସଂଳାପ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ମାଧ୍ୟମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଜନକଙ୍କ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସମର୍ଥନ ସହ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ବିଦେହ ବଂଶର ଅତୁଲ ଗୌରବ ପ୍ରତିପାଦନ କରି ‘ସଦୃଶ’ (ଯୋଗ୍ୟ) ବିବାହ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ସହ, ଊର୍ମିଳାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ; ଏବଂ କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କ ଦୁଇ କନ୍ୟାକୁ ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେବା ପ୍ରସ୍ତାବ ମଧ୍ୟ ରଖନ୍ତି। ଜନକ ହାତ ଯୋଡ଼ି ସେହି ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜ ବଂଶକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ, ଭଗ-ପ୍ରଜାପତି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରଶସ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିବାହ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ମିଥିଲା–ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜାଧିକାର ସମତା ଘୋଷଣା କରି, କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଅଧିକାର ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଦଶରଥ କୃତଜ୍ଞତାରେ ସ୍ତୁତି କରି ପରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ଓ ଦୀକ୍ଷାସହିତ ଗୋଦାନ କରନ୍ତି। ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସଜାଇଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ଗାଈ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ରପରିବୃତ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜାପତି ସଦୃଶ ଦିଶନ୍ତି—ଦାନଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜନୈତିକ ମৈତ୍ରୀ ପବିତ୍ରତା ପାଏ।
त्रिसप्ततितमः सर्गः (Sarga 73): Mithilā Vivāha—Kanyādāna and the Fourfold Marriage Rites
ଏହି ସର୍ଗରେ ମିଥିଲାରେ ବିବାହ-ସଂସ୍କାରର ବିଧିବଦ୍ଧ ସମ୍ପାଦନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ସେହି ଦିନେ ଭରତଙ୍କ ମାତୁଳ ଯୁଧାଜିତ୍ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ଦଶରଥ ଆଦର୍ଶ ଗୋଦାନ କରି ରାଜଧର୍ମର ଦାନଶୀଳତାକୁ ଶୁଭକାଳ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ସତ୍କାର ଓ ପ୍ରାତଃକର୍ମ ପରେ ରାମ ଓ ତାଙ୍କ ଭ୍ରାତାମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ବିବାହପୂର୍ବ କୃତ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ବଶିଷ୍ଠାଦି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦଶରଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠ ଜନକଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାତା ଭାବେ ବିବାହକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଜନକ ଆନନ୍ଦରେ କହନ୍ତି—ନିଜ ଘରେ ସଂକୋଚ କାହିଁକି, ମୋର କନ୍ୟାମାନେ ବେଦୀ ପାଖରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବୈବାହିକ କ୍ରିୟା ପାଳନର ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି; ବଶିଷ୍ଠ ବେଦୀ ନିର୍ମାଣ ଓ ଅଳଙ୍କାର କରି, ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଜନକ ସୀତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଓ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଣି କନ୍ୟାଦାନ କରନ୍ତି—ସୀତାଙ୍କ ହସ୍ତକୁ ରାମଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଦେଇ ‘ସହଧର୍ମଚାରିଣୀ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ‘ସାଧୁ’ ଧ୍ୱନି, ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଅନୁମୋଦନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ ଜନକ ଊର୍ମିଳାକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ମାଣ୍ଡବୀକୁ ଭରତଙ୍କୁ, ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତିକୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି; ଚାରି ରାଜକୁମାର ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଚାରି ହସ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରି ଅଗ୍ନି-ବେଦୀ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ବିବାହ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗୀତବାଦ୍ୟ ଉତ୍ସବରେ ମଣ୍ଡପ ମୁଖରିତ ହୁଏ; ଶେଷରେ ଦମ୍ପତିମାନେ ନିଜ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଦଶରଥ, ଋଷି ଓ ସ୍ୱଜନମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସହଯାତ୍ରା କରି ଛାଡ଼ି ଆସନ୍ତି।
परशुरामप्रादुर्भावः — The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila
ରାତ୍ରି ଅତିବାହିତ ହେଲାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରି ଉତ୍ତର ପର୍ବତଦିଗକୁ (ହିମାଳୟାଭିମୁଖେ) ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାପରେ ଦଶରଥ ଜନକଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଜନକ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହଯାତ୍ରା କରି କନ୍ୟାଧନ ରୂପେ ଅପାର ଦାନ ଦେଲେ—ବହୁ ଗୋବୃନ୍ଦ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନାଦି, ଦାସ-ଦାସୀ, ଏବଂ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା (ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ପଦାତି)। ପଥରେ ଆଗରେ ଋଷିମାନେ ଚାଲୁଥିବାବେଳେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କଳରବ ଶୁଣାଗଲା, ଯେତେବେଳେ ହରିଣମାନେ ଡାହାଣ ପଟେ ଶୁଭ ସୂଚନା ଦେଇ ଗତି କଲେ। ମିଶ୍ର ନିମିତ୍ତରେ ବ୍ୟାକୁଳ ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନି ଏକ ମହାନ, ଦିବ୍ୟ ଓ କଠୋର ଘଟଣାର ସୂଚକ; ହରିଣ ତୁ ଶମନ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦର୍ଶାଏ, ତେଣୁ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କର। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଝଡ଼-ବର୍ଷା ଓ ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆବୃତ ହେଲା; ଭସ୍ମସଦୃଶ ଧୂଳି ସେନାକୁ ଢାକିଦେଲା, ଅନେକେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ଧୈର୍ୟରେ ଅଚଳ ରହିଲେ। ସେହି ଭୟାନକ ଅନ୍ଧକାରରେ ସେମାନେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଜଟାଧାରୀ, ତେଜସ୍ୱୀ, ହାତରେ ପରଶୁ, ବିଜୁଳି ସଦୃଶ ଧନୁ ଓ ପ୍ରଧାନ ବାଣ ସହ, ତ୍ରିପୁରଘ୍ନ ଶିବଙ୍କ ପରି ଭୟଙ୍କର। ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ସଂହାରୀ କ୍ରୋଧ ସ୍ମରଣ କରି ମୁନିମାନେ ଶଙ୍କିତ ହୋଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ମୃଦୁବାକ୍ୟରେ ଶାନ୍ତ କରିଲେ। ପରଶୁରାମ ସତ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରି ପରେ ସିଧାସଳଖ ରାମ ଦାଶରଥିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—ଯାହା ଆଗାମୀ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ତପସ୍ୟାଧିକାର, କ୍ଷାତ୍ର ନ୍ୟାୟତା ଓ ଧର୍ମସଂଯମର ମୁକାବିଲାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଦେଲା।
जामदग्न्य-रामसंवादः — Parashurama Confronts Rama with the Vaishnava Bow
ଏହି ସର୍ଗରେ ଶିବଧନୁ ଭଙ୍ଗ ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀର ସଂବାଦ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପରଶୁରାମ ଆସି ରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ ଅଜେୟ ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ସେ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଧନୁର ପୌରାଣିକ ଉତ୍ପତ୍ତି କହନ୍ତି—ଏକଟି ତ୍ରିପୁରବଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଅନ୍ୟଟି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଥିଲା। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସା ଅନୁସାରେ ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିପରୀକ୍ଷା ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ‘ହୁଙ୍କାର’ରେ ଶିବଧନୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଦେବ-ଋଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନନ୍ତି। ତାପରେ ପରଶୁରାମ ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁର ମାନବ ପରମ୍ପରା କହନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ → ଋଚୀକ → ଜମଦଗ୍ନି → ପରଶୁରାମ। କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କ ପିତା ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ବଧ କରିଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରାଇ, ପ୍ରତିଶୋଧରେ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ-ସଂହାର ଏବଂ ପରେ ନିବୃତ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜା ଦଶରଥ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ମଧ୍ୟ ପରଶୁରାମ ତାହା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ରାମଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି—ବୈଷ୍ଣବ ଧନୁରେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଆରୋପ କରି ବାଣ ସନ୍ଧାନ କର; ରାମ ସଫଳ ହେଲେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ହେବ—ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ, ସଂଯମ ଓ ଯଥାଧିକାରର କଠୋର ପରୀକ୍ଷା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः — Rāma Subdues Paraśurāma; the Vaiṣṇava Arrow Is Discharged
ପରଶୁରାମଙ୍କ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜଭରା ବଚନ ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ବାଣୀରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ। ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଗୌରବ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ବିବାଦକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଉତ୍ତେଜନାର ଯଥୋଚିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ପରଶୁରାମ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମରେ ଅସମର୍ଥ ଭାବୁଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝି, ରାମ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଭାର୍ଗବ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧରି ଧନୁକୁ ନମାଇ ଜ୍ୟା ଆରୋପ କଲେ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବିସ୍ମୟରେ ସ୍ତବ୍ଧ ହେଲା। ରାମ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଲେ—ପରଶୁରାମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିବି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ବୈଷ୍ଣବ ବାଣ ବ୍ୟର୍ଥ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସେ ବିକଳ୍ପ ଦେଲେ—ପରଶୁରାମଙ୍କ ପାଦଗତି (ଚାଲିବା ଶକ୍ତି) ନଷ୍ଟ କରିବେ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ଅର୍ଜିତ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବେ। ତେବେ ପରଶୁରାମ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି—କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରି ରାତିରେ ପୃଥିବୀରେ ନ ରହିବା—ବାଣଟି ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର୍ଜିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଦେଖିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଦେବଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟଜନ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ପରଶୁରାମ ରାମଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ ଚିହ୍ନି ଲଜ୍ଜା ବିନା ପରାଜୟ ସ୍ୱୀକାର କରି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାପରେ ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧକାରମୁକ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ଦେବର୍ଷିମାନେ ରାମଙ୍କ ଧନୁର୍ଧାରଣ-ପରାକ୍ରମକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
सप्तसप्ततितमः सर्गः — Ayodhya Return, Bridal Reception, and Bharata’s Departure
ପରଶୁରାମ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଆତଙ୍କ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ରାମ ଘଟଣାବଳୀ ସବୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି; ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଏହି କ୍ଷଣକୁ ପିତା–ପୁତ୍ର ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମସଦୃଶ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। ପରେ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ସହ ସମସ୍ତେ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଧ୍ୱଜ-ପତାକା, ତୂର୍ୟନାଦ, ଜଳଛିଟା ମାର୍ଗ ଓ ପୁଷ୍ପବିଛାଇଥିବା ରାଜପଥରେ ରାଜଧାନୀ ମହୋତ୍ସବ ପରି ଶୋଭିତ ହୁଏ—ଲୋକସମ୍ମୁଖରେ ରାଜଧର୍ମର ବୈଧତା ଆଚାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଅନ୍ତଃପୁରରେ କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, କୈକେୟୀ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜମହିଷୀମାନେ ସୀତା, ଊର୍ମିଳା, ମାଣ୍ଡବୀ, ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି—ଏହି ନବବଧୂମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଶୁଭାଚାର ପାଳନ କରି କୁଳଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, କୁବେରଭବନ ସଦୃଶ ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୋ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଆଦି ଦାନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ପୁଣ୍ୟସଞ୍ଚୟ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଦାନର ଧର୍ମକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରନ୍ତି। ତାପରେ କେକୟଦେଶର ଯୁଧାଜିତ୍ ଆସି ଭରତଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଦଶରଥ ସଭାରେ ଭରତଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଭରତ ନଥିବାବେଳେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପିତୃସେବା ଓ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକ ନିବିଡ଼ ହୁଅନ୍ତି; ରାମ–ସୀତାଙ୍କ ଦାମ୍ପତ୍ୟକୁ ମୌନ ହୃଦୟସଂବାଦର ଏକତା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ନୀତିଧର୍ମର ଏକ ବିସ୍ତାର ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Bālakāṇḍa centers on the establishment of dharma as both an inner virtue and a public responsibility. It presents Rāma as the exemplary human—truthful, self-controlled, compassionate, and resolute—whose greatness is not merely martial but ethical. The book also defines legitimate authority through ritual and counsel: Daśaratha’s sacrifices, Vasiṣṭha’s guidance, and Viśvāmitra’s ascetic mandate collectively show that power must be authorized by dharma, not preference. Finally, the origin of the first śloka demonstrates that moral emotion (karuṇā) can be a disciplined source of knowledge and art, transforming grief into a universally instructive poem.
Major episodes include: Nārada’s synopsis to Vālmīki; the krauñca-bird incident and first śloka; composition and performance transmission via Kuśa and Lava; Daśaratha’s Aśvamedha and Putreṣṭi; the births of Rāma, Lakṣmaṇa, Bharata, and Śatrughna; Viśvāmitra taking Rāma and Lakṣmaṇa to protect sacrifice; slaying of Tātakā; defeat of Mārīca and killing of Subāhu; liberation of Ahalyā; arrival at Mithilā and breaking of Śiva’s bow; the four marriages; and the concluding confrontation with Paraśurāma, ending in his withdrawal.
The principal figures are Vālmīki and Nārada (framing and authorization of the epic), Daśaratha and his queens (dynastic and ritual preconditions), Rāma and Lakṣmaṇa (heroic initiation), Viśvāmitra and Vasiṣṭha (ascetic and ritual authority), Ṛṣyaśṛṅga (ritual catalyst for progeny), Janaka and Sītā (Mithilā arc and marriage), Śatānanda and Ahalyā (purification/restoration), antagonists such as Tātakā, Mārīca, and Subāhu (yajña-disruption), and Paraśurāma (theological-martial rival whose yielding confirms Rāma’s supremacy).
Bālakāṇḍa supplies the epic’s enabling conditions: the poem’s own origin and intended mode of transmission; the Ikṣvāku dynasty’s legitimacy; Rāma’s birth as a divinely purposed event; and Rāma’s early formation through ascetic discipline, weapon-knowledge, and sacrificial protection. The Mithilā marriage secures alliances and introduces Sītā as the narrative’s ethical and emotional center. The Paraśurāma episode functions as a threshold: it closes the “origins” phase by confirming Rāma’s unmatched prowess and prepares the transition to the courtly and political developments that will culminate in exile and the larger conflict.
Key lessons include: (1) righteous governance requires moral restraint, generosity, and protection of the vulnerable; (2) duty may demand painful relinquishment of personal attachment (Daśaratha’s consent to Viśvāmitra); (3) spiritual power (tapas) must be ethically governed, as seen in Viśvāmitra’s struggles with anger and temptation; (4) ritual and hospitality are portrayed as civilizational duties that sustain social and cosmic order; and (5) restoration is possible—Ahalyā’s liberation exemplifies reintegration and the transformative force of purity and grace.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.