Sarga 66
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
अयोध्याकाण्ड
ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଶୋକ ଘନ ହୋଇ ଛାଇଯାଏ। କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କ ମସ୍ତକକୁ ନିଜ କୋଳରେ ରଖି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରି କରୁଣ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ସେ ବିପତ୍ତିକୁ ତୀବ୍ର ଉପମାରେ ଦେଖାନ୍ତି—ନିଭିଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର, ତେଜହୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଯୋଧ୍ୟା ମ୍ଲାନ ହୋଇଗଲା। ତାଙ୍କ କଥାରେ ଦୁଃଖର ପରିଧି ବଢ଼େ—ବନର ଭୟମଧ୍ୟରେ ସୀତାଙ୍କ ଅସହାୟତା, ଏବଂ ଜନକ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିପାରନ୍ତି ବୋଲି ଆଶଙ୍କା। ବିଧବାବେଦନାର ଚରମ ସୀମାରେ କୌଶଲ୍ୟା ପତିଙ୍କ ଦେହ ସହ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସେବିକାମାନେ ତାଙ୍କୁ ରୋକି ଅନ୍ୟତ୍ର ନେଇଯାନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜଦେହକୁ ତେଲ ଦ୍ରୋଣୀରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି, ପୁତ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ସ୍ଥଗିତ କରନ୍ତି—ବଂଶ-ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧିର ନିୟମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି। ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସମୂହରେ ବିଲାପ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟା ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟହୀନ ଦିନ ପରି ମ୍ଲାନ ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଦିଶେ। ନଗରଜନଙ୍କ ମନ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ପରିଣତ ହୁଏ—ରାଜମହଳର ନିଜସ୍ୱ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସମଗ୍ର ନଗରର ଆଘାତ ଓ ନୈତିକ ବିଚାର ହୋଇଉଠେ ବୋଲି ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Shlokas
Verse 1
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।।।कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।।।
ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ହୋଇଥିବା ଦେଖି—ହଠାତ୍ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି, ପ୍ରଭାହୀନ ଆଦିତ୍ୟ ପରି—ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ କୌସଲ୍ୟା ରାଜଙ୍କ ଶିରକୁ ନିଜ ଅଙ୍କରେ ଧରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 2
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।2.66.1।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।2.66.2।।
ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି—ଯେପରି ହଠାତ୍ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି, ଯେପରି ଜଳଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର, ଯେପରି ପ୍ରଭାହୀନ ଆଦିତ୍ୟ—ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ କୌସଲ୍ୟା ରାଜାଙ୍କ ଶିର ଉଠାଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 3
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि।।।।
ଏବେ ତୁ ତୃପ୍ତ ହେ, ହେ କୈକେୟୀ—ନିର୍ବିଘ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ଏକାଗ୍ର ମନେ ରାଜାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ; ହେ ନିର୍ଦୟେ, ହେ ଦୁଷ୍ଟଚରିତ୍ରେ!
Verse 4
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे।।।।
ମୋତେ ଛାଡ଼ି ରାମ ଚାଲିଗଲେ; ମୋର ପତି ଦଶରଥ ସ୍ୱର୍ଗଗତ ହେଲେ। ସାଥୀହୀନ ଭାବେ ବିପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ଯାତ୍ରୀ ପରି, ଏବେ ମୋର ଜୀବିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।
Verse 5
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः।।।।
ନିଜ ପତିକୁ—ନିଜର ଜୀବନ୍ତ ଦେବତାକୁ—ତ୍ୟାଗ କରି କେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ ଅନ୍ୟତ୍ର ଜୀବିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ? ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗିନୀ କୈକେୟୀ ଛଡ଼ା କେହି ନୁହେଁ।
Verse 6
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्।।।।
ଲୋଭୀ ଲୋକ କିମ୍ପାକ ଫଳ ଭକ୍ଷଣ କରିବାବେଳେ ତାହାର ଦୋଷ ଧରିପାରେ ନାହିଁ। ସେପରି କୁବ୍ଜାର ପ୍ରଭାବରେ କୈକେୟୀ ରାଘବମାନଙ୍କ କୁଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲା।
Verse 7
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा।।।।
ଅନ୍ୟାୟ ପଥରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିବା ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ସହିତ ବନବାସକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି—ଏହା ଶୁଣି ଜନକ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଦୁଃଖରେ ଦହିଯିବେ।
Verse 8
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः।।।।
ଧର୍ମାତ୍ମା କମଳପତ୍ରାକ୍ଷ ରାମ ଆଜି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ମୁଁ ଅନାଥା, ବିଧବା ହୋଇ ରହିଛି। ସେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ତ ଆଶାହୀନ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 9
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति।।।।
ବିଦେହରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ତପସ୍ୱିନୀ ସୀତା ମଧ୍ୟ—ଏପରି ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟା—ବନରେ ଶୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେବେ।
Verse 10
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति।।।।
ରାତିରେ ଭୟଙ୍କର ଘୋଷରେ ନାଦ କରୁଥିବା ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ।
Verse 11
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम्।।।।
ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୁତ୍ରହୀନ ଜନକ ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରି, ଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ।
Verse 12
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।।।।
ମୁଁ, ପତିବ୍ରତା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଆଜିହିଁ ଦିଷ୍ଟାନ୍ତକୁ ଯିବି; ଏହି ଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ହୁତାଶନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
Verse 13
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः।।।।
ବିଳାପ କରୁଥିବା ସେଇ ତପସ୍ୱିନୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅତି ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସେବିକାସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ସହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୂରକୁ ନେଇଗଲେ।
Verse 14
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम्।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम्।।।।
ତାପରେ ଆମାତ୍ୟମାନେ ଆଦେଶାନୁସାରେ ଜଗତୀପତି ରାଜାଙ୍କୁ ତୈଳଦ୍ରୋଣୀରେ ଶୟନ କରାଇ, ତଦନନ୍ତରେ ତୁରନ୍ତ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ କର୍ମବିଧି ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 15
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्।।।।
କିନ୍ତୁ ସର୍ବଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୁତ୍ର ବିନା ରାଜାଙ୍କ ସଂସ୍କାର (ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି) କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଭୂପତିଙ୍କ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରି ପହରା ଦେଲେ।
Verse 16
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम्।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्।।।।
ସଚିବମାନେ ସେଇ ନରାଧିପଙ୍କୁ ତୈଳଦ୍ରୋଣୀରେ ଶୟନ କରାଇଥିବା ଦେଖି, ‘ହା, ଏହେ ମୃତ’ ବୋଲି ଜାଣି ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୋକବିଳାପ କଲେ।
Verse 17
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्।।।।
ବାହୁ ଉଠାଇ, ମୁହଁରୁ ଅଶ୍ରୁଧାରା ବହୁଥିବା, ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ସେମାନେ କରୁଣ ଭାବେ ନିର୍ବାଧ ଭାବରେ ବିଲାପ କଲେ।
Verse 18
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः।।।।
ହା ମହାରାଜ! ସଦା ପ୍ରିୟବାଦୀ ଓ ସତ୍ୟସନ୍ଧ ରାମଙ୍କୁ ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ହରାଇଛୁ; ଏବେ ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି?
Verse 19
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम्।।।।
ଦୁଷ୍ଟଭାବା କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ରାଘବଙ୍କୁ ଛିନି ନିଆଯାଇ, ଏବେ ବିଧବା ହୋଇଥିବା ଆମେ—ପତିଘ୍ନୀ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ତାଙ୍କ ସମୀପରେ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ?
Verse 20
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्।।।।
କାରଣ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ ରାମ—ସଦା ଆମର ଓ ତୁମର ମଧ୍ୟ ନାଥ ଏବଂ ପ୍ରଭୁ—ନୃପତିଶ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଗଲେ।
Verse 21
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः।।।।
ତୁମ ବିନା ଏବଂ ସେଇ ବୀର ରାମ ବିନା, ବିପତ୍ତି ଓ ଶୋକରେ ମୋହିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆହୁରି ଅପମାନିତ ହୋଇ, ଆମେ କିପରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବୁ?
Verse 22
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति।।।।
ଯିଏ ରାଜାଙ୍କୁ, ରାମଙ୍କୁ ଓ ମହାବଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ—ସୀତା ସହିତ—ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲା, ସେଇ କୈକେୟୀ ଆଉ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବ ନାହିଁ?
Verse 23
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः।।।।
ରାଘବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଣୀମାନେ ଅଶ୍ରୁରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଅପାର ଶୋକରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ବ୍ୟାକୁଳତାରେ ଛଟପଟାଉଥିଲେ।
Verse 24
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना।।।।
ମହାତ୍ମା ରାଜା ବିନା ଅଯୋଧ୍ୟା ପୁରୀ ଆଉ ଶୋଭା ପାଇଲା ନାହିଁ—ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି, ପତିବିୟୋଗିନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପରି।
Verse 25
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्।।।।
ଅଶ୍ରୁରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଲୋକମାନେ, ‘ହା ହା’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିବା କୁଳାଙ୍ଗନାମାନେ, ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ଚତ୍ୱର-ବେଶ୍ମାନ୍ତ ଥିବାରୁ—ନଗରୀ ପୂର୍ବପରି ଶୋଭା ପାଇଲା ନାହିଁ।
Verse 26
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता।।।।
ଶୋକବଶେ ନରାଧିପ ତ୍ରିଦିବକୁ ଗଲେ, ଭୂମିତଳରେ ରାଜନାରୀମାନେ ପଡ଼ିରହିଲେ; ସେତେବେଳେ ଯେନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହଠାତ୍ ନିଜ ଗତି ରୋକି ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରଚାରୀଙ୍କୁ ଅନୁକୂଳ ରଜନୀ ସହସା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
Verse 27
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम्।।।।
କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର ନଥିବାରୁ ସମାଗତ ସୁହୃଦମାନେ ମହୀପତିଙ୍କ ଚିତାଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳାଇବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବିଚାର କରି, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ସେଇ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରାଇଲେ।
Verse 28
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा।।।।
ମହାତ୍ମା ରାଜା ବିନା ପୁରୀର ଦୀପ୍ତି ନିଶ୍ଶେଷ ହେଲା—ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆକାଶ ପରି, ନକ୍ଷତ୍ରଗଣ ଶୂନ୍ୟ ରଜନୀ ପରି; ଏବଂ ତାହାର ଗଲି-ଚତ୍ୱର ଗଳା ଅଟକାଇଦେବା ରୋଦନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।
Verse 29
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे।।।।
ତେବେ ନରଦେବସମ ରାଜାଙ୍କ ନିଧନ ପରେ ନଗରୀରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଦଳେଦଳେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଭରତଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ; ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସେମାନେ କୌଣସି ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharma-protocol of antyeṣṭi: ministers refuse to perform the king’s funeral obsequies without the presence of a son, so they preserve the body in a tailadroṇī (oil trough) while awaiting rightful ritual agency.
Grief is portrayed as both personal and political: private choices (boons, exile) generate cascading suffering across family, allies, and city; the text implies that dharma must be safeguarded even amid emotional collapse, yet it records the moral cost of adharma through communal lament.
Ayodhyā is the central civic landmark, depicted through deserted squares and courtyards; culturally, the oil-trough preservation of the corpse and the deferred cremation rites foreground courtly funerary practice tied to dynastic legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.