Sarga 57

Verse 1

कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।

ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ କଥା କହି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଗୁହ—ରାମ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ପରେ—ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 2

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।

ପ୍ରୟାଗରେ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତାଙ୍କମାନଙ୍କ ଆଗମନ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହ ନିବାସ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ପର୍ବତ (ଚିତ୍ରକୂଟ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଗମନ—ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସବୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ।

Verse 3

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।

ଅନୁମତି ପାଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଯୋଜନା କରି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 4

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।

ସେ ସୁଗନ୍ଧିତ ବନମାନ, ନଦୀ ଓ ସରୋବରମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ସହ, ପଥରେ ପଡୁଥିବା ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିହାରି, ଶୀଘ୍ରତରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।

Verse 5

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।

ତୃତୀୟ ଦିନ ସାୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସାରଥି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଆନନ୍ଦଶୂନ୍ୟ ନଗରୀକୁ ଦେଖିଲା।

Verse 6

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।

ନଗରୀକୁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ନିରବ ଭଳି ଦେଖି, ପରମ ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୋକବେଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲା।

Verse 7

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।

“ରାମଙ୍କ ସନ୍ତାପଜନିତ ଦୁଃଖରୁ ଜ୍ୱଳିଥିବା ଶୋକାଗ୍ନି—ହାତୀ ଘୋଡ଼ା, ପ୍ରଜା ଓ ପ୍ରଜାଧିପ ସହ—ଏହି ପୁରୀକୁ କେଉଁଠି ଦଗ୍ଧ କରିଦେଇନାହିଁ ତ?”

Verse 8

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।

ଏହିପରି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ସାରଥି, ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ ନଗରଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 9

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।

ସୁମନ୍ତ୍ର ଆଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ ଲୋକ ଦୌଡ଼ି ଆସି ସୂତକୁ ଘେରି— “ରାମ କେଉଁଠି?” ବୋଲି ପଚାରିଲେ।

Verse 10

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।

ଗଙ୍ଗାତୀରରେ ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଲି; ସେ ଧାର୍ମିକ ମହାତ୍ମା ଅନୁମତି ଦେଇଥିବାରୁ ମୁଁ ଫେରିଆସିଛି—ଏପରି ସେ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲା।

Verse 11

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।

‘ସେମାନେ ପାର ହୋଇଗଲେ’ ବୋଲି ଜାଣି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖ ଥିବା ଲୋକେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଚିତ୍କାର କଲେ— ‘ଅହୋ, ଆମକୁ ଧିକ୍!’ ଏବଂ ‘ହା ରାମ!’

Verse 12

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।

ସେମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଠିଆ ହୋଇଥିବାବେଳେ ସେମାନଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଣିଲେ— ‘ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ; ଏଠାରେ ପୁଣି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବୁ ନାହିଁ।’

Verse 13

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।

ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ବିବାହ ଓ ମହାସମାଜମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ— ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ବିନା ଆମେ ପୁଣି କେବେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବୁ ନାହିଁ।

Verse 14

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।

‘ଏହି ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ହିତକର? କ’ଣ ପ୍ରିୟ? କ’ଣ ସୁଖଦ?’— ଏମିତି ଭାବି ରାମ ପିତା ପରି ନଗରକୁ ପାଳନ କଲେ।

Verse 15

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।

ରାମଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ— ବାତାୟନରେ ଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କର ଓ ବଜାର-ଗଲିରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ବିଳାପ ସେ ଶୁଣିଲେ।

Verse 16

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।

ସୁମନ୍ତ୍ର ମୁହଁ ଢାକି ରାଜମାର୍ଗର ମଧ୍ୟଦିଆରେ ରଥ ହାଙ୍କି, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଦଶରଥ ଥିଲେ ସେଇ ମହଳକୁ ସିଧା ଗଲେ।

Verse 17

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।

ସେ ଶୀଘ୍ର ରଥରୁ ଅବତରି ରାଜବେଶ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲୋକେ ଭିଡ଼ିଥିବା ସାତଟି କକ୍ଷ୍ୟା-ଆଙ୍ଗଣ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।

Verse 18

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।

ତାପରେ ହର୍ମ୍ୟ, ବିମାନସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ଭବନ ଓ ପ୍ରାସାଦରୁ ତଳକୁ ଦେଖୁଥିବା ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖିଲେ; ରାମଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବା ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ହାହାକାର କଲେ।

Verse 19

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।

ବିଶାଳ ନିର୍ମଳ ନୟନ ଅଶ୍ରୁବେଗରେ ପ୍ଲାବିତ ହୋଇ, ଅଧିକ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିରବରେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 20

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।

ତାପରେ ରାମଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ଦଶରଥଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନ୍ଦ ଜଳ୍ପନ—ବିଲାପ—ମହଳର ନାନା ପ୍ରାସାଦଦିଗରୁ ସେ ଶୁଣିଲେ।

Verse 21

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।

ରାମଙ୍କ ସହିତ ଯାଇଥିବା ସୂତ ଏଠାକୁ ରାମ ବିନା ଫେରିଲା—ଶୋକାକୁଳ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସେ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବ?

Verse 22

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।

ମୋ ମତରେ ନିଶ୍ଚୟ—ପୁତ୍ରକୁ ଛିନିନେଇ ଯାଇଥିବା ପରେ କୌସଲ୍ୟା ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।

Verse 23

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।

ରାଜଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କର ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଶୋକରେ ଜ୍ୱଳିତ ହେଉଥିବା ପରି, ସେ ହଠାତ୍ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 24

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।

ଅଷ୍ଟମ କକ୍ଷ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ପାଣ୍ଡୁର ଗୃହରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୀନ, ଆତୁର, ଏବଂ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପରିମ୍ଲାନ।

Verse 25

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।

ଆସୀନ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ନମସ୍କାର କରି, ରାମ ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେପରି ଯଥାବତ୍ ରାମବଚନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।

Verse 26

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।

ସେ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ନିରବ ରହିଲେ; ଚିତ୍ତ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ରାମଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହେଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 27

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।

ପୃଥିବୀପତି ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ ବେଳେ ଅନ୍ତଃପୁର ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ହାହାକାର କଲା; ରାଜା ଭୂମିରେ ପତିତ ଦେଖି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବାହୁ ଉଠାଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲେ।

Verse 28

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

ତେବେ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହାୟତାରେ କୌସଲ୍ୟା ପତିତ ପତିଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 29

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।

ହେ ମହାଭାଗ ରାଜନ୍! ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ସେ (ରାମ)ଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରେରିତ, ବନବାସରୁ ଫେରିଆସିଥିବା ଏହି ଦୂତଙ୍କୁ ଆପଣ କାହିଁକି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁନାହାନ୍ତି?

Verse 30

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।

ହେ ରାଘବ, ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରି ଆଜି କି ତୁମେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଉଛ? ଉଠ; ତୁମ ବଚନପାଳନର ପୁଣ୍ୟ ତୁମର ହେଉ—କିନ୍ତୁ ଶୋକରେ କୌଣସି ସହାୟତା ନାହିଁ।

Verse 31

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।

ହେ ଦେବ (ମହାରାଜ), ଯାହାର ଭୟରେ ଆପଣ ସାରଥିଙ୍କୁ ରାମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁନାହାନ୍ତି, ସେ କୈକେୟୀ ଏବେ ଏଠାରେ ନାହିଁ; ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଶ୍ଚିନ୍ତରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 32

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।

ଏପରି କହି ମହାରାଜଙ୍କୁ, ଶୋକରେ ଆକୁଳ କୌସଲ୍ୟା—ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା ବାଣୀ ସହ—ଶୀଘ୍ର ଧରାଣୀରେ ପତିତ ହେଲେ।

Verse 33

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।

ଭୂମିରେ ପତିତ ହୋଇ ବିଳାପ କରୁଥିବା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏବଂ ପତି (ରାଜା)ଙ୍କ ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ନିହାରି, ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକାସାଥି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ।

Verse 34

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।

ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଉଠିଥିବା ସେଇ କ୍ରନ୍ଦନ-ନାଦକୁ ଦେଖି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବ ଲୋକମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରୁ ରୋଦନ କଲେ; ଦୁଃଖାକୁଳ ଲୋକେ ଭିଡ଼ କରି ନଗରଟି ପୁଣିଥରେ ସଙ୍କୁଳ ହେଲା।